250
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ARXITEKTURAVIY YECHIMLARDA ENERGIYA TEJAMKORLIK:
LOYIHALASHNING INNOVATSION YO‘NALISHLARI
(Surxondaryoning turar joy va jamoat binolari misolida)
Shamsiddinov Sunnatullo Sodiqjonovich
Toshkent Arxitektura va qurilish universiteti Bino va inshootlar arxitekturasi 1-kurs
magistr
Ilmiy rahbar:
Yunusov Shukrullo Xayrullayevich
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Surxondaryo viloyatining turar joy va jamoat
binolari misolida arxitekturaviy yechimlarda energiya tejamkorlikka asoslangan
loyihalashning innovatsion yo‘nalishlari tahlil qilingan. Unda hudud iqlimiga mos
energiya samarador qurilish elementlarining qo‘llanilishi, statistik o‘sish
tendensiyalari, mavjud muammolar va kelajakda amalga oshirilishi zarur bo‘lgan
chora-tadbirlar ilmiy asosda yoritilgan. Tahlillar, so‘rovnomalar va qurilish
sohasidagi yillik hisobotlar asosida Surxondaryo viloyatidagi energiya tejamkor
arxitekturani rivojlantirish istiqbollari aniqlangan.
Kalit so‘zlar:
Energiyaga tejamkorlik, arxitektura, innovatsion loyihalash,
Surxondaryo, turar joy binolari, jamoat binolari, ekologik qurilish, quyosh panellari,
issiqlik izolyatsiyasi, yashil texnologiyalar.
ENERGY EFFICIENCY IN ARCHITECTURAL SOLUTIONS: INNOVATIVE
DIRECTIONS IN DESIGN
(On the example of residential and public buildings in surkhandarya)
Annotation:
This article analyzes the innovative directions in energy-efficient
architectural design, using the example of residential and public buildings in the
Surkhandarya region. It explores the application of energy-saving construction
elements suitable for the region’s climate, statistical growth trends, current
challenges, and necessary future measures from a scientific perspective. Based on
surveys, analyses, and annual construction sector reports, the article identifies the
development prospects of energy-efficient architecture in Surkhandarya.
Keywords:
Energy efficiency, architecture, innovative design, Surkhandarya,
residential buildings, public buildings, ecological construction, solar panels, thermal
insulation, green technologies.
251
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
KIRISH.
Bugungi kunda global energiya inqirozi va ekologik o‘zgarishlar, shuningdek,
iqlim o‘zgarishi tufayli energiya resurslarining tejashga bo‘lgan ehtiyoj ortib
bormoqda. Dunyoning ko‘plab mintaqalarida, shu jumladan, O‘zbekistonda ham,
energiya tejovchi arxitektura yechimlarini yaratish va amaliyotga joriy etish zarurati
kun tartibidan o‘rin egallagan. Qurilish sanoatining o‘sishi va turar joy, jamoat
binolari kabi inshootlarning soni ortib borayotgan bir vaqtda, ushbu obyektlarning
energiya samaradorligini ta’minlash va ularni ekologik jihatdan barqaror qilish
masalasi yanada dolzarb bo‘lmoqda. Shu nuqtai nazardan, energiya tejamkor
arxitekturaviy yechimlar nafaqat ekologik xavfsizlikni ta’minlash, balki iqtisodiy
jihatdan ham samarali bo‘lishi zarur.
Surxondaryo viloyati, iqlim sharoitining o‘ziga xosligi va iqtisodiy
rivojlanishning har tomonlama o‘sishi bilan ajralib turadi. Bunday hududlarda turar
joy va jamoat binolarining loyihalashda energiya tejamkorlikka alohida e’tibor
qaratish zarur. Surxondaryoning issiqlik sharoitlari, ayniqsa yozda yuqori haroratlar
va qishda sovuqning sezilarli darajada bo‘lishi, binolarni energiya tejovchi tizimlar
bilan jihozlashni yanada muhim qiladi. Shu sababli, ushbu viloyatda amalga
oshirilgan arxitektura loyihalarida innovatsion energiya tejamkor yechimlar va
texnologiyalarni qo‘llash, shu jumladan, quyosh energiyasidan foydalanish,
zamonaviy izolyatsiya materiallarini tatbiq etish, energiya samarali isitish va sovutish
tizimlarini joriy etish kabi masalalar o‘ta muhim ahamiyatga ega.
Innovatsion loyihalash yondashuvlari bugungi kunda arxitektura sohasidagi eng
ilg‘or texnologiyalarni, materiallarni va metodlarni o‘z ichiga olgan holda, energiya
sarfini kamaytirishga, ekologik izni pasaytirishga va yashash sifatini oshirishga
qaratilgan. Bu yondashuvlarning samaradorligi nafaqat uzoq muddatli iqtisodiy foyda
keltiradi, balki atrof-muhitni himoya qilishda ham muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek,
energiya tejash texnologiyalari mahalliy iqlimga moslashtirilgan holda qo‘llanilishi,
odamlar uchun qulay va sog‘lom yashash sharoitlarini yaratishda muhim o‘rin tutadi.
Maqolada Surxondaryo viloyatidagi turar joy va jamoat binolarining energiya
samaradorligini oshirish uchun innovatsion arxitektura yechimlarining ahamiyati
tahlil qilinadi. Bunda, qayta tiklanadigan energiya manbalaridan (masalan, quyosh va
shamol energiyasi) foydalanish, energiya tejovchi materiallar va qurilish
texnologiyalarining tatbiqi, shuningdek, ularning iqtisodiy va ekologik foydalari
haqida batafsil ma’lumot beriladi. Boshqa tomondan, bunday loyihalarning amaliy
qo‘llanilishi va ularni mahalliy sharoitlarga moslashtirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
252
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ushbu maqola orqali, Surxondaryoning turar joy va jamoat binolarida energiya
tejamkorlikni ta’minlash borasidagi innovatsion yechimlarni baholash va samarali
arxitekturaviy strategiyalarni ishlab chiqish, energiya resurslarini tejashga xizmat
qiladi. Bu o‘z navbatida, nafaqat viloyatning ekologik holatini yaxshilashga, balki
aholi turmush darajasini yuqori standartlarga olib chiqishga ham xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR VA METODOLOGIYA.
So‘nggi yillarda energiya samaradorligi va ekologik barqarorlikni ta’minlash
maqsadida arxitektura va qurilish sohasida olib borilgan ilmiy izlanishlar keng
ko‘lamda rivojlanmoqda. Xususan, energiya tejamkor arxitektura konsepsiyalarining
shakllanishi, zamonaviy qurilish materiallari va texnologiyalarining joriy etilishi,
binolarda mikroiqlimni boshqarish bo‘yicha innovatsion yondashuvlar yetakchi
mavzulardan biri bo‘lib kelmoqda.
O‘zbekiston miqyosida energiya tejamkor arxitektura bo‘yicha olib borilgan
tadqiqotlar orasida S.A. Axmedovning “Issiqlik energiyasini tejovchi qurilish
konstruksiyalarini yaratish va ularning samaradorligini oshirish” mavzuidagi ilmiy
ishlari alohida e’tiborga loyiq. Ushbu izlanishda muallif binolarda issiqlik
izolyatsiyasini kuchaytirish orqali energiya sarfini 15–20% gacha kamaytirish
mumkinligini asoslab bergan[1]. Shuningdek, u haroratni barqaror ushlab turish
uchun tabiiy havo aylanishi va passiv sovitish tizimlaridan foydalanishni taklif qiladi.
Shu bilan birga, B.X. Shodmonovning “Energiyani tejaydigan qurilish
materiallari va ularning ekologik xavfsizligi” nomli ilmiy maqolasida yoritilishicha,
ekologik toza va energiya tejamkor materiallar tanlovi arxitektura dizaynining asosiy
bosqichida muhim rol o‘ynaydi. U g‘isht, gazobeton, bazalt tolali izolyatsiya
moddalari singari materiallarning energiya samaradorligini ilmiy asoslab bergan[2].
Jahon tajribasiga murojaat qiladigan bo‘lsak, Evropa Ittifoqi davlatlarida “Passiv
uy” (Passive House) konsepsiyasining keng joriy etilgani kuzatiladi. Bu tizimda
binolar maksimal issiqlik va sovuqlik izolyatsiyasiga ega bo‘lib, tashqi energiyaga
bo‘lgan ehtiyoj minimal darajaga tushiriladi. G.V. Bekker va G. Feist tomonidan
ishlab chiqilgan ushbu konsepsiya energiya tejovchi arxitektura tizimlarining asosiy
yo‘nalishiga aylangan[3]. Shuningdek, Xitoy, Yaponiya va Janubiy Koreya tajribalari
ham shuni ko‘rsatadiki, quyosh panellari, yer osti issiqlik tizimlari va aqlli binolar
texnologiyasi yordamida energiya sarfini sezilarli kamaytirish mumkin.
Surxondaryo viloyatida olib borilgan amaliy loyihalar ham ilmiy asoslangan
yondashuvlarning bir qismidir. Masalan, Termiz shahrida qurilgan ayrim davlat
idoralari va zamonaviy maktab binolarida quyosh batareyalari va energiya tejovchi
yoritish tizimlari joriy etilgan bo‘lib, bu tajriba bo‘lajak loyiha ishlari uchun asos
253
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
bo‘la oladi. Shu bilan birga, “O‘zbekiston Respublikasining energiya samaradorligi
va energiyani tejashga oid davlat siyosatini amalga oshirish strategiyasi”da (2020–
2030 yillar) energiya tejovchi qurilish me’yorlari, binolarning ekologik
samaradorligini oshirish bo‘yicha qator chora-tadbirlar belgilangan[4].
Yuqoridagi tadqiqotlar, milliy va xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, energiya
tejamkor arxitektura sohasida ilmiy izlanishlar izchil olib borilgan bo‘lsa-da, iqlimiy
jihatdan murakkab va ekstremal ob-havo sharoitiga ega bo‘lgan Surxondaryo viloyati
sharoitiga mos innovatsion loyihalarning amaliy tatbiqi hali to‘laqonli o‘rganilmagan.
Aynan shu jihat ushbu maqolani yozish zaruratini yuzaga keltiradi.
NATIJA VA MUHOKAMA.
Olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Surxondaryo viloyatida energiya
samarador arxitekturaviy yechimlarga ehtiyoj tobora ortib bormoqda. Bu hududning
iqlimiy xususiyatlari – yozgi issiqlikning intensivligi, qishki kechalarda haroratning
keskin pasayishi – turar joy va jamoat binolarida issiqlikni saqlab qoluvchi, energiya
tejovchi texnologiyalarga asoslangan loyihalarga bo‘lgan talabni kuchaytirmoqda.
Ayniqsa, yildan-yilga oshib borayotgan energiya narxlari va ekologik omillar aholi va
mutasaddi tashkilotlarni innovatsion yechimlarga murojaat qilishga undamoqda.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2020-yilda viloyatda yangi qurilgan binolarning
atigi 6 foizida energiya tejamkor tizimlar (masalan, izolyatsiyalangan derazalar, LED
yoritish, passiv sovutish) joriy qilingan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2021-yilda 12 foizga
yetgan[5]. 2022-yilda esa bu ulush 18 foizni tashkil etgan bo‘lib, bu yil davomida
umumiy hisobda 27 ta jamoat obyektida energiya samarador qurilish elementlari
o‘rnatilgan[6]. 2023-yilda mazkur ko‘rsatkich 25 foizga ko‘tarilib, ayniqsa davlat
buyurtmalari asosida qurilgan yangi maktab va poliklinika binolarida quyosh
panellari, issiqlik izolyatsiyali fasadlar, aqlli yoritish tizimlari qo‘llanilgan. 2024-
yilning birinchi choragida esa allaqachon 28 foiz obyektlarda energiya tejamkor
tizimlar qo‘llanilgan bo‘lib, yil yakuniga qadar bu ko‘rsatkich 35 foizgacha yetishi
prognoz qilinmoqda[7].
Shuningdek, Termiz, Denov va Sho‘rchi tumanlarida amalga oshirilgan ayrim
loyihalarda quyosh panellari orqali elektr ta’minotini qoplash darajasi 20–30
foizgacha yetgani qayd etilgan. Yangi qurilayotgan binolarda foydalanilayotgan
qurilish materiallarining 40 foizini energiya tejovchi (masalan, gazobeton, ko‘p
qatlamli sendvich panellar) materiallar tashkil etmoqda. Bu esa binolarning yillik
energiya sarfini kamida 15–20 foizga kamaytirishga xizmat qilmoqda[8].
Aholi o‘rtasida 2023-yilda o‘tkazilgan ijtimoiy so‘rovnoma natijalariga ko‘ra,
fuqarolarning 74 foizi energiya tejovchi texnologiyalardan foydalanishni istashini
254
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
bildirgan, ammo bu yo‘nalishdagi bilim va moliyaviy imkoniyatlarning yetarli
emasligini ta’kidlagan. Bu holat davlat va xususiy sektor o‘rtasida hamkorlikni
kuchaytirish, aholiga subsidiya va imtiyozlar berish zaruratini ko‘rsatadi[9].
Shuningdek, arxitektura loyihalarida “Passiv uy” tamoyillarini Surxondaryoning
iqlimiga mos holda tatbiq qilish taklif etilmoqda. Ya’ni, binolarning quyoshga
nisbatan yo‘naltirilishi, tom va fasadlarining maksimal izolyatsiyalangan bo‘lishi,
tabiiy shamollatishga asoslangan loyiha echimlari ustuvor yo‘nalish sifatida ajralib
turadi. Bu borada BREEAM va LEED kabi xalqaro sertifikatlash tizimlari asosidagi
standartlarni mahalliy loyihalarga bosqichma-bosqich tatbiq etish orqali energiya
samaradorligini huquqiy me’yorlar bilan uyg‘unlashtirish maqsadga muvofiqdir[10].
Shu tariqa, 2020–2024 yillar davomida Surxondaryo viloyatida energiya
tejamkor arxitektura yo‘nalishida bosqichma-bosqich ijobiy o‘zgarishlar ro‘y
bermoqda. Ammo bu o‘sish hali yetarli darajada emas. Yangi loyihalarda energiya
samaradorlik mezonlarini majburiy belgilash, mahalliy ishlab chiqaruvchilarni
qo‘llab-quvvatlash, aholiga qulay kreditlar berish, energiya auditi tizimini joriy etish
kabi mexanizmlar orqali bu sohani yanada jadallashtirish mumkin. Bu esa nafaqat
iqtisodiy samaradorlik, balki ekologik barqarorlik va yashash sifati oshishiga xizmat
qiladi.
XULOSA.
Surxondaryo viloyatida arxitekturaviy loyihalashda energiya tejamkorlik
tamoyillarini tatbiq etish zamonaviy qurilishda muhim yo‘nalishlardan biri sifatida
shakllanmoqda. O‘rganilgan ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, hududda issiqlik
izolyatsiyasi, quyosh panellari va boshqa innovatsion texnologiyalar asosida barpo
etilgan obyektlar soni yildan-yilga ortib bormoqda. 2020–2024 yillar oralig‘ida
energiya samarador obyektlar ulushi 6 foizdan 28 foizgacha oshgani bu sohada ijobiy
dinamikani namoyon etmoqda. Shunga qaramay, mavjud imkoniyatlardan to‘liq
foydalanilmayotgani, aholi bilim darajasining pastligi va moliyaviy cheklovlar hali
muhim muammolar bo‘lib qolmoqda. Kelgusida energiya samarador binolarni
loyihalashda
xalqaro
tajribalarni
o‘rganish, normativ-huquqiy hujjatlarni
takomillashtirish va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlash zarur. Bu esa
ekologik barqarorlik, iqtisodiy tejamlilik va fuqarolarning hayot sifati yaxshilanishiga
xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedov S.A.
Issiqlik energiyasini tejovchi qurilish konstruksiyalari va
ularning samaradorligini oshirish
. – Toshkent: “Fan”, 2019.
255
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2.
Shodmonov B.X.
Energiyani tejaydigan qurilish materiallari va
ularning ekologik xavfsizligi
, “O‘zbekiston me’morchiligi” jurnali, 2021, №3, 45–51-
betlar.
3.
Feist, W., & Peper, S.
Passive House Planning Package
. Passive House
Institute, Germany, 2015.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4422-son qarori, 2020-yil
22-avgust:
Energiyani tejash va energiya samaradorligini oshirish strategiyasi
(2020–2030 yillar)
.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi
vazirligi. Yillik hisobot – 2020.
6.
Surxondaryo
viloyati
hokimligi
Qurilish
boshqarmasi
statistik
ma’lumotlari – 2022.
7.
Davlat Statistika qo‘mitasi, “Yashil iqtisodiyot” bo‘yicha hisobot –
2024-yil 1-chorak.
8.
“O‘zbekiston energiya samarador qurilishlar assotsiatsiyasi” axboroti,
2023.
9.
“Yashil makon” jamg‘armasi so‘rovnoma natijalari – 2023.
10.
Feist W. & Peper S.
Passive House Planning Package
, Passive House
Institute, Germany – 2015.
