358
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
BOSHLANG‘ICH SINF “O‘QISH SAVODXONLIGI” DARSLARIDA
O‘QUVCHILARDA KOMMUNIKATIVLIK QOBILIYATINI
RIVOJLANTIRISH METODIKASI
Mirzoyeva Maftuna Husnitdinovna
Navoiy davlat universiteti magistranti
maftuna.mir@icloud.com
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada
boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilarida
kommunikativlik qobiliyatini rivojlantirish – zamonaviy ta’lim jarayonining ustuvor
vazifalaridan biri ekanligi, bu jarayon o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishi, ijtimoiy-
madaniy moslashuvi va ta’limdagi muvaffaqiyatini ta’minlashda muhim ahamiyatga
egaligi haqida bir nechta mulohazalar berilgan.
Kalit so‘zlar
: kommunikativ qobiliyat, interfaol metodlar, konstruktiv tahlil,
kommunikativ kompetentsiya, ta’lim muhiti, texnologiyalar.
МЕТОДИКА РАЗВИТИЯ КОММУНИКАТИВНЫХ СПОСОБНОСТЕЙ У
УЧАЩИХСЯ НА УРОКАХ "ЧТЕНИЕ ГРАМОТНОСТИ" В
НАЧАЛЬНЫХ КЛАССАХ
Аннотация:
В данной статье представлено несколько соображений о том,
что развитие коммуникативных способностей у учащихся начальных классов
является одной из приоритетных задач современного образовательного
процесса, и что этот процесс имеет важное значение в обеспечении
личностного развития, социокультурной адаптации и успеха в образовании
учащихся.
Ключевые слова:
коммуникативная способность, интерактивные методы,
конструктивный анализ, коммуникативная компетенция, образовательная
среда, технологии.
METHODOLOGY FOR DEVELOPING STUDENTS’ COMMUNICATIVE
COMPETENCE IN PRIMARY SCHOOL “READING LITERACY” LESSONS
Abstract:
This article presents several reflections on the fact that the
development of communicative abilities in primary school students is one of the
priority tasks of the modern educational process, and this process is important in
359
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
ensuring the personal development, socio-cultural adaptation, and educational
success of students.
Keywords:
communicative ability, interactive methods, constructive analysis,
communicative competence, educational environment, technologies.
Kommunikativlik qobiliyati – bu o‘z fikrini aniq, ravon ifoda etish, boshqalar
bilan samarali muloqot qilish, tinglash va tushunish ko‘nikmalarini o‘z ichiga olgan
murakkab ko‘nikmalar tizimidir. Boshlang‘ich sinfda bu ko‘nikmalarni shakllantirish
o‘quvchilarning nutq madaniyati, muloqot madaniyati, shuningdek, ijtimoiy-axloqiy
fazilatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Muloqot
– odamlar o‘rtasida birgalikdagi
faoliyat ehtiyojlaridan kelib chiqadigan bog‘lanishlar rivojlanishining ko‘p qirrali
jarayonidir. Muloqot birgalikda faoliyat ko‘rsatuvchilar o‘rtasida axborot
ayirboshlashni o‘z ichiga oladi. Bunda munosabatning kommunikativ (o‘zaro aloqaga
doir) jihati hisobga olinadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida o‘qituvchi bilan, o‘z
tengdoshlari bilan, ota-onasi bilan muloqot olib boradi. Bu davrda bolaning nutqi
shakllanishida o‘qituvchining nutqi kata rol o‘ynaydi, chunki uning nutqi o‘quvchilar
uchun namuna hisoblanadi. Shuning uchun o‘qituvchi, eng avvalo, o‘z nutqi ustida
ishlashi kerak.
Muloqot qilish ko‘nikmasi
• muloqotdan cho‘chimaslik va muloqotni uyushtira bilish qobiliyati, savollar
berish va ularga javob berishga tayyorlik.
• muloqot maqsadi va mazmuniga, shuningdek, suhbatdoshga moslashish
qobiliyati;
• muloqotchanlik maqsadlariga erishishda verbal va noverbal vositalardan
foydalanish qobiliyati;
• muloqot qoidalari ma’nosini tushunish va ishonch darajasini oshirish;
• boshqa odamlarning fikrini tinglashni o‘rganish;
• o‘zining ijobiy obrazi shakllanishini ta’minlash;
• o‘z fikr va his-tuyg‘ularini ifodalash amaliyoti;
• taqdim etish, qabul qilish va qayta aloqani aks ettirish amaliyoti;
• o‘z fikrlari va mulohazalarini aniq dalillash amaliyoti;
• katta va kichik jamoada boshqalar bilan ishlash amaliyoti.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kommunikativ qobiliyatni rivojlantirishda
quyidagi metodik usullar samarali hisoblanadi:
360
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
• Interfaol ta’lim vositalari va o‘yinlar: XXI asr 4K (kommunikativlik,
kreativlik, kritik fikrlash, kolaboratsiya) moduliga asoslangan interfaol metodlar
o‘quvchilarning nutq va muloqot ko‘nikmalarini oshirishga yordam beradi.
• Muloqot uchun sharoit yaratish: O‘quvchilarni juftlik yoki kichik guruhlarda
ishlashga undash, o‘z fikrlarini erkin ifoda etish va tinglash imkoniyatlarini
ta’minlash orqali kommunikativlikni rivojlantirish.
• Haqiqiy materiallardan foydalanish: Videolar, qo‘shiqlar, hikoyalar va boshqa
madaniy materiallar o‘quvchilarning tinglash va nutq ko‘nikmalarini oshirishga
xizmat qiladi.
• Fikr-mulohaza va konstruktiv tahlil: O‘qituvchilar tomonidan grammatika,
talaffuz, lug‘at va nutq madaniyatiga oid konstruktiv fikr-mulohazalar berish
o‘quvchilarning kommunikativ malakasini mustahkamlaydi.
• Texnologiyalarni qo‘llash: Raqamli hikoyalar, video konferensiyalar va onlayn
munozaralar orqali o‘quvchilarga real muloqot vaziyatlarini yaratish imkoniyati
beriladi.
• Ijobiy ta’lim muhitini yaratish: O‘quvchilarning o‘zlarini qulay va xavfsiz his
qilishlari, o‘z fikrlarini erkin ifoda eta olishlari uchun sinfda do‘stona muhit tashkil
etish zarur.
O‘qituvchilarning roli va malakasini oshirish
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining kommunikativ kompetentligi o‘zini-o‘zi
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchilar zamonaviy metodlarni
o‘zlashtirib, o‘quvchilarning kommunikativ qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan
darslarni tashkil etishlari lozim. Shu bilan birga, o‘qituvchilar uchun maxsus
treninglar va metodik qo‘llanmalar ishlab chiqilgan.
Kommunikativ kompetentsiyani shakllantirishning tashkiliy-didaktik jihatlari
Kommunikativ kompetentsiyani shakllantirishda produktiv o‘qish vositalaridan
foydalanish samarali hisoblanadi. Bu yondashuv o‘quvchilarning nutq va tafakkurini
uyg‘un rivojlantirishga, mustaqil fikrlash va ijodiy faoliyatga yo‘naltirishga xizmat
qiladi. O‘quv materiallarini mnemik-ta’limiy faoliyatga asoslash va strukturalash
metodlari ham kommunikativ ko‘nikmalarni mustahkamlashga yordam beradi.
Milliy va xalqaro tajribalar
O‘zbekiston Respublikasining Ta’lim to‘g‘risidagi Qonuni (2020) va 2022–2026
yillardagi Taraqqiyot strategiyasida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kommunikativ
madaniyatini shakllantirish masalalari ustuvorlik bilan ko‘rilgan. Xorijiy tajribalarda,
masalan, Filippin, Avstraliya, Buyuk Britaniya va AQShda kommunikativ
kompetentsiyani rivojlantirishga qaratilgan maxsus dasturlar va loyihalar
361
Issue 9(44), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 10.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
muvaffaqiyat bilan amalga oshirilmoqda. Ular nutq, tinglash, o‘qish va yozish
ko‘nikmalarini birgalikda rivojlantirishga e’tibor qaratadi.
Xulosa
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kommunikativlik qobiliyatini rivojlantirish
metodikasi zamonaviy ta’lim talablariga javob beruvchi ko‘p qirrali yondashuvlarni
talab qiladi. Interfaol metodlar, haqiqiy materiallardan foydalanish, konstruktiv fikr-
mulohazalar, texnologiyalarni joriy etish va ijobiy ta’lim muhitini yaratish orqali
o‘quvchilarning nutq madaniyati va muloqot ko‘nikmalari samarali shakllantiriladi.
O‘qituvchilarning malakasini oshirish va milliy hamda xalqaro tajribalardan
foydalanish bu jarayonni yanada samarali qiladi.
Ushbu ilmiy maqola boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kommunikativlik
qobiliyatini rivojlantirishning asosiy metodik jihatlari va amaliy yo‘nalishlarini
yoritadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risidagi” qonuni (2020-yil 23-
sentyabr, O‘RQ-637-son).
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi “O‘zbekiston
Respublikasi xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsensiyasini
tasdiqlash to‘g‘risidagi” PF-5712-son Farmoni.
3. Bekniyozova N.I “Boshlang‘ich sinflar ona tili darslarida o‘quvchilarni matn
yaratishga o‘rgatish metodikasi”. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2012.- 160 b.
4. Boqiyeva H. “Boshlang‘ich sinflarda so‘z ustida ishlash metodikasi”.
Monografiya. – Toshkent: Istiqlol, 2013. – 136 b.
