AVTOMATLASHGAN LOKOMATIV SIGNALIZATSIYASI QURILMALARIGA TA’SIR QILADIGAN IMPULS HALAQITLARNI BARTARAF ETISH USULI

60

Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

AVTOMATLASHGAN LOKOMATIV SIGNALIZATSIYASI

QURILMALARIGA TA’SIR QILADIGAN IMPULS HALAQITLARNI

BARTARAF ETISH USULI

A METHOD FOR ELIMINATING IMPULSE INTERFERENCE AFFECTING

AUTOMATED LOCOMOTIVE SIGNALING DEVICES

Xujamkulov Eldor G‘ayratjon o‘g‘li

Assistent, Toshkent davlat transport universiteti, Toshkent sh., O`zbekiston.

Annotatsiya:

Ushbu maqolada avtomatlashtirilgan lokomotiv signalizatsiyasi

(ALS) qurilmalariga ta’sir qiluvchi impulsli halaqitlarni bartaraf etishning samarali
usuli tahlil qilinadi. Mualliflar rels zanjirlaridan kelib chiqadigan magnit maydonlar
va elektromagnit induksiya sababli yuzaga keladigan elektromotor kuch (EYUK)
qiymatlarining ALS qurilmalariga salbiy ta’sirini kamaytirish bo‘yicha takliflar ilgari
suradilar. Tadqiqotda qabul qiluvchi g’altak o‘zagining shakli va relsga nisbatan
joylashuvining magnit oqimga ta’siri o‘rganilib, rels zanjirlarida uzluksiz signal
uzatishni ta’minlash maqsadida o‘zak geometrik parametrlari optimallashtirilgan.
Shuningdek, qurilmaning barqaror ishlashi uchun EYUK qiymatlari hisoblanib,
ularni oshirish bo‘yicha konstruktiv takomillashtirish choralari ishlab chiqilgan.

Kalit so‘zlar:

ALS qurilmalari, rels zanjirlari, qabul qiluvchi g’altaklar, EYUK,

magnit maydon, o‘zak, rels kallagi, elektr energiya.

Annotation:

This article analyzes an effective method for eliminating impulse

interference affecting automated locomotive signaling (ALS) devices. The authors
examine the negative impact of magnetic fields and electromagnetic induction
generated by rail circuits on ALS performance and propose solutions to mitigate
these effects. The study focuses on the influence of the shape and position of the
receiving coil core relative to the rail on the magnetic flux, optimizing core geometry
to ensure continuous signal transmission through the rail circuits. Additionally, the
article includes calculations of electromotive force (EMF) values and suggests
constructive improvements to enhance signal reception efficiency and device
stability.

Keywords:

ALS devices, rail circuits, receiving coils, EMF, magnetic field,

core, rail head, electric energy.

Oxirgi vaqtlarda temir yo‘l transportida signalizasiya, markazlashtirish va

blokirovka qilishning so‘nggi tizimlari joriy etildi. Ularning asosiy elementlari - bu

61

Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

yo‘llarning sxemalaridir. Yo‘l sxemalarining to‘g’ri joylashishi poezdlar harakati
xavfsizligi va signalizasiya moslamalarining uzluksiz ishlashi uchun juda muhimdir.

Zamonaviy

texnologiyalar

poezdlar

harakatini

boshqarish

jarayonini

avtomatlashtirishga imkon beradi. Shu munosabat bilan avtomatlashgan lokomotiv
signalizasiyasi (ALS) tizimlarini ishlatishda, ularni elektr tortqi toki va elektr uzatish
liniyalarddan himoya qilishni ta’minlash zarur [1].

ALSning barqaror ishlashiga relslarning magnitlanishidan kelib chiqadigan

halaqitlar salbiy ta’sir qiladi. ALS qurilmalarining ishlashiga ta’sir qiluvchi impulsli
halaqitlarni bartaraf etish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.

Uzluksiz ALS elektr energiyasini rels zanjiridan lokomotivning qabul qiluvchi

qurilmalariga lokomotivning qabul qiluvchi g’altak rels kallagidan ancha uzoqlikda
joylashganligi bir muncha qiyinchiliklarni tug’diradi.

Rels zanjiridan lokomotivning qabul qiluvchi g’altakigacha havo bo‘shlig’i

magnit zanjirning butun uzunligining 75% ni tashkil qiladi. Elektr energiyasini rels
zanjiridan qabul qiluvchi lokomotiv qurilmalariga yetib borishi shartlarini
takomillashtirish qurilmaninig halaqit bardoshligini oshirish imkon beradi. ALS
kuchaytirgichlardan pastroq quvvat bilan foydalanish, qabul qiluvchi g’altaklar
ostidagi rels zanjiridagi oqimini kamaytirish quvvat sarfini kamaytiradi.

Qabul qiluvchi g’altak o‘zagi shakli va uning relsga nisbatan joylashishi 1-

rasmda ko‘rsatilgan.

1-rasm. Qabul qiluvchi g’altak o‘zagi shakli va uning relsga nisbatan

joylashishi.

EYUK qiymatlari quyidagi formula bo'yicha hisoblanadi:

62

Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

Е

2

=4,44νωФ

m

, (1)

bu erda ν - tok chastotasi gertsda, ω - ikkilamchi cho‘lg’am o‘ramlar soni, Ф

m

-

Вб dagi magnit oqimning amplituda qiymati [2].

Magnit oqimning amplituda qiymati quyidagiga teng:

Ф

𝑚

=

𝐵

∙

𝑆

, (2)

bu erda B - magnit induksiya T, S - o‘zak qismi м2.
Lokomotiv qabul qilgich g’altagi rels kallagi balandligi chiqishidagi EYUK
qiymati 1-jadvalda keltirilgan.

Balandlik

h, мм

140

160

180

200

220

240

260

280

300

320

ЭДС, vВ 66,01 58,2 52,2 46,5 42,3 38,8 35,8 33,24 31,03 29,1

Uzluksiz lokomotiv signalizatsiya tizimlarida signallarni rels zanjiridan

lokomotivga yetkazish, ular bo‘ylab o‘tadigan oqim tomonidan relslar atrofida hosil
bo'lgan magnit maydon yordamida amalga oshiriladi [3; 4].

ALS ishiga lokomotivlarda qabul qiluvchi g’altak joylashishi geometriyasi ham

ta'sir qiladi. Qabul qiluvchi g’altak zararli elektromotor kuchlardan saqlanish uchun
lokomotivga qattiq mahkamlangan va qabul qilgich o‘zak relsga gorizontal bo‘lishi
kerak. Qabul qilgich g’altakning noto'g'ri o'rnatilishi 1-rasmda keltirilgan.

1-rasm. Qabul qilgich g’altakning noto'g'ri o'rnatilishi

Magnit maydon kuch chiziqlari o‘zakning pastki va yon qirralari uzunligining

taxminan 3/4 qismiga kiradi. O‘zak uzunligining rels boshiga nisbatan taxminan 1/4
qismi, kuch chiziqlari relsga kesib o‘tmaydi [5, 6]. Agar o‘zakning maydonini
relslarga nisbatan parallel ravishda oshirsak, o‘zak kesimini o‘zgarishsiz qoldirilsa, u
holda o‘zak sathining har bir sohasi bo‘ylab magnit oqimi quyidagicha bo‘ladi:

63

Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

̅ ̅

. (3)

Asosiy oqim bilan bog’langan umumiy oqim quyidagicha bo‘ladi:

∮ ̅

. (4)

Magnit maydonda

̅

vektor chiziqlari doimo yopiq bo‘lganligi sababli, oqim

naychalari yopiq bo‘ladi. Agar biz L naycha o‘qini belgilasak, u holda har qanday

naychanig o‘qi bo'ylab

̅

vektorning aylanishi konturi oqimiga teng bo'ladi:

∮

̅ ̅

(5)

Shuning uchun, bo‘ylama yo‘nalishda o‘zak kesimining kengligi o‘zgarishi va

balandlikning pasayishi bilan o‘zak maydoniga kirib boradigan magnit oqimi
kuchayadi, bu esa lokomotivning qabul qilish qurilmalarida va rels zanjirlarida oqim
o‘zgarmasdan, EYUKning oshishiga olib keladi. Shu munosabat bilan o‘zak
kengligini bo‘ylama yo‘nalishda 100 mm ga oshirish va uning balandligini 50 mm ga

kamaytirish taklif etiladi, o‘zak maydoni esa o‘zgarishsiz va

ga teng

bo‘lib qoladi.

Taklif etilayotgan takomillashtirish usuli natijasida quyidagicha natijalarga

erishish mumkin:

Natija.

Tadqiqot natijalariga ko‘ra ALSning halaqit bardoshligini oshirish

yuzasidan bir nechta kamchiliklarni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqildi:

- EYUK mexanik tebranishlariga yo‘l qo‘ymaslik uchun lokomotivni qabul

qiluvchi g’altaklari qattiq mahkamlash kerak;

- temir simlarining tutashtirilishi po‘lat kabellar bilan emas, balki mis kabellar

bilan mahkamlanishi kerak;

-

temir yo‘llarning rels zanjirlarini kodlari kodlanmaydigan va

elektrlashtirilmagan uchastkalarida rels zanjirlarini har 250 metrda zaminlash zarur.

64

Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025

SCIENCE SHINE

INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL

Xulosa.

Maqolada

avtomatlashtirilgan

lokomotiv

signalizatsiyasi

qurilmalarining elektromagnit halaqitlarga bardoshligini oshirish bo‘yicha samarali
yechimlar taklif etilgan. Qabul qiluvchi g’altaklarning relsga nisbatan optimal
joylashuvi, o‘zak shakli va o‘lchamlarini o‘zgartirish orqali magnit maydonni
kuchaytirish va EYUK qiymatini oshirish imkoniyati aniqlangan. Shuningdek,
qurilmalarni mexanik tebranishlardan himoyalash, simlarni mis kabel bilan ulash va
rels zanjirlarini har 250 metrda zaminlash kabi texnik chora-tadbirlar tavsiya etilgan.
Ushbu takomillashtirishlar ALS tizimining ishonchliligini oshirishga xizmat qiladi.

Adabiyotlar:

1. Kurbanov J.F. Methods of demagnetization of products and devices of

railway automation and telemechanics //IJARSET, India: Vol. 6, Issue 7, July 2019,
P.10006-10009.

2. Курбанов Ж.Ф., Ортиков М.С. Устранения неисправность рельсовых

цепей на базе импульсного блок управления // Интернаука. Научный журнал.
Россия, Москва. 2019, №37(119), С.43-45.

3. Курбанов Ж.Ф. Эквивалентность источников электромагнитного поля

взаимодействий // Россия: Вестник научных конференций «Перспективы
развития науки и образования», 2019, №8-2(47), С.84-85.

4. Пультяков А.В., Трофимов Ю.А. Анализ влияния неравномерной

намагниченности рельсов на устойчивость работы АЛСН // Современные
технологии. Системный анализ. Моделирование. 2011. № 1 (30). С. 206–210.

5. Трофимов Ю.А., Пультяков А.В. Устойчивость работы локомотивных

устройств АЛС на участках с электротягой переменного тока. Материалы
межвуз. науч. практ. конф. Иркутск: ИрГУПС, 2011. С. 207–211.

6. Taflove A. and Hagness S. C. Computational Electrodynamics: The Finite

Difference Time-Domain Method. - Artech House, 2005.