263
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
"KICHIK HAJMLI ISHLAB CHIQARISH UCHUN 3D PRINTERLARDAN
FOYDALANISH: TAJRIBA VA NATIJALAR"
Saidrasulov Sherzod Norboy o‘g‘li
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti,
“Axborot texnologiyalarining dasturiy ta’minoti” kafedrasi dotsenti, PhD
Ibrohimov Azizbek Ahror o‘g‘li
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti, 3-bosqich talabasi
So‘nggi yillarda 3D bosma texnologiyalari nafaqat sanoat gigantlari, balki
kichik ustaxona va uy sharoitida ishlovchi ishlab chiqaruvchilar orasida ham keng
ommalashmoqda. An’anaviy ishlab chiqarish usullari qimmat uskunalar, qoliplar va
katta miqdordagi xomashyoga ehtiyoj sezgan bo‘lsa, 3D printerlar yordamida bu
cheklovlar minimallashtirildi.
Ushbu maqolada kichik hajmli ishlab chiqaruvchilar uchun 3D printerlardan
foydalangan holda mahsulot ishlab chiqarish tajribasi o‘rganiladi. PETG filamentdan
foydalangan holda yaratilgan detallar, ularning ishlab chiqarish vaqti, xarajatlari va
sifati tahlil qilinadi. Maqola natijalari ushbu texnologiyaning kichik bizneslar uchun
samaradorligini baholashga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
3D printer,kichik hajmli ishlab chiqarish,petg filament,rapid
prototiplash,fdm texnologiyasi,mahsulot sifati,xarajat tahlili,individual dizayn,qisqa
muddatli ishlab chiqarish,additive texnologiyalar
3D bosma texnologiyalari (additiv ishlab chiqarish) an’anaviy usullardan farqli
o‘laroq, ob’ektni qatlamma-qatlam yaratadi. Bu yondashuv kichik hajmli ishlab
chiqarishda sezilarli afzalliklar beradi, xususan, qolip yoki maxsus uskunalarsiz
mahsulot tayyorlash imkoniyati mavjud.
2.1 FDM, SLA va boshqa texnologiyalarning taqqoslanishi
Bugungi kunda kichik ishlab chiqaruvchilar ko‘p hollarda FDM (Fused
Deposition Modeling) texnologiyasiga tayanadi. Bu texnologiyada eritilgan plastik
filament (masalan, PLA, PETG, ABS) qatlamma-qatlam quyilib, model hosil
qilinadi. FDM texnologiyasi arzon, foydalanuvchiga qulay va keng tarqalgan.
264
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
SLA (Stereolithography) esa suyuq fotopolimer qatlamining UV nuri orqali
qotirilishi asosida ishlaydi. Bu usul yuqori aniqlik va silliq sirt beradi, ammo asboblar
va materiallar qimmatroq.
2.2 An’anaviy usullar bilan taqqoslash
An’anaviy ishlab chiqarish, ayniqsa, metallga ishlov berish va qoliplash
jarayonlari, katta hajmdagi ishlab chiqarishda foydalidir. Biroq, kichik miqdorda
mahsulot chiqarish uchun bu usullar qimmatga tushadi. 3D bosma esa kam
miqdordagi buyumlarni arzon va tez tayyorlashga imkon beradi.
2.3 Ishlatiladigan materiallar
Kichik ishlab chiqaruvchilar orasida PETG filament keng qo‘llaniladi. Bu
material quyidagi afzalliklarga ega:
Moslashuvchan va mustahkam
Yorilishga chidamli
Kimyoviy moddalarga nisbatan barqaror
Ekologik xavfsiz
(ba’zida oziq-ovqat mahsulotlariga mos)
Bundan tashqari, PLA arzon va ekologik toza bo‘lsa-da, mexanik jihatdan
unchalik bardoshli emas. ABS esa mustahkam, biroq chop qilishda ko‘proq issiqlik
va yopiq muhit talab etadi.
3. Tajriba metodikasi
3.1 Ishlatilgan uskuna va sozlamalar
Tajriba jarayonida
Wanhao Duplicator D12
modelidagi
FDM
texnologiyasiga
ega
3D
printerdan foydalanildi. Ushbu printer 0.4 mm
nozulli ekstruder, barqaror issiqlik nazorati va
ochiq ramkali konstruksiyasi bilan kichik ishlab
chiqaruvchilar uchun qulay tanlov hisoblanadi.
Chop qilish harorati
235 °C
, stol harorati esa
80 °C
etib belgilandi. Har bir qatlamning qalinligi
0.2
mm
bo‘lib, optimal sifat va tezlik balansi saqlandi.
Mo
dellashtir
ish uchun
Fusion 360
va
Blender
dasturlaridan foydalanildi. Tayyorlangan
3D modellar.STL formatida eksport qilinib,
Ultimaker Cura
dasturida chopper qilindi.
265
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Chopper sozlamalari chop qilinadigan ob’ektga qarab moslashtirildi: to‘ldirish foizi
(infill) 20–60% oralig‘ida bo‘ldi.
3.2 Ishlab chiqarilgan buyumlar
Tajriba davomida quyidagi turdagi buyumlar tayyorlandi:
Elektron qurilmalar uchun ixcham korpuslar
PETG materialga mo‘ljallangan mustahkam tishli g‘ildiraklar
Ergonomik tutqichlar (qo‘l qulayligi uchun moslashtirilgan dizaynlar)
Kichik miqdorda buyurtma asosida tayyorlangan maxsus qismlar
PETG filament ishlatilgan bo‘lib, u yuqori mustahkamlik, moslashuvchanlik va
nisbatan silliq sirt qoldirishi bilan ajralib turadi. Mahsulotlarning har biri uchun chop
qilish vaqti, filament sarfi va og‘irligi qayd etildi.
3.3 Ishlab chiqarish jarayoni
Ishlab chiqarish jarayoni davomida har bir
buyum o‘rtacha
2–6 soat
ichida tayyor bo‘ldi.
Modellarning murakkablik darajasiga qarab qo‘llab-
quvvatlovchi
(support)
elementlar
ishlatildi.
Chopdan so‘ng buyumlar 10–15 daqiqa davomida
sovitildi va keyinchalik sirt sifati, mustahkamligi va
moslashuvchanligi vizual hamda qo‘lda tekshirish
orqali baholandi.
4. Natijalar va tahlil
Tajriba davomida
Wanhao Duplicator D12
printerida PETG filamentdan foydalangan holda bir
nechta turdagi kichik hajmli mahsulotlar tayyorlandi.
Har bir mahsulot ishlab chiqarish muddati, material
sarfi va yakuniy sifat jihatidan baholandi.
4.1 Mahsulot sifati
PETG filament yordamida bosilgan buyumlar
silliq sirt, yaxshi qatlam birikmasi (layer adhesion)
va yuqori mexanik mustahkamlik ko‘rsatkichlariga
ega bo‘ldi. Ayniqsa, murakkab formalarga ega tutqichlar va tishli g‘ildiraklar shakl
jihatdan aniqligi bilan ajralib turdi. Vizual baholashda:
Qatlam izlari minimal darajada sezildi
Harorat to‘g‘ri tanlangani tufayli “warping” va “stringing” muammolari
kuzatilmadi
266
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Yakuniy mahsulotlar minimal post-processing (qo‘shimcha silliqlash, kesish)
talab qildi
4.2 Vaqt va xarajat tahlili
Model murakkabligiga qarab bosma vaqti
2–6 soat
, PETG filament sarfi esa
25–
80 gram
oralig‘ida bo‘ldi. Filament narxi (2025-yil boshiga ko‘ra) o‘rtacha 1 kg
uchun 80 000–100 000 so‘m bo‘lganini hisobga olib, bir dona buyum narxi
quyidagicha baholandi:
Kichik korpus: 8 000 so‘m atrofida
Tutqich: 12 000–15 000 so‘m
Tishli g‘ildirak: 10 000–18 000 so‘m
Bu narxlar an’anaviy ishlab chiqarish bilan solishtirilganda ancha arzon va
tezkor yechim bo‘lib chiqdi.
4.3 Uchragan muammolar
Tajriba davomida ba’zi holatlarda quyidagi muammolar yuzaga keldi:
Printer stolining to‘g‘ri nivelirovkasi (levelling) bo‘lmasa, qatlamlar orasida
notekisliklar yuzaga keldi
PETG filament nam muhitda uzoq turganida sifat yomonlashdi (shishish,
pufakchalar)
Uzun davomli choplarda ekstruderning vaqtinchalik tiqilishi holatlari kuzatildi
Biroq ushbu muammolar oddiy texnik xizmat va sharoitni yaxshilash bilan
bartaraf etildi.
5. Xulosa
O‘tkazilgan tajribalar shuni ko‘rsatdiki,
3D bosma texnologiyasi
, ayniqsa
FDM
asosidagi Wanhao Duplicator D12
printer yordamida, kichik hajmli ishlab chiqarish
uchun samarali va iqtisodiy jihatdan foydali yechimdir. PETG filamentdan
tayyorlangan mahsulotlar mustahkamligi, aniqligi va funksionalligi bilan ijobiy natija
berdi.
3D bosmaning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
1.
An’anaviy usullarga nisbatan arzonroq va tezroq
2.
Har bir mijoz yoki loyiha uchun moslashtirilgan (individual) mahsulotlar
ishlab chiqarish imkoniyati
3.
Qolip va boshqa qimmat uskunalarsiz tajriba o‘tkazish va prototiplash
imkoni
4.
Mahsulot dizaynini tezda o‘zgartirish va takomillashtirish imkoniyati
Shuningdek, kichik ustaxonalar va startaplar uchun bu texnologiya dastlabki
investitsiyalarni minimallashtirgan holda bozorga chiqishni tezlashtiradi.
267
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Biroq, yuqori aniqlik yoki katta hajmli seriyali ishlab chiqarish uchun 3D
bosmaning imkoniyatlari cheklangan bo‘lishi mumkin. Shu sababli, ushbu
texnologiya aynan kichik partiyali, eksperimental yoki moslashtirilgan ishlab
chiqarishda eng yaxshi natija beradi.
Kelajakda, yangi materiallar, ikki nozulli (dual-extruder) tizimlar va
avtomatlashtirilgan chop jarayonlari bilan 3D bosma yanada qulay va keng
qo‘llanuvchan bo‘lib boradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. https://www.simplify3d.com/resources/print-quality-troubleshooting/
2.https://all3dp.com/2/3d-print-quality-12-tips-on-how-to-improve-it/
3. https://www.youtube.com/watch?v=FTos-G1QXeE
4. https://www.youtube.com/watch?v=FTos-G1QXeE
5.
https://www.matterhackers.com/news/how-to-succeed-when-printing-with-
petg-filament?srsltid=AfmBOoowZ258qjCf_jnP-
bGg28JCSQWgx4OlVOxBSkZ2pS2zmxNar0N_
6. https://ninjatek.com/learn/3d-printing-materials/petg/
7. https://www.wevolver.com/article/petg-print-settings
8. https://formfutura.com/blog/common-issues-printing-petg-and-pla/
