231
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA TANQIDIY TAFAKKURNI
RIVOJLANTIRISHDA XORIJIY TAJRIBALARDAN FOYDALANISHNING
AHAMIYATI
Xoliqulova Moxichehra Nodir qizi
Navoiy davlat universiteti Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (boshlang‘ich
ta’lim) yo‘nalishi 2-kurs magistranti
moxichehraxoliqulova75@gmail.com
Holikulova F.X.
Ilmiy rahbar:p.f.d.(DSc), dots.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada boshlangʻich sinf oʻquvchilarida tanqidiy
tafakkurni rivojlantirishning ahamiyati yoritiladi hamda bu borada xorijiy
mamlakatlar tajribasi (AQSh, Finlandiya, Singapur) asosida samarali metodlar ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, xorijiy yondashuvlarni O‘zbekiston ta’lim tizimiga
moslashtirish imkoniyatlari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
boshlang‘ich ta’lim, tanqidiy tafakkur, xorijiy tajriba, muammoli
o‘qitish, mustaqil fikrlash, Finlandiya modeli, Singapur tajribasi, P4C dasturi.
THE IMPORTANCE OF USING FOREIGN EXPERIENCES IN
DEVELOPING CRITICAL THINKING AMONG PRIMARY SCHOOL
PUPILS
Abstract:
This article highlights the importance of developing critical thinking
among primary school students and examines effective methods based on the
experiences of foreign countries (USA, Finland, Singapore). It also analyzes the
possibilities of adapting these international approaches to the educational system of
Uzbekistan.
Keywords:
primary education, critical thinking, foreign experience, problem-
based learning, independent thinking, Finnish model, Singaporean approach. P4C.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni hamda
Boshlang‘ich ta’lim
Konsepsiyasida ta’kidlanganidek, o‘quvchilarni mustaqil,
mantiqiy, tanqidiy fikrlashga o‘rgatuvchi,
ijodiy tafakkurini rivojlantiruvchi usullarni
qo‘llab, ularga fan asoslarini chuqur o‘rgatish hozirgi
zamon boshlang‘ich ta’limining
asosiy vazifalaridan hisoblanadi.
232
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Bugungi kunda o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini oshirishga yordam
beradigan, fikrlashga undaydigan, kerak bo‘lsa o‘z tanqidiy fikrini bemalol bildira
oladigan yangi pedagogik
texnologiyalardan foydalanish usullari ishlab chiqilgan.
Ushbu usullardan samarali foydalanish bugungi
kun pedagog xodimlari oldida turgan
eng muhim vazifalardan hisoblanadi.
Bugungi globallashuv davrida ta'lim sohasida yangicha yondashuvlar,
innovatsion metodlar va ilg‘or xorijiy tajribalarni o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda. Xususan, o‘quvchilarning tanqidiy tafakkurini rivojlantirish masalasi
zamonaviy ta’limda ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida qaralmoqda. Boshlang‘ich
sinf o‘quvchilari hali shaxs sifatida shakllanish bosqichida bo‘lganliklari uchun
ularda tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish nihoyatda muhimdir.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchisi hali hayotiy tajribaga ega emas, ammo u o‘z
atrofini kuzatadi, savollar beradi va ularni hal qilishga harakat qiladi. Ana shu
jarayonni samarali yo‘lga qo‘yish uchun pedagogik texnologiyalardan foydalanish
lozim bo‘ladi. Bu texnologiyalar orqali o‘quvchilar o‘ylashga, bahslashishga, fikr
bildirishga, muammoni har xil yo‘l bilan hal qilishga o‘rganadi. Masalan, “bosh miya
hujumi” usuli orqali o‘quvchilar berilgan mavzu yuzasidan fikrlarini to‘g‘rimi,
noto‘g‘rimi deb baholamasdan erkin ifoda etadilar. Bu esa ularning o‘ziga ishonchini
oshiradi va ijodiy tafakkurga yo‘l ochadi.
O‘quvchilarga tanqidiy fikrlash uchun eng avvalo, ularning o‘zlari mas’ul
ekanliklarini anglatish lozim. Pedagogning vazifasi tanqidiy fikrlashni rag‘batlantirib
turuvchi muhitni yaratishdangina iborat bo‘ladi.
Tanqidiy fikrlashni paydo qilish uchun quyidagilarga e’tiborni qaratish lozim:
o‘quvchida o‘ziga xos nuqtai-nazarni paydo qilish;
bir fikrdan boshqasining afazalligini asoslash mahorati;
murakkab muammolarni yechish mahorati;
bahsni dalillab olib borish;
yagona fikrni ishlab chiqish uchun birgalikda ishlash mahorati;
hayotiy tajribaning qarashlar va tasavvurlarga ta’sirini o‘rganish.
Tanqidiy tafakkur — bu bolaning voqea-hodisalarga faqat yuzaki qarab
qolmasdan, chuqur o‘ylashi, savollar berishi, muammoning sababi va oqibatini
tushunishga intilishi, o‘z fikrini asoslay olishi demakdir. Bugungi kunda ta’lim
jarayonining asosiy vazifalaridan biri — bolani tayyor bilim egasi emas, balki
izlanadigan, o‘rganuvchi va o‘z fikrini shakllantira oladigan shaxs sifatida
tarbiyalashdir.
233
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Tanqidiy tafakkurni shakllantirish o‘qituvchidan katta mas’uliyat talab qiladi.
Har bir savol, har bir topshiriq bolani o‘ylantiradigan, izlanishga undaydigan bo‘lishi
kerak. O‘quvchining “nega?”, “qanday?”, “agar shunday bo‘lsa-chi?” kabi savollar
berishi, o‘z javobini dalillashi, boshqa fikrlarni tahlil qilishi uchun qulay muhit
yaratilishi lozim. Shu yo‘l bilan o‘qituvchi bolani tayyor fikrlarni qabul qiluvchi
emas, balki o‘z qarashlariga ega shaxs sifatida tarbiyalaydi.
Xorijda tanqidiy tafakkurni shakllantirishga alohida e’tibor qaratiladi va bu
borada ilg‘or pedagogik texnologiyalar keng qo‘llaniladi. Quyida AQSH, Finlandiya,
Singapur tajribalari bilan tanishamiz::
AQSh tajribasi. Amerika Qo‘shma Shtatlarida tanqidiy tafakkur ta’limning
asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi. Maktablarda “muammoli o‘qitish” (problem-
based learning) keng qo‘llaniladi. Bu usulda o‘quvchilarga real hayotdagi
muammolar taqdim etiladi va ular mustaqil guruhlarda muhokama qilib, turli
echimlar ishlab chiqadilar. Shuningdek, “loyiha asosida o‘rganish” (project-based
learning) orqali o‘quvchilar izlanish olib boradilar, dalillarga asoslangan fikr
bildiradilar. Shu bilan bir qatorda AQSHda o‘quvchilarda chuqur tanqidiy tafakkurni
rivojlantirish uchun Visible Thinking Routines, Thinking Maps singari o‘quv
dasturlaridan ham keng foydalaniladi.
Finlandiya tajribasi. Finlandiya ta’lim tizimi dunyoda eng ilg‘or tizimlardan biri
hisoblanadi. Bu yerda o‘quvchilarning tanqidiy va ijodiy fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirishga alohida e’tibor qaratiladi. Darslar mobaynida o‘quvchilar mustaqil
izlanadi, tajribalar o‘tkazadi, savol-javoblarda faol ishtirok etadi. O‘qituvchilar esa
o‘quvchilarning har bir fikrini qadrlaydi va ularni rag‘batlantiradi. Finlandiyada
baholash tizimi ham rag‘batlantiruvchi xarakterga ega bo‘lib, tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishga xizmat qiladi.
Singapur tajribasi. Singapurda esa “XXI asr ko‘nikmalari” konsepsiyasi asosida
ta’lim tashkil etilgan bo‘lib, bu ko‘nikmalar orasida tanqidiy fikrlash muhim o‘rin
tutadi. Maktablarda o‘yinli usullar, fikr xaritalari, infografikalar, grafikalar asosida
tahlil qilish mashqlari keng qo‘llaniladi. Bolalar dars davomida savollar beradi,
izlanadi, bir-birining fikrini tahlil qiladi.
234
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Shuni alohida ta’kidlab o‘tish lozimki, xorijda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
tanqidiy fikrlashni rivojlantirish faqatgina ilg‘or pedagogik texnologiyalar bilan
chegaralanib qolmaydi. Turli xil platformalar, o‘quv dasturlari orqali ham tanqidiy
fikrlashni rivojlantirishga keng imkoniyatlar yaratilgan. Masalan, P4C dasturi.
Philosophy for Children (P4C) dasturi bolalarda tanqidiy, mantiqiy va ijodiy
fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish maqsadida ishlab chiqilgan ta’lim dasturidir.
Ushbu dastur 1970-yillarda amerikalik faylasuf va pedagog Matthew Lipman
tomonidan ishlab chiqilgan. Dastur asosan maktab yoshidagi bolalar uchun
mo‘ljallangan bo‘lib, ular orasida muloqot va fikr almashinuvi orqali falsafiy va
tanqidiy tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan.
Dastur maqsadlari:
1. Tanqidiy tafakkurni rivojlantirish: bolalarni muammolarni tahlil qilish,
savollar berish va muqobil yechimlarni ko‘rib chiqishga o‘rgatish.
2. Ijodiy fikrlashni rag;batlantirish: bolalarni yangi va noan’anaviy fikrlarni
ilgari surish va yangi g‘oyalar yaratishga undash.
3. Mantiqiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish: bolalarni dalillarni tahlil
qilish, asoslantirilgan xulosalar chiqarish va o‘z fikrlarini mantiqan asoslashga
o‘rgatish.
4. Aloqa va muloqot ko‘nikmalarini oshirish: Bolalarni o‘z fikrlarini aniq va
ravon ifoda etish, boshqalarni tinglash va fikrlarini hurmat qilishga o‘rgatish.
P4C dasturining afzalliklari:
-
bolalarda tabiat va atrofdagi dunyo haqida qiziquvchanlikni oshiradi;
-
o‘z fikrini erkin ifoda etish va himoya qilish orqali bolalarda o‘ziga bo‘lgan
ishonch ortadi.
235
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
-
jamoaviy muloqot va hamkorlik orqali bolalarda ijtimoiy ko‘nikmalar
rivojlanadi;
-
o‘zgacha fikrlashga nisbatan bag‘rikenglik rivojlanadi;
-
o‘quvchilarning savol berish madaniyati shakllanadi;
-
o‘z fikrini asoslash, dalillash ko‘nikmasi mustahkamlanadi.
Philosophy for Children (P4C) dasturi hozir ham mavjud va butun dunyo
bo‘ylab keng qo‘llanilmoqda. Bu dastur ko‘plab maktablarda va ta’lim
muassasalarida muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda va o‘qituvchilar hamda pedagoglar
tomonidan
bolalarda
tanqidiy
va
ijodiy
tafakkurni
rivojlantirish
uchun
foydalanilmoqda. Bu dasturning hozirgi kunda tarqalish darajasi quyidagicha:
1. Xalqaro tarqalish: P4C dasturi AQSh, Buyuk Britaniya, Avstraliya, Kanada,
Yangi Zelandiya, Yaponiya, Janubiy Koreya va ko‘plab Yevropa mamlakatlari kabi
turli davlatlarda muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda. Har bir mamlakatda dastur o‘ziga
xos tarzda moslashtirilgan va milliy ta’lim tizimiga integratsiya qilingan.
2. Tadqiqotlar va resurslar: P4C dasturini qo‘llab-quvvatlash uchun ko‘plab
tadqiqotlar o‘tkazilmoqda va yangi resurslar yaratilmoqda. Ushbu tadqiqotlar
bolalarda tanqidiy va ijodiy tafakkur ko‘nikmalarining rivojlanishiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatayotganini ko‘rsatmoqda.
3. O‘qituvchilarni tayyorlash: P4C dasturini samarali amalga oshirish uchun
o‘qituvchilar va pedagoglar maxsus tayyorgarlikdan o‘tishadi. Ushbu tayyorgarlik
dasturlari orqali ular bolalarda tanqidiy va ijodiy tafakkurni rivojlantiruvchi
metodlarni o‘rganishadi.
4. Onlayn resurslar: Hozirgi kunda P4C dasturiga oid ko‘plab onlayn resurslar
mavjud. Bu resurslar o‘qituvchilar va ota-onalar uchun mashg‘ulotlar, qo‘llanmalar
va metodik materiallarni o‘z ichiga oladi. Masalan, “The Philosophy Foundation” va
“SAPERE” kabi tashkilotlar P4C bo‘yicha resurslarni taklif etadi.
5. Konferensiyalar va seminarlari: P4C bo‘yicha xalqaro konferensiyalar va
seminarlar muntazam o‘tkazilib, tajriba almashinuvi va yangi metodik yondashuvlar
muhokama qilinadi. Bu tadbirlar pedagoglar va tadqiqotchilar uchun yaxshi
platforma bo‘lib xizmat qiladi.
P4C dasturi hozirgi kunda ham dolzarb bo‘lib, bolalarning tanqidiy va ijodiy
tafakkurini rivojlantirishda katta rol o‘ynamoqda. Bu dastur orqali bolalar nafaqat o‘z
fikrlarini ifoda etish va muammolarni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi, balki
jamiyatda faol va ongli fuqaro bo‘lish uchun zarur bo‘lgan ijtimoiy ko‘nikmalarni
ham o‘zlashtiradilar.
236
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘zbekiston ta’lim tizimiga xorijiy tajribalarni moslashtirish imkoniyatlari.
Xorijiy yondashuvlarni o‘zbek ta’lim tizimiga tatbiq qilishda mahalliy mentalitet,
mavjud infratuzilma va pedagoglarning tayyorgarlik darajasi hisobga olinishi zarur.
Quyidagi yondashuvlarni amaliyotga tatbiq qilish mumkin:
-
darslarda guruhli ishlar va erkin munozaralar tashkil etish;
-
o‘quvchilarni mustaqil izlanishga undaydigan savollar berish;
-
tanqidiy fikrni rivojlantiruvchi materiallar (jadval, diagramma, grafik, onlayn
platformalar, dasturlar)dan foydalanish;
-
har bir mavzuga oid muammoli vazifalar tayyorlash;
-
o‘yin texnologiyalarini joriy etish.
Shuningdek, o‘qituvchilarning tanqidiy tafakkurga oid bilim va ko‘nikmalarini
oshirish bo‘yicha malaka oshirish kurslarini yo‘lga qo‘yilsa, o‘quvchilarda mustaqil
fikrlash, ijodkorlik tanqidiy fikrlash singari ko‘nikmalarni rivojlantirishda anchagina
samarali yutuqlarga erishish mumkin..
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tanqidiy tafakkurni shakllantirish ularning
shaxs sifatida rivojlanishiga, mustaqil fikr yurita olishiga, har qanday holatga ongli
yondasha olishiga xizmat qiladi. Xorijiy tajribalarni o‘rganish va ular asosida milliy
model yaratish O‘zbekiston ta’lim tizimi samaradorligini oshirishda muhim omil
hisoblanadi. Pedagoglar bu borada asosiy vositachilar sifatida o‘z ustida muntazam
ishlashlari zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Abdullayeva B.S., Safarova R.G., Bahromov A. va boshqalar. Boshlang‘ich
ta’lim konsepsiyasi.. – T.: 2015.
2.Xodjiyeva F.O. O‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni shakllantirish. Monografiya.
Toshkent: “Fan” nashriyoti. 2008. – 13-bet.
3.https://www.sapere.org.uk/.
4.https://www.montclair.edu/iapc/.
