311
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ABDULLA QAHHOR VA O’RXON KAMOL HIKOYALARIDA
MAQOLLARNING QO’LLANILISHI
Bozorova Farangiz Tilakmurod qizi
Adabiyotshunoslik:o’zbek adabiyoti Yo’nalishi 1-bosqich magistranti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek va turk adabiyotining yirik vakillari —
Abdulla Qahhor hamda Orhan Kemal hikoyalaridagi maqollarning badiiy funksiyasi,
xarakterga ta’siri va milliy ruhni ifodalashdagi o‘rni tahlil etiladi. Ikkala
yozuvchining asarlarida xalq og‘zaki ijodining namunalari sifatida maqollardan
foydalanish usullari qiyosiy nuqtai nazardan yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
maqol, xalq og‘zaki ijodi, badiiy uslub, realistik hikoya, milliylik,
xarakter,“Bashorat”, “So‘ngan vulqon”,“To‘yda aza”,“Sep”, “Og‘riq tishlar”,“Anor”,
“Qo’rquv”, “O’g’ri” va “Bemor”,“Yağmur yüklü bulutlar“, “On beş kuruş”,”Hakaret
“,”Bey baba”,”Cıgaramın Dumanı “,”Ölür müsün, öldür müsün “,”Ürök
Ninile”,”Dünyada Harp Vardı ‘’,”Kart Kedi”,”Boyalı Dudaklar “.
Аннотация
: В статье анализируется художественная функция, воздействие
на характер и роль пословиц в выражении национального духа в рассказах
выдающихся представителей узбекской и турецкой литературы - Абдуллы
Каххора и Орхана Кемаля. В работах обоих писателей в сравнительной
перспективе рассматриваются способы использования пословиц как образцов
устного народного творчества.
Ключевые
слова:
пословица,
устная
народная
словесность,
художественный стиль, реалистический рассказ, народность, персонаж,
«Пророчество», «Потухший вулкан», «Траур на свадьбе», «Приданое»,
«Ноющие зубы», «Гранат», «Страх», «Вор» и «Боль».“Yağmur yüklü bulutlar“,
“On beş kuruş”,”Hakaret “,”Bey baba”,”Cıgaramın Dumanı “,”Ölür müsün, öldür
müsün “,”Ürök Ninile”,”Dünyada Harp Vardı ‘’,”Kart Kedi”,”Boyalı Dudaklar “.
So‘z
— adabiyotning asosiy quroli, badiiy tafakkurning tayanchi va inson
qalbining eng nafis ifodasidir. Adib so‘z orqali obraz yaratadi, g‘oyani ilgari suradi,
tuyg‘ularni yetkazadi. Ayniqsa, xalq og‘zaki ijodi — maqollar, matallar, aforizmlar
adabiy asarlarda so‘zga jilo beruvchi vosita sifatida alohida o‘rin tutadi.
Maqollar
— xalq donishmandligining, ming yillik tajribasining siqiq ifodasi
bo‘lib, adabiy matnga chuqur mazmun, teran fikr va milliy ruh olib kiradi.
312
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Xalqimiz “So‘z laganda emas, elakda elansin”, deya bekorga aytmagan.
Adabiyotda so‘z tanlovi, uning ohangi va ifoda uslubi nihoyatda muhim. Ayniqsa,
maqol kabi xalqona iboralardan o‘rinli foydalanish asarning ta’sirchanligini oshiradi,
o‘quvchiga tanish hayotiy haqiqatlarni eslatadi.
O‘tgan tajribalar elagidan o‘tib, bugungi kunga yetib kelgan bir qancha
mazmunli gaplar bor. Ushbu so’zlar tufayli, o’tmishda qilingan xatodan saboq olish
kerakligi tushuniladi. Maqollar aynan mana shu so‘zlarning aksidir. Maqollarning
ma’nolarini hayotimizda qo‘llay olsak, ular bizga yo‘l-yo‘riq ko‘rsatib, ko‘p salbiy
holatlarga tushib qolishimizdan saqlaydi.
Maqollar – o‘tmishda yashab o‘tgan odamlarning kechinmalari, oqilona
o‘ylangan, nasihat xususiyatiga ega bo‘lgan jumlalarning ixcham so‘zlar tarzida
ifodalanishi.
Maqollar maslahat xarakteriga ega ixcham so‘zlardir. Ular ajdodlarimizning
kundalik hayotidagi, do‘stlar, oila va ish hayotidagi har qanday voqea-hodisadagi
munosabatlari va kechinmalarini bizga yetkazadigan qo‘llanma bo‘lgan formulali
so‘zlardir. Maqol adabiyotning muhim tarmoqlaridan biridir. Biroq, u shakli jihatidan
boshqa turlardan juda farq qiladigan xususiyatlarga ega.Masalan, hikoya, roman va
she’r kabi janrlarga nisbatan juda qisqa. Ular ko‘pi bilan bir necha gapdan iborat
bo‘lib, maqollar turg‘un gap bo‘lgani uchun ularni o‘zgartirib bo‘lmaydi va xalqning
umumiy mulki deyiladi. Buni hamma bir xil aytadi. Maqol o’sha jamiyatda yashovchi
odamlar uchun o’ziga xos hayot falsafasidir. Buni odamlardagi salbiy va yomon his-
tuyg’ularning oldini olish, bunday vaziyatlarda odam yoki odamlarga ibratli saboq
berish va ularni bir xil xatolarga yo’l qo’ymaslik haqida ogohlantirish sifatida
ifodalash mumkin. Maqollar o‘zi yashayotgan jamiyatda yashovchi xalqning tafakkur
tarzini ifodalovchi so‘zlardir. Shunga ko’ra, o’sha jamiyatda yashovchi shaxslar
boshidan kechirgan voqealar haqiqatda o’sha odamlarni aks ettiradi, chunki ular
fikrlash tarziga aylanadi. Maqollar o‘zining milliy tabiati tufayli o‘zi yashayotgan
jamiyatning an’analari, urf-odatlari, madaniy xususiyatlarini aks ettiradi. Shu nuqtai
nazardan, ular u yashayotgan xalqning ibtidoiy so’zlari, xolos.
Adabiyot xalq hayotining aks-sadosidir. Xalqning asrlar davomida shakllangan
tajribasi, donishmandligi va dunyoqarashi maqollarda mujassam topgan. Maqollar
asarlar mazmuniga chuqurlik, obrazlarga esa milliylik baxsh etadi. O‘zbek
adabiyotining zabardast namoyandasi Abdulla Qahhor va turk adabiyotining yorqin
vakili O’rxon Kamoll hikoyalarida maqollar realistik obraz yaratishda, ijtimoiy
vaziyatni tasvirlashda va xalqning umumiyruhiyatini ifodalashda muhim vosita
sifatida xizmat qiladi.
313
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘zbek hikoyachiligi va uning janrining rivojlanishi Abdulla Qahhor nomi bilan
qattiq bog‘liq. Ushbu muallifning hikoyalarida siyosiy-ma’naviy tazyiq ostida
yashagan davr kambag‘allarining ichki dunyosini aks ettiruvchi hikoyalar yozgan.
“Anor”, “Qo’rquv”, “O’g’ri” va “Bemor” bu hikoyalarunga yorqin misoldir.
Kishilarning ichki dunyosidagi dardlarni shu janrda teran qalamga olgan A.Qahhor
o‘zbek hikoyachiligiga realistik hikoyachilikni olib kirgan. Mashhur rus munaqqidi
Vera Smirnova A. Qahhorning “Anor”, “Qo‘rquv”, “Sabr”, “O‘g‘ri” kabi
qhikoyalarini jahondagi mashhur hikoyalar bilan teng ko‘radi: “A. Qahhor ijodi
mazmunan va ko‘p shakllarga ko‘ra juda kengdir.Uning asarlarida xalqimizning eng
og‘ir davrlardagi hayoti aks ettirilgan.”(M.Qo’shjonov,1982,108)
Abdulla Qahhor o‘zining “Sep”, “Og‘riq tishlar”, “O‘g‘ri”, “Bashorat”,
“So‘ngan vulqon”,“To‘yda aza”kabi hikoyalarida maqollardan tabiiy va badiiy
mahorat bilan foydalanadi. Ular hikoya kontekstiga mos holatda keltirilib,
obrazlarning mentaliteti va hayot falsafasini ochib beradi.Keling endi Abdulla
Qahhorning yuqoridagi hikoyalarida qo’llanilgan ayrim maqollarni ko’rib chiqsak:
“O’g’ri” hikoyasida epigraf qilib tanlangan “Otning o’limi-itning bayrami ‘’
maqoli ustalik bilan tanlangan.Kitobxon hikoyani o’qishi bilan unga nega aynan bu
maqol qo’llanganiga qiziqadi va uni tezroq o’qishga harakat qiladi.Bundan tashqari
shu
kichgina
hikoyasining
o’zidayoq
bir
qancha
maqollardan
foydalangan.Shuningdek,hikoyada
“Tekinga
mushuk
oftobga
chiqmaydi”,“O’ynashmagil arbob bilan - seni urar har bob bilan”,”Begim deguncha
kishining
beli
sinar
ekan”,”Fuqaroning arzga borishi arbobning izzati
bo‘ladi”,”Berganga bitta ham ko‘p, olganga o‘nta ham oz”,”Quruq qoshiq og‘iz
yirtadi”,”Dehqonning uyi kuysa kuysin, ho‘kizi yo‘qolmasin” maqollaridan qo’llagan
holda asarga katta ma’no beradi.
“Bemor “hikoyasida esa “Osmon yiroq,yer qattiq” maqolini epigraf qilib
tanlaydi.Bu bejizga emas, albatta. Bu orqali u kambag’al,faqir va omi kishining og’ir
vaziyatdan chiqib keta olmasligini ifodalaydi.Bu hikoyada “Bunday paytlarda yog’on
cho’ziladi,ingichka uziladi’’ maqoli ham hikoyadagi ko’p jihatlarni ochib berishga
harakat qiladi.
Yozuvchi bundan tashqari “To’yda aza” hikoyasida: “Zori behuda miyon
meshikanad”
ya’ni
“Behuda
zorlanish
o’rtasidan
uziladi”,”So’nggi
vulqon”hikoyasida: “Yer tepganni, el tepadi “, “Ikki yorti bir butun” hikoyasida :
“Eshakni yashirsangiz hangrab sharmanda qiladi”, “Sep “ hikoyasida esa: “Mashqda
qiynalsang,urushda qiynalmaysan” kabi maqollardan samarali va o’z o‘rnida
foydalandan.
314
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘rxon Kamol 1914-yilda Adana shahrida badavlat oilaning farzandi bo‘lib
tug‘ilgan va 1970-yilda vafot etgan. Kamol otasining siyosiy sabablarga ko’ra surgun
qilinishi tufayli qashshoqlikka tushib qoladi.Ko’p vaqt mehnat qilish orqali o’z
turmushi va imkoniyatlarini oshirish uchun harakat qiladi. Bayrutda ro’zg’or va non
uchun kurashdan so’ng, Adanaga qaytib keldi va u erda ham fabrikalarda ishlaydi.U
butun umri davomida kurashadi. U umrining uzun qismini qalamkashlikda o‘tkazadi
va shu yo‘l bilan rizq topadi.U asarlarida turk xalqi bilan bir qatorda o‘zining ham
hayotidagi mashaqqat, qiyinchilik va to‘siqlarni ifoda etadi. U ham dardini, ham
sog‘inchini izhor qiladi. Chuqurovada ishlaydigan ishchilarning duch kelgan
qiyinchiliklari, qamoqxonalarda, ishchilar, do’kondorlar va mayda amaldorlar
yashaydigan joylarda yashashning azoblari,u yerdagi turli urf-odatlar va turli
mintaqalar haqidagi tushunchalarga ega odamlarning dunyosi va taqdiri, bu
jamiyatdagi bolalar va yosh qizlarning ahvolini tasvirlaydi. Kaltaklangan ayollarning
iztiroblari va ularning yashash uchun kurashi uning asarlari mavzusidir. O‘rxon
Kamolning tili bezakli emas, u chiroyli sifatlardan qochadi. Ta’riflarga ko’p joy
bermaydi. Uning hikoyalarida chet el so‘zlari, ayniqsa, g‘arbiy so‘zlar juda kam
uchraydi. Aksincha, birinchi hikoyalarida Chuqurova aholisi tilidagi so’zlar juda
ko’p. Uning asarlarida turli yoshdagi odamlar, U o‘zi yashayotgan davr va sharoit
tamg‘asini ko‘rsatadigan tarzda gapiradi. O’z zarbalari bilan rasmlar yaratadigan
rassomlar kabi, qisqa va lo‘nda, lekin mahorat bilan bir-biriga bog’langan.
O‘rxon Kamol asarlarida maqollar, odatda, aytilgan mavzuga ko‘ra nasihat,
baham ko‘rish, yo‘l ko‘rsatish maqsadida qo‘llaniladi. Uning asarlaridagi odamlar
nutqlari davomida maqollarga tez-tez murojaat qilishadi. Bu ular yashayotgan
madaniyatning tabiiy natijasidir. Muallifning o‘z asarlaridagi personajlarni so‘zlashda
maqollardan foydalanishini o‘z asarlarida yaqindan kuzatish imkoniga ega bo‘lgan
munosabatning in’ikosi sifatida qabul qilish kerak.
O’rxon Kamolning “Yağmur yüklü bulutlar“, “On beş kuruş”,”Hakaret “,”Bey
baba”,”Cıgaramın Dumanı “,”Ölür müsün, öldür müsün “,”Ürök Ninile”,”Dünyada
Harp Vardı ‘’,”Kart Kedi”,”Boyalı Dudaklar “ va boshqa hikoyalarida maqollardan
samarali foydalangan.Birgina uning “Yağmur yüklü bulutlar “hikoyalar to’plamining
o’zidagina bir qancha maqollarni ko’rishimiz mumkin.
Ular quyidagilar:“Denize düşen yılana sarılır “,“Horoz ölür gözü çöplükte kalır
“,“Karınca ayaklanmayınca zeval bulmaz”,“Dağ dağ üstünde olur, ev ev üstünde
olmaz”,“Mum alsında derdine yansın“,“İş bilenin kılıç kuşananın”,“Yüz elli yaz
belli”,”Kırkından sonra azanı teneşir paklar”,“Devlet malı deniz,yemeyen
domuz”,“Battı balık yan gider”,“Eski çamlar bardak oldu”.
315
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
O‘rxon Kamol, Chuqurova og‘zi, zavod va qurilish ishchilari, fermer
xo‘jaliklari, paxta kollektorlar, qishloq aholisi va musofirlarning kundalik
suhbatlarini aks ettiruvchi hikoya va romanlarida xalq tili va turkiy tillarning
boyliklaridan bo‘lgan maqollarni muvaffaqiyatli qo‘llagan. Roman va hikoyalardan
iborat 40 ta asarda jami 352 ta maqol ishlatilgan. Maqollar ba’zi joylarda roman yoki
hikoya mavzusiga ko’ra moslashtirilgan. Qofiyali, yaqin yoki bir xil tovushlardan
iborat, qiyosiy,takrorlash va qarama-qarshi iboralar bilan tuzilgan.O’rxon Kamol tili
va maqollardan unumli foydalanishi bilan birga hikoyani mustahkamlaydi, rang
beradi va mustahkamlaydi. Demak, tasniflangan bu maqollar ham O‘rxon Kamol
asarlarining so‘z boyligidir. Ular turk tilining ham boyligini, ham ifoda kuchini ochib
beradi.
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki,Abdulla Qahhor va O’rxon Kamol
ijodida maqollar badiiy vosita sifatida muhim o‘rin egallaydi. Ular nafaqat milliy
ruhni aks ettiradi, balki obrazlar psixologiyasini ochishda, ijtimoiy muammolarni
yoritishda ham samarali qo‘llaniladi. Maqollar yordamida yozuvchilar xalq tafakkuri
va ruhiyatini badiiy shaklda ifodalashga muvaffaq bo‘lganlar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Sh.M. Mirziyoyev Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. –T.: Ozbekiston, 2017.
2. Sh.M. Mirziyoyev. Erkin va farovon demokratik Ozbekiston davlatini
birgalikdaquramiz.− T.: O`zbekiston, 2017.
3. Abdulla Qahhor, Tanlangan asarlar.- Toshkent G’afur G’ulom, 1987
4.Abdulla Qahhor, Anor.Qissa va hikoyalar to’plami, Toshkent.G’afur
G’ulom,2012.
4.O’rxon Kamol. Yağmur yüklü bulutlar. 1974.
5.Zeynep Pıtır.O’rxon Kamol asarlarida folklor unsurları.2012.
