256
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
“BOSHLANG‘ICH TA’LIM PEDAGOGIKASI” MOHIYATI
Qurbonova Mashhura
Toshkent shahar 295 maktab “Boshlang`ich sinf” o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada “Boshlang`ich ta’lim pedagogikasi” orqali
o‘quvchilar bilan ishlash
Kalit so`zlar:
boshlang‘ich, ta’lim, pedagogika, tushuncha, metodologiya,
zamonaviylik, tendentsiya, bilim, ko‘nikma, yondashuv, malaka.
Abstract
: In these articles, the meaning of the new academic subject "Pedagogy
of Primary Education" is analyzed and methodological recommendations are given.
Key words:
primary education, pedagogy, concept, methodology, modern,
trend, knowledge, skills, approach, skill.
O‘zbekistonda barpo etilayotgan Uchinchi Renessans davrida boshlang‘ich
ta’limning asosiy vazifalari sifatida quyidagilar belgilangan:
O'quv predmeti sifatida Matematika o'qitish metodikasi eng avvalo, kichik
yoshdagi o'quvchilarni umumiy tizimda o'qitish va tarbiyalash vazifasini
qo'yadi.Umumiy metodika boshlang'ich sinf matematikasining mazmunini va
tizimliligini aks ettiradi, har bir bo'lim ni o'qitishning o'ziga xos xususiy metodlarini
o'rgatadi.Xususiy metodika matematika o'qitishning asoslangan metodlarini va
o'qitish formalarini, shuningdek, o'quv faoliyatini tashkil qilish yo'llarini ko'rsatadi.
Ma’lumki, o‘qitish tarbiyalash bilan o'zaro mustahkam bog‘liqdir. Ushbu metodika
o’qitishni tarbiyalash bilan qo'shib olib borish yo‘llarini o'rgatadi.
Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitish metodikasi bir necha fanlar bilan
chambarchas bog'liqdir:
1) o'qitish asosi bo'lgan matematika bilan;
2) pedagogika;
3) psixologiya;
4) boshqa o'qitish metodikalari bilan (ona tili, m ehnat...).
Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitish kursi o'quv predmetiga aylangan.
Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitish metodikasining o'qitish vazifalari:
a) ta’lim-tarbiyaviy va amaliy vazifalami amalga oshirishi;
b) nazariy bilimlar tizimini o'rganish jarayonini yoritib berishi;
d) o'quvchilam ing dunyoqarashini shakllantirish yo'llarini o'rgatishi;
e) ta’limni insonparvarlashtirishi;
257
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
f) matematika o'qitish jarayonida insonni mehnatni sevishga, o'zining qadr-
qimmati, bir-biriga hurmati kabi fazilatlarini tarbiyalashni ko'rsatib berishi;
g) o'qitish metodikasi I-IV sinflar matematikasining davomi bo'lgan V-VI sinf
matematikasi mazmuni bilan bog'lab o'qitishdan iborat.Boshlang'ich matematika
kursining vazifasi maktab oldiga qo'yilgan “o'quvchilarga fan asoslaridan puxta bilim
berishda yangi texnologiyadan foydalanish, ularga hozirgi zamon ijtimoiy-iqtisodiy
bilimlami berish, kasb-hunarga qiziqtirish, kasblami ongli tanlashga o'rgatish” kabi
vazifalami hal qilishda yordam berishdan iborat.Shunday qilib, boshqa har qanday
o'quv fani kabi matematika boshlang'ich kursi o'qitishning maqsadi quyidagi uch omil
bilan belgilanadi:
1. Matematika o'qitishning umumta’limiy maqsadi;
2. Matematika o'qitishning tarbiyaviy maqsadi;
3.
Matematika
o'qitishning
amaliy
maqsadi.Matematika
o'qitishning
umumta’limiy maqsadi o’z oldiga quyidagi vazifalami qo'yadi:
a) o'quvchilarga m a’lum dasturi asosida matematik bilimlar berish. Bu bilimlar
matematika fani to‘g ‘risida o’quvchilarga yetarli darajada m a’lumot berishi, ulami
matematika fanining yuqori bo'limlarini o’rganishga tayyorlashi kerak.Bundan
tashqari, dastur asosida 0‘quvchilar o‘qish jarayonida olgan bilimlarining ishonchli
ekanligini tekshira bilishga o'rganishlari, nazorat qilishning asosiy metodlarini
egallashlari lozim;
b) o‘quvchilaming og‘zaki va yozma matematik bilimlami tarkib toptirish lozim
bo‘ladi. Matematikani o'rganish o‘quvchilaming o‘z ona tillarida nutq madaniyatini
to‘g‘ri shakllantirish, o‘z fikrini aniq, ravshan va lo‘nda qilib bayon eta bilish
malakalarini o‘zlashtirishlariga yordam berishi kerak;
d) o‘quvchilami matematik qonuniyatlar asosida haqiqatlami bilishga
o‘rgatish.Bunday bilimlar berish orqali esa o'quvchilam ing fazoviy tasavvur qilish
xususiyatlari shakllanadi hamda mantiqiy tafakkur qilishlari yanada rivojlanadi.
Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitishning tarbiyaviy maqsadi o‘z oldiga
quyidagi vazifalami qo'yadi:
a) o'quvchilarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish;
b) o’quvchilarda matematikani o'rganishga bo'lgan qiziqishlami tarbiyalash.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisining vazifasi o'quvchilarda mustaqil mantiqiy
fikrlash
qobiliyatlarini
shakllantirish
bilan
birga
ularda
matematikaning
qonuniyatlarini o'rganishga bo‘lgan qiziqishlarini tarbiyalashdan iboratdir;
258
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
d)
o'quvchilarda
matematik
tafakkumi
va
matematik
madaniyatni
shakllantirish.Matematika darslarida o’rganiladigan ibora, amal belgilari, tushuncha
va ular orasidagi qonuniyatlar o'quvchilarni atroflicha fikrlashga o‘rgatadi.
Boshlang'ich sinflarda matematika o'qitishning amaliy maqsadi o’z oldiga
quyidagi vazifalami qo‘yadi:
a) o’quvchilar matematika darsida olgan bilimlarini kundalik hayotda
uchraydigan elementar masalalami yechishga tatbiq qila olishga o'rgatish,
o'quvchilarda arifmetik amallar bajarish malakalarini shakllantirish va ulami
mustahkamlash uchun maxsus tuzilgan amaliy masalalami hal qilishga o'rgatish;
b) matematika o‘qitishda texnik vosita va ko'rgazm ali qurollardan foydalanish
malakalarini shakllantirish. Bunda asosiy e ’tibor o'quvchilam ing jadvallar va
hisoblash vositalaridan foydalana olish malakalarini tarkib toptirishga qaratilgan;
d) o'quvchilam i mustaqil ravishda matematik bilimlami egallashga o'rgatish.
Xulosa:
O'quvchilar,
imkoni
boricha,
mustaqil
ravishda
qonuniyat
munosabatlarini ochishlari, kuchlari yetadigan darajada umumlashtirishlar qilishlari,
shuningdek, og'zaki va yozma xulosalar qilishga o'rganishlari kerak.O'qitish
samaradorligining zaruriy va muhim sharti o'quvchilarning o'rganilayotgan materialni
o'zlashtirishlari ustidan nazoratdir. Didaktikada uni amalga oshirishning turli shakllari
ishlab chiqilgan. Bu o'quvchilardan og'zaki so'rash; nazorat ishlari va mustaqil ishlar;
uy vazifalarini tekshirish, testlar, o'tkazish kabi usullardir. Didaktikada dars turiga,
o'quvchilam ing yosh xususiyatlariga va h.k. bog'liq ravishda nazoratning u yoki bu
shaklidan foydalanishning maqsadga muvofiqligi masalalari, shuningdek, nazoratni
amalga oshirish metodikasi yetarlicha chuqur ishlab chiqilgan.Boshlang'ich maktabda
matematika o'qitish metodikasida mustaqil va nazorat ishlari, o'quvchilardan yakka
(individual) yozma so'rov o'tkazishning samarali vositalari yaratilgan. Ba’zi didaktik
materiallar dastuming chegaralangan doiradagi masalalarining o'zlashtirilishini
reyting tizimida nazorat qilish uchun, boshqalari boshlang'ich maktab matematika
kursining barcha asosiy mavzularini nazorat qilish uchun m o'ljallangan. Ayrim
didaktik materiallarda (ayniqsa, kam komplektli maktab uchun m o'ljallangan)
o'qitish xarakteridagi materiallar, boshqalarida esa nazoratni amalga oshirish uchun
materiallar ko'proqdir.Matematika о ‘qitishda mustaqil ishlar.Matematika o‘qitish
jarayonida o'quvchilaming faolligini oshirish va matematikaga bo'lgan qiziqishini
rivojlantirish omillaridan biri - O‘quvchilar bilan olib boriladigan mustaqil
ishlardir.Matematika darslarida mustaqil ishlar yangi materialni o‘rganishga
tayyorgarlik ko‘rishda, yangi tushunchalar bilan tanishishda, bilim, uquv va
malakalami mustahkamlashda, shuningdek,bilimlami nazorat qilishda amalga
259
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
oshiriladi.O'qitish shakli - bu o'quvchilaming o'quv-bilish faoliyatlarini uni turli
sharoitlarda (sinfda, ishlab chiqarishda va hokazo).o'tkazilishiga muvofiq ravishda
o'qituvchi tomonidan tarbiyaviy o'qitish jarayonida foydalaniladigan qilib tashkil
etilishidir.
-
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining tahliliy va kreativ fikrlash qobiliyatini
rivojlantirish;
-
boshlang‘ich ta’limni ilg‘or xorijiy tajribalar asosida takomillashtirish;
-
boshlang‘ich ta’lim samaradorligiga erishish.68
Mazkur vazifalar oliy pedagogik ta’lim jarayonida o‘qitilayotgan “Boshlang‘ich
ta’lim pedagogikasi, innovatsiya va integratsiyasi” fanining mazmunini belgilaydi.
Unga ko‘ra, mazkur fanning mazmuni boshlang‘ich ta’lim, tarbiya va uni o‘qitish
asoslari bo‘yicha bo‘lajak o‘qituvchilarga nazariy bilim, ko‘nikma hamda malaka
berishdan iborat. Bunda quyidagilarga e’tibor berish lozim:
-
boshlang‘ich ta’lim tushunchasi quyidagilarni qamrab oladi:
1)
inson va jamiyat qadriyatlariga asosan 7-11 yoshli o‘quvchilarga bilim
berish;
2)
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini o‘qitish va tarbiyalash jarayoni;
3)
boshlang‘ich ta’limning samarasiga erishish;
4)
boshlang‘ich ta’limni yaxlit tizim sifatida qabul qilish.
- boshlang‘ich ta’limda tarbiya tushunchasi quyidagilarni ifodalaydi:
1)
boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga insoniyatning tarbiyaga oid tajribasini
uzatish;
2)
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini madaniyat va qadriyatlar olamiga olib
kirish;
3)
boshlang‘ich sinf o‘quvchilari shaxsini rivojlantirish;
4)
boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarini hayotning murakkab vaziyatlari va
holatlariga tayyorlash.
- boshlang‘ich ta’limda o‘qitish tushunchasining mazmuni quyidagilardan
iborat:
1)
boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga bilim, hayotiy tajriba, faoliyat
ko‘nikmasi berish va ularning tafakkurini shakllantirish;
2)
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining bilim, ko‘nikma va malaka hislarini
shakllantirish;
3)
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining xotira, diqqat va fikr yuritish
ko‘nikmasini shakllantirish;
260
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
4)
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining qiziqish, layoqat va qobiliyatlarini
rivojlantirishga yo‘naltirish.
Ushbu uch muhim kategorial tushuncha “Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi” fani
mazmunini tashkil qiladi. Bu fan vositasida O‘qituvchi 7-11 yoshli shaxslarga
dastlabki ta’lim va tarbiyani beradi, ularni o‘qish ko‘nikmasini shakllantiradi.
Ayni paytda mazkur fanning mazmuniga ko‘ra, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari
quyidagilarga amal qilishi shart:
1)
o‘qishi, ya’ni boshlang‘ich sinf o‘quvchilari aniq ma’lumotlarni va
topshiriqlarni O‘qituvchi yordamida sinfdoshlari bilan birgalikda yoki mustaqil
ravishda o‘zlashtirishi;
2)
kuzatish, qiyoslash va fikrlash ko‘nikmalarini egallashi;
3)
o‘z fikri va qarashlarini ifodalay olishi kerak.
Bularning barchasi boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi mazmunini tashkil qiladi.
Boshlang‘ich ta’lim metodologiyasi.
“Boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi,
innovatsiya va integratsiyasi” fani o‘ziga xos metodologik asoslarga tayanadi.
Mazkur metodologiyaning asosiylarini quyidagilar tashkil etadi:
-
boshlang‘ich ta’limga oid normativ-huquqiy hujjatlar;
-
boshlang‘ich ta’lim nazariyasi va amaliyoti;
-
boshlang‘ich ta’limga oid SHarq va G‘arb pedagogik tajribalari;
-
boshlang‘ich ta’limga oid ilmiy tadqiqotlar.
Ushbu metodologik asoslarini bo‘lajak o‘qituvchilar aniq o‘zlashtirishi lozim.
-
boshlang‘ich ta’limga oid normativ-huquqiy hujjatlar. O‘zbekiston
Respublikasida boshlang‘ich ta’limga oid normativ-huquqiy hujjatlar quyidagilardan
iborat:
a)
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida bilim olish va kasb-hunar
egallashga oid belgilab qo‘yilgan huquqlar;
Boshlang‘ich
ta’limning
zamonaviy
tendentsiyalari.
“Tendensiya”
tushunchasi lotincha bo‘lib, an’ana, takomil va namuna ma’nolarini anglatadi. SHu
jihatdan hozirgi zamon boshlang‘ich ta’limining o‘ziga xos va muhim tendentsiyalari
quyidagilardan iborat:
1)
boshlang‘ich ta’limga yangi va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish;
2)
boshlang‘ich ta’limning madaniy kontekstini kuchaytirish;
3)
boshlang‘ich ta’limga oid xalqlarning ilg‘or tajribalarini tadbiq etish.
261
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Boshlang‘ich ta’limga yangi va zamonaviy texnologiyalarni joriy etishda
kompьyuter, Internet tarmog‘i imkoniyatlaridang oqilona foydalanish masalasiga
asosiy e’tibor berilmoqda. Bunda texnologik ta’lim asoslari kuchayib bormoqda va
ayni paytda, texnologik ta’lim rivojlanish hamda shakllanish jarayonida bo‘lgan
boshlang‘ich ta’lim o‘quvchilarining insoniy, jismoniy hamda estetik tuyg‘ularini
texnokratik tarzda shakllantirmasligi kerak.
Boshlang‘ich ta’limning madaniy kontekstini kuchaytirish jarayonida 7-11
yoshli o‘quvchilarga xalqning milliy va oilaviy qadriyatlari asosida bilim berish,
ularning axloqiy va faoliyat ko‘nikmasini umuminsoniy qadriyatlar asosida
shakllantirishnga asosiy e’tibor qaratilmoqda. Misol uchun, O‘zbekistonda xalq
an’analari, insonparvarlik, xalqparvarlik, vatanparvarlik, oilaparvarlik kabilar milliy
qadriyatlar, bag‘rikenglik, demokratlik, birodarlik singarilar umuminsoniy qadriyatlar
hisoblanadi. SHu sababli boshlang‘ich ta’limning madaniy kontekstini kuchaytirishda
milliy va umuminsoniy qadriyatlar uyg‘unligiga asoslanish taqozo etiladi.
Butun dunyoda boshlang‘ich ta’limga xalqlarning ilg‘or tajribalarini tadbiq etish
tendentsiyasi davom etmoqda. Unga ko‘ra, muayyan xalqlarning boshlang‘ich
ta’limda erishgan yutuqlari o‘zga xalqlar tomonidan qabul qilinmoqda. Misol uchun,
Rossiya Federatsiyasining boshlang‘ich ta’limdagi xalqparvarlik konteksti,
Finlandiya qirolligining boshlang‘ich ta’limidagi xususiy ta’lim konteksti va
O‘zbekiston boshlang‘ich ta’limidagi dunyoviylik konteksti xalqaro tajribalar sifatida
e’tirof etiladi.
Zero, boshlang‘ich ta’lim pedagogikasi mazmuni quyidagicha idrok etiladi:
Adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SHavkat Mirziyoevning Oliy
Majlisga Murojaatnomasi. //”Xalq so‘zi”gazetasi. 2020 yil 30 dekabr soni.
2.
Mardonov Sh.Q. Pedagogika fanidan o`qitishning electron didaktik
ta’minoti texnologiyasini ishlab chiqish.-Toshkent, 2021.
3.
Умарова З.А. Бошланғич таълим дидактикаси. Academic Research In
Educational Sciences Volume 2 | ISSUE 2 | 2021. ISSN: 2181-1385 Scientific
Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723. 556-562-бет
4.
Mamadaliyev К.R, Jabborova. O.M, Umarova Z.А., Abdullayeva B.P.
Creation of a New Generation of Teaching Literature - A Requirement of Modernity
// SCOPUS International Journal of Psychosocial Rehabilitation, Vol. 24, Special
Issue 1, 2020,
5.
Jabborova Onaxon Mannapovna, Umarova Zuhra Abduraxmanovna.
262
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Pedagogical conflicts in primary school students - as an important social- pedagogical
problem. Solid State Technology, Great Britain, 2020, Issue 6, pp.235- 241.
6.
Quzmanova G. B, Beketov.N. A Use Of Historical Materials In
Teaching Mathematics In Continuous Education. The american journal of social
science and education innovations, Volume 2 Issue 9, 2020, ISSN 2689-100X, 2(09),
531-537
