97
Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
BADIIY ASARDA IKKINCHI DARAJALI PERSONAJLARNING BOSH
QAHRAMON RUHIYATIGA TA’SIRI
Fayzullayeva Dilfuzaxon G‘ulomjon qizi
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti mustaqil izlanuvchi
Toshkent, O‘zbekiston
Annotatsiya:
Mazkur maqolada badiiy adabiyotda ikkinchi darajali
personajlarning bosh qahramon ruhiyatini shakllantirishdagi o‘rni tahlil qilinadi.
Asosiy e’tibor zamonaviy o‘zbek va jahon adabiyotidan olingan misollar orqali bosh
qahramon ruhiy olamini ochishda yordamchi obrazlarning vazifalariga qaratiladi.
Psixologik realizm va dialogik nazariya asosida ruhiy kechinmalarni ochib berishdagi
ikkinchi darajali obrazlarning ahamiyati yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
bosh qahramon, ikkinchi darajali personaj, ruhiyat, psixologik
kechinma, adabiy obraz, psixologik realism.
ВЛИЯНИЕ ВТОРОСТЕПЕННЫХ ПЕРСОНАЖЕЙ НА ПСИХИКУ
ГЛАВНОГО ГЕРОЯ В ХУДОЖЕСТВЕННОМ ПРОИЗВЕДЕНИИ
Аннотация:
В данной статье рассматривается влияние второстепенных
персонажей на психику главного героя в художественных произведениях.
Особое внимание уделяется примерам из современной узбекской и мировой
литературы. На основе психологического реализма и диалогической теории
анализируется роль второстепенных образов в раскрытии внутреннего мира
главного героя.
Ключевые слова:
главный герой, второстепенный персонаж, психика,
внутренние конфликты, литературный образ, психологический реализм.
THE INFLUENCE OF SECONDARY CHARACTERS ON THE
PROTAGONIST’S PSYCHE IN A LITERARY WORK
Annotation:
This article analyzes the role of secondary characters in shaping
the psychological world of the protagonist in literary works. Emphasis is placed on
examples from modern Uzbek and world literature, focusing on how these characters
reveal the protagonist’s inner world. Based on psychological realism and dialogic
98
Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
theory, the study highlights the importance of supporting characters in revealing inner
conflicts.
Keywords:
protagonist, secondary character, psyche, psychological conflict,
literary image, psychological realism.
Kirish
Adabiy asarda bosh qahramon markaziy shaxs sifatida hodisalar markazida
bo‘lsada, uning ruhiy holatini, ichki kechinmalarini to‘la ochib berishda ikkinchi
darajali personajlarning tutgan o‘rni ham muhimdir. Ular ba’zan bosh qahramonning
ichki iztiroblariga sababchi bo‘ladi, ba’zan esa uning ma’naviy o‘sishida, hayotga
qarashlarining shakllanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Shu jihatdan ikkinchi darajali
obrazlar badiiy asarning mazmunini chuqurlashtiradi, murakkablashtiradi va real
hayotga yaqinlashtiradi.
Ikkinchi darajali personajlar badiiy matnda bir qancha funksiyalarni bajaradi:
Konfliktni
kuchaytirish:
Ikkinchi
darajali
personajlarning
asosiy
funksiyalaridan biri bu — badiiy asarda mavjud ichki va tashqi ziddiyatlarni
kuchaytirishdir. Konflikt — har qanday dramatik voqelikning yuragi hisoblanadi.
Bosh qahramon bilan ikkinchi darajali personajlar o‘rtasida yuzaga keladigan
ziddiyatlar orqali asardagi asosiy mavzu va g‘oyaviy qatlam aniqlik kasb etadi.
Nazariy jihatdan olganda, konflikt kuchaygan sayin bosh qahramonning ruhiy holati
murakkablashadi, u doimiy tanlov, murosasizlik yoki inkor holatiga tushadi. Bu esa
o‘z navbatida ruhiy dinamikani yaratadi. Shaxsiy o‘sish, ruhiy inqiroz, o‘zlik
izlanishi — bularning barchasi konfliktlar orqali yuzaga chiqadi. Ikkinchi darajali
personajlar bu jarayonda ziddiyat maydonini kengaytiradi, dramatik kuchni oshiradi
va o‘quvchini bosh qahramon ruhiyatining chuqur qatlamlariga olib kiradi.
Psixologik turtki:
Bosh qahramonning harakati, ichki o‘zgarishi, ruhiy o‘sishi
ko‘pincha tashqi yoki ichki psixologik turtkilarga tayanadi. Bu turtkilarni vujudga
keltiruvchi asosiy omillardan biri — ikkinchi darajali personajlardir. Ular orqali bosh
qahramon o‘zida mavjud bo‘lgan savollarni anglaydi, o‘zidan qochib qutula
olmaydigan haqiqatlarga ro‘baro‘ bo‘ladi, ruhiy inersiyadan chiqadi.
Psixologik turtki — bu ong osti darajasida kechadigan o‘zgarishlar majmuasini
faollashtiruvchi hodisadir. Bosh qahramonning psixologik uyg‘onishi, ichki qaror
qabul qilish mexanizmi ko‘pincha tashqi ta’sirlar evaziga sodir bo‘ladi. Adabiy
matnda bu tashqi ta’sirni ifodalovchi eng muhim element — ikkinchi darajali
personajlardir. Ular g‘oyaviy jihatdan qarama-qarshi, muvofiq yoki bahslashuvchi
pozitsiyalar orqali bosh qahramonni ongli harakat sari undaydi.
99
Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ko‘zgulik vazifa:
Adabiy tahlilda “ko‘zgu prinsipi” — personaj o‘zini boshqa
personajlar fonida anglaydi, degan g‘oyaga asoslanadi. Bu holatda ikkinchi darajali
obrazlar bosh qahramon uchun ichki refleksiya vositasiga aylanadi. Ularning
mavjudligi orqali bosh qahramon o‘zini, o‘zining pozitsiyasini, qadriyatlarini
anglashga harakat qiladi.
Ko‘zgulik funksiyaning mohiyati shundaki, bosh qahramon o‘ziga o‘xshamagan
yoki o‘xshaydigan personajlar fonida o‘zini tahlil qiladi. Bu qiyosiy tahlil jarayoni
ruhiyatdagi murakkab kechinmalar — pushaymon, gumon, ishonch, xotirjamlik,
ikkilanish kabilarni yuzaga chiqaradi. Bunday ichki dialoglar asarda ruhiy chuqurlik,
ko‘p qirrali tafakkur va murakkab psixologik portretlar yaratishga xizmat qiladi.
Ma’naviy yo‘lboshchi yoki qarama-qarshi qiyofa:
Ikkinchi darajali
personajlar ko‘pincha ma’naviy tizimda bosh qahramonga nisbatan biror ekstremal
nuqtani egallaydi. Bu nuqta bosh qahramon uchun ideal (ma’naviy yo‘lboshchi) yoki
aksincha, rad etilishi lozim bo‘lgan yomonlik (qarama-qarshi qiyofa) bo‘lishi
mumkin. Har ikki holatda ham bu obraz bosh qahramonning ruhiy o‘sish
trayektoriyasini belgilaydi.
Yo‘lboshchi funksiyasida ikkinchi darajali personaj bosh qahramonni
yo‘naltiradi, unga haqiqatni ko‘rsatadi, qiyin vaziyatlarda ma’naviy tayanch bo‘ladi.
Qarama-qarshi qiyofa funksiyasida esa u bosh qahramonni sinovdan o‘tkazuvchi, uni
ruhiy jihatdan to‘qnashuvga majbur qiluvchi kuchdir. Bu qarama-qarshilik bosh
qahramonni tanlov qilishga, irodaviy qarorga kelishga va o‘zligini anglashga olib
keladi.
Adabiy asarda bu funktsional personajlar murakkab ruhiy strukturalarni vujudga
keltirishga xizmat qiladi. Ular orqali bosh qahramon faqat syujetdagi emas, balki
ruhiy jihatdan ham muhim bosqichlarni bosib o‘tadi.
Ko‘plab asarlarda bosh qahramonning iztiroblari, qarorlaridagi ikkilanmalar
yoki iroda kuchining mustahkamlanishi aynan ikkinchi darajali personajlar bilan
bog‘liq hodisalar orqali yuzaga chiqadi. Masalan:
“Mehrobdan chayon” romanida
Hamidning Zaynab bilan munosabatlari
uni ma’naviy inqirozga olib keladi. Ammo aynan Zaynab obrazi orqali Hamidning
yuragidagi ikkilanish, shubha va ishonch haqida chuqur psixologik qatlamlar
ochiladi.
Chingiz Aytmatovning “Asrga tatigulik kun” asarida
Abutalip obrazi bosh
qahramon Edige uchun ko‘zgulik vazifasini o‘taydi. Bu ikkinchi darajali personaj
Edigening hayotiy falsafasini shakllantirishda, uning ruhiyatida tub o‘zgarishlar
yuzaga kelishida muhim rol o‘ynaydi.
100
Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Psixologik realizm badiiy asarda inson ruhiyatining ichki murakkabligini, real
kechinmalarini, sezgi va tuyg‘ularini imkon qadar ishonarli tarzda aks ettirishga
intiluvchi adabiy yo‘nalishdir. Bu yondashuvga ko‘ra, inson ruhiyati faqat ichki
monologlar, introspektiv izhorlar orqali emas, balki tashqi turtkilar — muhit, boshqa
personajlar bilan o‘zaro ta’sir, suhbatlar, ijtimoiy voqeliklar orqali ham ochiladi. Shu
nuqtai nazardan ikkinchi darajali personajlar ruhiy tahlilning muhim vektoriga
aylanadi. Mixail Baxtinning dialogik nazariyasida badiiy qahramon hech qachon
yakka emas — u doim boshqa personajlar bilan
muloqotda
mavjud bo‘ladi. Bu
muloqot faqat nutqiy dialog emas, balki
ma’naviy, ruhiy, g‘oyaviy munosabatlar
tizimi
ni anglatadi. Bosh qahramon o‘zini anglash, o‘z ichki “men”ini shakllantirish,
qarorlar qabul qilish jarayonida boshqa obrazlar bilan “dialog”ga kirishadi.
Baxtinning fikricha, har qanday personaj boshqa personajlarning “ko‘zlari”
orqali o‘zini ko‘radi. Ularning baholari, yondashuvlari, muomala shakllari bosh
qahramonning ichki portretini shakllantiradi. Bu holat psixologik realizmda
shaxsning ijtimoiy va ruhiy holati bir vaqtning o‘zida ifodalanishi zarurligini
ko‘rsatadi. Demak, ikkinchi darajali personajlar
bosh qahramon ruhiyatining aks
sadosi
, ya’ni unga tashqi yorug‘lik beruvchi “oyna” sifatida xizmat qiladi.
Ushbu yondashuvda ikkinchi darajali personajlarni voqealar fonini to‘ldiruvchi
yoki syujet dinamikasini ta’minlovchi yordamchi obraz sifatida emas, balki
bosh
qahramonning psixologik shakllanishi
da bevosita qatnashuvchi strukturaviy birlik
sifatida qarash lozim bo‘ladi. Ularning mavjudligi bosh qahramonni ichki savollar,
tanlovlar, inkorlar, iztiroblar girdobiga olib kiradi. Bu esa o‘z navbatida uning ruhiy
tahliliga chuqurlik va murakkablik bag‘ishlaydi.
Shunday ekan, ikkinchi darajali personajlarning har biri — bu bosh qahramon
ruhiyatiga qaratilgan
dialogik proyeksiya
dir. Ular orqali qahramon o‘zining qadrini,
zaifliklarini, ichki ziddiyatlarini anglaydi yoki o‘zini inkor qiladi. Aynan shu
munosabatlar zaminida ruhiy o‘sish, o‘zgarish, o‘zlikni anglash jarayoni shakllanadi.
Psixologik realizm shuni ham ta’kidlaydiki, inson ichki kechinmalarini
ifodalashda tashqi muhit, ya’ni sotsial-psixologik atmosfera asosiy rol o‘ynaydi. Bu
muhitni yaratishda ikkinchi darajali personajlar
kontekstual faollik
kasb etadi. Ular
orqali bosh qahramon muayyan ijtimoiy, madaniy yoki ma’naviy bosimni his qiladi;
yoki ularning g‘oyalari orqali bosh qahramon o‘z falsafiy qarashlarini sinovdan
o‘tkazadi.
Bu holatda ikkinchi darajali personajlar shunchaki suhbatdosh emas, balki
psixologik atmosfera va dramatik kuchlanishni hosil qiluvchi omillar
dir.
101
Issue 10(45), Volume 1 | ISSN 3030-377X | 20.05.2025
SCIENCE SHINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
Ularning harakati, mavjudligi yoki sukuti bosh qahramonning ichki olamiga ta’sir
ko‘rsatadi.
Xulosa
Baxtinning dialogik nazariyasi va psixologik realizm konsepsiyasi asosida shuni
ta’kidlash mumkinki, bosh qahramonning ruhiy o‘sishi, o‘zini anglashi va o‘zgarishi
dialogik kontekstda, ya’ni boshqa obrazlar bilan doimiy muloqot orqali yuzaga
chiqadi. Ikkinchi darajali personajlar badiiy asarda aks sado, ko‘zgu, turtki, qarama-
qarshilik, muvozanat, psixologik kontekst vazifasini bajaradi. Ular syujetni emas,
ruhiyatni harakatlantiruvchi kuchdir.
Ikkinchi darajali personajlar badiiy asarda faqat syujetni boyituvchi emas, balki
bosh qahramonning ruhiy dunyosini ochib beruvchi vosita sifatida muhim
ahamiyatga ega. Ular orqali bosh qahramonning ichki kechinmalari, ahloqiy
tanlovlari va ruhiy iztiroblari yanada chuqurroq ochiladi. Adabiyotda bu obrazlarga
e’tibor qaratish asarning badiiy salohiyatini oshiradi va o‘quvchida hayotga
chuqurroq qarashni shakllantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Бахтин, М. М. (1986). Э
стетика словесного творчества
. Москва:
Искусство.
2.
Aytmatov, Ch. (1980).
Asrga tatigulik kun
. Bishkek: Kyrgyzstan
Publishing.
3.
Zohidov, A. (2020). “Adabiyotda psixologizm: an’analar va
yangilanishlar”.
Yangi O‘zbekiston adabiyoti
, №3.
4.
Karimov, S. (2018).
Badiiy matnda personajlar tahlili
. Toshkent: Fan.
5.
Abdullaeva, M. (2021). “Zamonaviy o‘zbek prozasida ruhiy kechinma
tasviri”.
Adabiyotshunoslik ilmiy jurnali
, №1.
6.
Johnson, D. (2015).
Psychological Realism in Modern Fiction
. Oxford:
Oxford University Press.
7.
Rasulov, B. (2022). “Dialogiklik tamoyillari va personajlararo
munosabatlar”.
Til va adabiyot
, №2.
