120
запоминать, и большая часть информации после экзамена не будет забыта.
В общем аспекте важно констатировать именно то, что цифровая
трансформация образовательных ресурсов в гуманитарной сфере сегодня
претерпевает серьёзные изменения. И чтобы справиться с подступающими
вызовами, узбекская система образования должна в оптимальные сроки
осуществить цифровую трансформацию, переходя к инновационной
модели
организации
учебного
процесса,
при
использовании
высокотехнологичных организационно-педагогических и методических
решений.
Литература:
1. Указ Президента Республики Узбекистан «Об утверждении
стратегии «цифровой узбекистан-2030» и мерах по её эффективной
реализации», от 05.10.2020 г. № УП-6079. Режим доступа:
https://lex.uz/docs/5031048
2. Малявкина Л.И., Савина А.Г., Коржова М.В. Информационно-
коммуникационные технологии как инструмент реализации инноваций в
образовании // Вестник ОрелГИЭТ, №4, 2016. - С. 56-64.
3. Цифровая
трансформация
образования:
зарубежный
и
отечественный опыт / И.П. Гладилина, И.Г. Ермакова / Современное
педагогическое образование, №3 2021. – С. 8-12.
4. Digital Transformation towards Education 4.0 / Katyeudo K. de S.
Oliveira, Ricardo A.C. de Souza / Informatics in Education, Vol. 21, No. 2,
2022. – P. 283–309.
5. https://yuz.uz/ru/news/tsifrovizatsiya---vajny-faktor-razvitiya-novogo-
ГАСТРОТУРИЗМ СОҲАСИ ИМКОНИЯТЛАРИНИ
РАҚАМЛАШТИРИШ ОРҚАЛИ КЕНГАЙТИРИШ МАСАЛАСИ ВА
ЕЧИМЛАРИ (ЎЗБЕК МИЛЛИЙ ТАОМЛАРИ МИСОЛИДА)
Абдусаторов Ш.М.
таянч докторант,
Ўзбекистон Миллий университети
Кўпгина
маданиятшунослик,
санъантшунослик
соҳасидаги
тадқиқотлар қатори этнология соҳасидаги амалий тадқиқотлар ҳам
таомларнинг ўзига хослигини аниқлайди. Шунинг учун таомлар мулоқот
воситаси сифатида қабул қилинади. Жумладан, ҳар қандай маданиятда
таомлар билан боғлиқ сўзлар тили тегишли грамматика, синтаксисни ўз
ичига олади. Унинг таркибига жамият тузилмаларига оид иерархик ғоялар
121
ва унга оид тегишли тушунчалар киради[1] Амалга оширилган
тадқиқотларда асосан этник идентиклик ва инсонларнинг маълум
таомларга муносабати ва уларни тайёрлаш усулларининг рамзий
жиҳатларини ўрганишга эътибор қаратилган[2]. Шунингдек, улар
таомланиш бўйича кишиларнинг жинси, ёши бўйича қоидалар, таъқиқлар
ва саломатлик учун аҳамияти ҳамда овқатланишнинг ўзгариши билан
боғлиқ касалликларни ўрганиб, жамиятга тарғиб қилишга ҳаракат
қилдилар [3]. Бугунги кунда ҳам таом ва унинг миллат билан алоқаси,
хусусан миллий таомлар ҳақидаги илмий тадқиқотларнинг аҳамияти ортиб
бормоқда [4].
Сўнгги йилларда ижтимоий тармоқларда турли ўзбек миллий
таомлари қандай тарғиб қилиниши тўғрисида тобора муҳим ўрин эгаллаб
бормоқда [5].
Натижада таом ва озиқ овқат мавзуларида ижтимоий
медиалар ва унинг таҳлиллари ҳам кўпаймоқда[6]. Мазкур тадқиқотда
ўзбек миллий таомларини тарғиб қилиш учун мобил иловадан
фойдаланилди. Чунки ҳозир ахборот технологиялари ривожланган даврда
ўзбек миллий таомларнинг мобил иловасини яратиш таомлар билан боғлиқ
билимларни кенгайтириш билан бир қаторда, улар ҳақида осон маълумот
олиш имкониятини яратади, энг муҳими бу мамлакатга келаётган
туристлар учун яна бир қулайликдир. Шунингдек, “Ўзбекистон
Республикасида туризмни жадал ривожлантиришга оид қўшимча чора-
тадбирлар тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикасининг Президентининг
2019 йил 5 январдаги ПФ-5611-сонли Фармони[7]га мос келади. Негаки,
ушбу мавзу этнотуризм (анъанавий турмуш тарзи, ҳунармандчилик, таом
тайёрлаш ва бошқалар) доирасида сайёҳларни қабул қилиш борасида
аҳолига зарур маълумотлар беради. Демак, рақамлаштириш орқали
гастротуризм имкониятларини кенгайтириш долзарб масала ҳисобланади.
Сўнгги вақтларда Ўрта Осиё халқларининг тарихи, сиёсий, ижтимоий
ва иқтисодий ҳаётида ахборот технологияларининг ўрни ҳақидаги
адабиётлар сони кўпайиб бормоқда. Бироқ Ўрта Осиё хусусан, Фарғона
водийси миллий таомлари ва унинг тақдимоти бўйича тадқиқотлар деярли
учрамайди. Бу борада интернет тармоқларида ўзбек таомлар билан боғлиқ
турли сайт ва медиалар мавжуд бўлсада, таомларнинг этнологик ўзига
хослиги тўлиқ ёритиб берилмаган. Улар кўпроқ кулинария соҳаларига
бағишланган. Шу туфайли тадқиқот ишида таомлар масаласи кенг
маънода яъни Фарғона водийсида озиқ-овқат маҳсулотлари, миллий
овқатланиш масканлари, меҳмондўстлик ғоялари ва бошқаларни ўз ичига
олган кенг қамровли йўналиш сифатида кўриб чиқилади. Олинган
натижалар ташриф буюрувчи инсонларда шу ҳудуд таомлари ҳақида
тасаввур уйғотишга хизмат қилади.
Бунинг учун ҳозирги даврда ахборот технологиялардан унумли
фойдаланган ҳолда ҳар бир халқнинг маданиятини моделларини яратиш
122
имконияти мавжуд. Моделлаштириш тушунчаси ҳозирда илм-фаннинг
турли соҳаларида кенг фойдаланилмоқда.
Шу ўринда антропология ва этнология соҳасидаги тадқиқотларда
моделлаштириш ва мобил илова имкониятларидан фойдаланиш ҳақида
тўхталиб ўтиш мақсадга мувофиқ. Антропология фанида айрим
тадқиқотлар томонидан амалга оширилган.
XXI аср бошларидан рақамли антропология соҳасида нашрлар тобора
кўпайиб бормоқда. Мутахассислар уларни: рақамли этнография
методологияси, рақамли технологиянинг антропологик тадқиқотлари ва
маданият, тил ва жамиятга таъсири, таомлар мавзусида ҳам кулинария
соҳалари рақамлаштирила бошланди[8]. Бу борада айни вақтларда
компьютер технологияларидан фойдаланиб, ўзбек миллий таомлари ва у
билан боғлиқ минтақада шаклланган овқатланиш маданиятини мобил
илова тарғиб қилиш мумкин.
Мобил илова (инглизча: Mobile app[9]) — маълум бир платформа
(iOS, Android , Windows, Phone ва бошқалар) учун ишлаб чиқилган
смартфонлар, планшетлар ва бошқа мобил қурилмаларда ишлашга
мўлжалланган дастурдир[10].
Кўпгина мобил иловалар қурилманинг ўзида олдиндан ўрнатилади
ёки уларни App, Store, Google Play[11] ва бошқалар каби онлайн дастур
дўконларидан бепул ёки пуллик билан юклаб олиш мумкин.
Дастлаб, мобил иловалар электрон почтани тезда текшириш учун
ишлатилган, аммо уларнинг юқори талаблари бошқа соҳаларда ҳам
кенгайишига олиб келди, масалан, мобил телефон ва GPS ўйинлари,
суҳбатлашиш, видео томоша қилиш ва Интернетдан фойдаланиш ва ҳ.к.
Бугунги кунда кўплаб хорижий миқёсда андроид қурилмалар учун
мўлжалланган HTML5, CSS, JS, React JS каби махсус дастурлар ва шу каби
моделлаштириш дастурларидан фойдаланиб келинади. Мазкур илова
(mobile
app)
Ўзбекистон
ҳудудида
ички,
ташқи
сайёҳликни
ривожлантириш, гастротуризм соҳасини рақамлаштиришда, Ўзбекистон
таомларини кенг миқёсда оммалаштиришда самарали фойдаланиш
мумкин.
Интернет орқали таом ҳақидаги нафақат маълумотлар алмашиш,
савдо қилиш, балки онлайн тарзда ушбу ҳудуднинг миллий таомини
кўриш
имконини
тақдим
этилади.
Бу
эса
туризмни
янада
ривожалантиришга хизмат қилади.
Туризм Ўзбекистонда иқтисодий секторни, айниқса Фарғона
водийсида ҳам овқатланиш маданиятини тарғиб қиладиган фаолиятни
ривожлантиришнинг муҳим методларидан ҳисобланади. Ушбу тадқиқотда
ҳам қуйидаги мақсадларни амалга ошириш ҳам кўзда тутилган эди:
1.
Фарғона водийсининг миллий таомларидаги гастроҳудуд яратиш
учун тасвир алоқасидаги маълумотларни таҳлил қилиш ва бошқариш;
123
2.
Фарғона водийси миллий таомлари учун илова, дастур ва веб-сайт
базасини лойиҳалаш ҳамда ишлаб чиқиш;
3.
Оммавий ахборот воситалари учун материалларни тайёрлаш;
4.
Фарғона водийси туманларида ички ва ташқи сайёҳлик учун
имкониятларни доирасини тадбиқ этиш.
Маълумки, туризм – бу маҳаллий ва миллий миқёсида иқтисодий
ривожланиш учун туртки берадиган фаолият турларидан ҳисобланади.
Лекин ушбу фаолият тури фақатгина ҳудуд ресурслари, атроф-муҳит
билан имкониятлар чегараланиб қолмайди. Шу сабабли гастротуризм учун
амалий
технологияларни
қўллаш,
туризм
соҳасини
сифатли
ривожланишни барқарор даромад келтирувчи соҳага айлантиради. Бу эса
туристлар ва минтақада гастротуризми билимларига эга бўлган
эҳтиёжларига қўл қелади. Улар қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:
1.
Овқатланиш маданияти тўғрисидаги илмий адабиётларнинг
хилма-хиллиги;
2.
Миллий таомларни тайёрлаш анъаналари;
3.
Фарғона водийсининг ҳар бир ҳудудидаги миллий таомлар
аҳолининг турмуш тарзи ва атроф-муҳитига боғлиқлиги.
Бундан кўриш мумкинки, мобил илова яратиш учун гастротуризм
имкониятларини рақамлаштиришда минтақа табиати, турмуш тарзи, урф-
одатлари, маданияти ва тарихининг қийматларини ҳисобга олиш зарур
ҳисобланади. Бу эса Фарғона водийсидаги миллий таомлар тайёрлайдиган
масканларни аниқлаш ва уларни жойлашувни мобил иловага киргизиш
билан боғлиқ[12]. Бу билан маҳаллий аҳоли ва меҳмонлар учун асл ўзбек
миллий таомларини тақдим этишда онлайн тарзда ҳам маълумотларни
олишни осонлаштириш учун керак бўлади.
Фарғона водийсида таом билан боғлиқ тадқиқотлар натижасида
миллий таомлар масканларини жорий қилишга ёрдам беради. Таомлар
бўйича тадқиқотлар маълумотларини аниқлаш, алмашиш, ўрганиш,
қўллаш, узатиш, сўнгра мобил иловага жалб қилинган масканлар ўртасида
тўпланган маълумотларни бошқаришга ва бошқа Ўзбекистоннинг
вилоятларида ҳам тарғиб қилиш имконини беради. Бу албатта, жамиятнинг
фаровонлигини оширишга ҳам хизмат қилади. Бу борада таълим соҳасида
ҳам этнотуризм, гастротуризм соҳаларида жорий этилаётган янги
инновациялар қийматини ошириш учун бу каби билимларни қўллаш
имкониятларига эътибор қаратишни талаб қилади. Мобил иловадан
фойдаланувчилар тушунишни ва турли тадқиқот лойиҳалари натижасида
олинган
билимлар
асосида
уларни
контекст
ва
вазиятларга
мослаштиришни танлашни хоҳлайдиган бир қатор амалий асослар мавжуд.
Ахборот технологиялари тизмидан маълумотни тарқатиш ва Фарғона
водийсининг туристик маршрутларида ўзбек таомлари ҳақидаги
маълумотлардан ҳам фойдаланиш керак. Бу борада Фарғона водийсида
124
олиб борилган тадқиқотлар давомида тўпланган этнографик маълумотлар
қўл келади.
Тўпланган
этнографик
дала
тадқиқотлари
маълумотларини
моделлаштиришда иккита фаолият тури мавжуд.
1.
Асосий фаолият (ўзбек миллий таомларига оид маълумот тўплаш
усуллари)
2.
Мобил илова орқали тарғиб этиш.
Ўзбек миллий таомларини тасвирлар орқали етказиш учун мобил
илова ва веб-сайтдан фойдаланишда маълумотлар базасини ишлаб
чиқилди. Бу маълумотлар базасини яратишда албатта гастротуризм
мутахассислари хизматларидан фойдаланиш зарур бўлади.
1 -расм. Гастротуризм методологияси
1)
Асосий эксперт гуруҳларида минтақада танланган ўзбек миллий
таомлар таомномалари бўйича сўровномалардан фойдаланган ҳолда
муҳокама қилинди.
2)
Респондентлардан интервью олишда миллий таомлар бўйича
мутахассислардан, маҳалла оқсоқоллари, жўрабошилар ва ҳудуд
аҳолисидан олинган маълумотларни киритилди. Шунингдек, тадқиқотлар
ва сўровномалар натижасида олинган водий миллий ошхоналарининг
хусусиятларини, тарихи, маданияти ва миллий таомларига оид анъаналар
таҳлил қилинади.
3)
Миллий ошпазлар суҳбатлар олиб бориш. Суҳбатдан ўзбек миллий
таомларнинг масаллиқлари (мавсумий ингредиентлари) ва тайёрлаш
тартиби ҳамда усуллари (ретцептлари) маданий туризм йўналишлари учун
овқатланиш маданияти, эътиқодлари ва анъаналарни ўрганишда
фойдаланилади. Бундан ташқари ушбу мобил илова албатта янги ташкил
Асосий эксперт
гуруҳлари
Респондентлардан
интервью олиш
Амалий дастурлар (мобил иловалар)
веб-сайт маълумотлар базасини
яратиш
Мобил иловани синовдан ўтказиш
Мобил иловадаги маълумотлар
базаси(фото, видео) сифатини
баҳолаш
Ўзбек миллий таомлар базасини
доимий янгилаб туришни назорат
қилиш
Маҳаллий ошпазлар
билан суҳбатлар олиб
бориш
Миллий таомлар ҳақида
туризм мутахассис-
гуруҳлар билан
муҳокама қилиш
Гастротуризмни қўллаб қувватлаш
ва туристик маълумотларни кенг
ёйиш учун миллий таомлар рўйхати
ва жойлашувини аниқлаш
125
этилаётган маҳаллий ошхоналарни тижорат нуқтаи назардан тарғиб
қилишга ҳам қаратилган.
4)
Миллий таомлар ҳақида туризм-мутахассислар билан муҳокама
қилиш Фарғона водийсида олинган натижаларни экспертлар билан
биргаликда миллий таомлар бўйича маълумот йиғишда тадқиқот учун
қуйидаги методлари киритилди:
a)
Структуравий (қатъий режалаштирилган) интервью.
Тадқиқот
учун фойдали бўлган қўшимча маълумотларни олиш муҳим деб
ҳисобланган масалаларга қаратилади.
b)
Эркин суҳбат. Суҳбат давомида жавоб бериш ва ёзиб олиш учун
савол-жавоб қисмларини эркин тарзда ташкил этилди.
c)
Суръатга олиш ва видеога тушуриш. Рақамли фотокамералар ва
видео камералар
орқали миллий таом масканлари объектлари, таомлари,
масканларнинг тасвирлари олинган ва қайси таомга ихтисослашганлиги,
мижозларга хизмат кўрсатиш ҳақидаги маълумотлар видеоларга ёзилган.
Сўнг мобил илова учун жойлаштирилган.
d)
Миллий таомлар масканлари жойлашувни Google Maps ўлчаш
мосламалари GPS, жойлашув ўлчаш мосламалари (Telegram Maps) орқали
масканлар харитасида жойлаштирилган ва охирида бу жойлашув мобил
илова веб-сайтга жойлаштирилди.
Шунингдек, мобил илова(Mobile App) учун маълумотларни тўплашда
таомтуризмни қўллаб қувватлаш ва туристик маълумотларни кенг ёйиш
учун миллий таомлар рўйхати ва жойлашувини аниқланди.
Олинган
маълумотлардан таҳлил қилиш натижасида Фарғона водийсида жойлашган
ўзбек миллий таомлари тайёрланадиган 26та масканлар мобил илова учун
киритилди. Жумладан, ушбу масканлар ҳар хил ўзбек таомларига
ихтисослаштирилган.
Хулоса қилиб, Фарғона водийсидаги анъанавий миллий таомларнинг
манзили бўйича рақамлаштирилган илова яратилган ва Фарғона водийсига
оид ўзбек миллий таомлари аниқланиб, жойлашувлари белгиланди.
Жойлашувни тез топиши учун мобил илова навигатори
Google Maps
билан интеграция қилинди. Жумладан, Фарғона водийсига оид,
ош
марказлари, турли кабоблар, шўрвалар, сомсалар (Олтариқ сомса, Коса
сомса, Чинни сомса), мастава, димлама, балиқдан тайёрланадиган
таомлар, турли хилдаги нон
каби миллий таомлар тайёрланадиган
марказлар контентда белгиланди. Контент янада қизиқарлироқ бўлиши
учун, ўзбек миллий таомларига оид этнографик маълумотлардан ташқари,
турли миллий таом ҳақидаги расмлар, видеолар ва медиалар билан ҳам
тўлдирилди.
Адабиётлар:
1.Claude Levi-Strauss, "The Culinary Triangle," in
Food and Culture: A
Reader,
eds. Carole Counihan and Penny van Esterik (New York, NY:
Routledge: 2008), 36—43; Claude Fischler, "Food, Self and Identity,"
Social
126
Science Information
27, no. 2 (1988): 275—92; Anne Murcott, "Food as an
Expression of Identity," in
The Future of the Nation State: Essays on Cultural
Pluralism and Political Integration
, eds. Verker Gustavsson and Leif Lewin
(London: Routledge: 1996), 49—77; Elizabeth Keating, "Moments of
Hierarchy: Constructing Social Stratification by Means of Language, Food,
Space, and the Body in Pohnpei, Micronesia,"
American Anthropologist
102, no.
2 (2000): 303-20.
2.Linda Keller Brown and Kay Mussell, eds.,
Ethnic and Regional
Foodways in the United States: The Performance of Group Identity
(Knoxviille,
TN: The University of Tennessee Press, 2001); Gaby Bamana,
On the Tea
Road: A Journey into Mongolian Life and Culture
(Scotts Valley, CA:
Createspace, 2012); Erik R. Scott, "Edible Ethnicity How Georgian Cuisine
Conquered the Soviet Table,"
Kritika: Explorations in Russian and Eurasian
History
13, no. 4 (2012): 831—58; Fabio Parasecoli, "Food, Identity, and
Cultural Reproduction in Immigrant Communities,"
Social Research: An
International Quarterly
81, no. 2 (2014): 415—39; Nir Avieli, "Local Food,
Local Specialties, and Local Identity," in
The Handbook of Food and
Anthropology,
eds. Jakob A. Klein and James L. Watson (London: Bloomsbury
Publishing, 2016), 133—48.
3.Messer E/ Anthropological Perspectives on Diet// annual Review of
Anthropology. 1984. N. 13. pp. 205-249; Nutritional anthropology 2012.
4.Arjun Appadurai, "How to Make a National Cuisine: Cookbooks in
Contemporary India,"
Comparative Studies in Society and History
30, no. 1
(1988): 3—24; Richard Wilk, "Learning to be Local in Belize: Global Systems
of Common Difference," in
Worlds Apart: Modernity through the Prism of the
Local,
ed. Daniel Miller (London: Routledge, 1995), 110—33; Warren Belasco
and Philip Scranton, eds.
Food Nations: Selling Taste in Consumer Societies
(New York, NY: Routledge, 2002); Hong Sik Cho, "Food and Nationalism:
Kimchi and Korean National Identity,"
The Korean Journal of International
Relations
46, no. 5 (2006): 207—29; Elise Billiard, "Searching for a National
Cuisine,"
Journal of Maltese History
2, no. 1 (2010): 47—57; Michaela
DeSoucey, "Gastronationalism: Food Traditions and Authenticity Politics in the
European Union,"
American Sociological Review
75, no. 3 (2010): 432—55;
Yael Raviv,
FalafelNation: Cuisine and the Making of National Identity in
Israel
(University of Nebraska Press: Springer, 2015); Ronald Ranta, "Food and
Nationalism: From Foie Gras to Hummus,"
World Policy Journal
32, no. 3
(2015): 33—40; and Atsuko and Ranta,
Food, National Identity and
Nationalism.
5.For a comprehensive review of studies on food and media see Roger
Dickinson, "Food and the Media: Production, Representation, and
Consumption," in
Handbook of Food Research
, eds. Anne Murcott, Warren
Belasco, and Peter Jackson (London: Bloomsbury Academic, 2016), 439—54.
127
6.Eric McGlinchey and Erica Johnson, "Aiding the Internet in Central
Asia,"
Democratisation
14, no. 2 (2007): 273—88; Ramesh Srinivasan and
Adam Fish, "Internet Authorship: Social and Political Implications within
Kyrgyzstan,"
Journal of Computer-Mediated Communication
14, no. 3 (2009):
559—80; Neil Melvin and Tolkun Umaraliev, "New Social Media and Conflict
in Kyrgyzstan,"
SIPRI Insights on Peace and Security,
no. 2011/1, August,
2011, www.sipri.org/sites/default/files/files/insight/SIPRIInsightIi0i.pdf; Cai
Wilkinson and Yelena Jetpyspayeva, "From Blogging Central Asia
to Citizen
Media: A Practitioners' Perspective on the Evolution of the Neweurasia Blog
Project,"
Europe-Asia Studies
64, no. 8 (2012): 1395—414; Rustamjon
Urinboyev, "Establishing an 'Uzbek Mahalla' via Smartphones and Social
Media: Everyday Transnational Lives of Uzbek Labor Migrants in Russia," in
Constructing the Uzbek State: Narratives of Post-Soviet Years
, ed. Marlene
Laruelle (London: Lexington Books, 2017), 119—48; Manja Stephan-Emmrich,
"iPhones, Emotions, Mediations: Tracing Translocality in the Pious Endeavours
of Tajik Migrants in the United Arab Emirates," in
Mobilities, Boundaries and
Travelling Ideas: Rethinking Translocality Beyond Central Asia and Caucasus
,
eds. Manja Stephan-Emmrich and Philipp Schroder (Cambridge: OpenBook
Publishers, 2018), 291–317.
7.“Ўзбекистон Республикасида туризмни жадал ривожлантиришга оид
қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикасининг
Президентининг 2019 йил 5 январдаги ПФ-5611-сонли Фармони
https://lex.uz/docs/4143188
8.Соколовский С.В. Киборги в киберпространстве: современные
исследования в области кибер и цифровой антропологии.
Этнографическое обозрение. 2020 № 1. С. 5–22.
9.Ушбу атама 2007-йилдан бери жуда машҳур бўлиб, 2010-йилда
Америка Диалектик жамияти томонидан “йил сўзлари” рўйхатига
киритилган.
10. ПНСТ 277-2018 Российская система качества. Сравнительные
11.Google Play Store - ilovalar do'koni, shuningdek Google shirkatidan
o'yinlar, kitoblar, musiqa va filmlar doʻkoni, uchinchi tomon kompaniyalariga,
Android operatsion tizimli qurilmalar egalariga turli ilovalarni o'rnatish va
sotib olish taklif qilish imkonini beradi.
12.Narong Sompong, Nattaphon Rampai, and Cherdpong Kheerajit.
(2015). Knowledge management of local wisdom model for tourism along the
route of lower central provinces of Thailand. TOJET:
The Turkish Online
Journal of Educational Technology - August 2015,
pp. 271-276.
