ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
133
TALABALARDA REFLEKSIV QOBILIYATLARNI RIVOJLANTIRISHNING
PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Yo`ldasheva Ra`no Shapaxatovna
Surxandaryo viloyati Qumqo`rg`on tumani
14-son umumta`lim maktabi psixologi
+99897-279-29-74
https://doi.org/10.5281/zenodo.15593060
Annotatsiya.
ushbu maqola talabalarda refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirishning
pedagogik-psixologik xususiyatlarini o‘rganadi. Refleksiv qobiliyatlar talabalarning o‘z-o‘zini
anglash, o‘z xatti-harakatlarini tahlil qilish va o‘rganish jarayonida o‘zgarishlarni kuzatish
imkonini beradi. Maqolada refleksivlikning ta’lim jarayonidagi ahamiyati, uning o‘zaro
munosabatlar va ijodiy fikrlash bilan bog‘liqligi, shuningdek, talabalarning refleksiv
qobiliyatlarini rivojlantirish uchun samarali pedagogik usullar va strategiyalar muhokama
qilinadi. Natijada, talabalarning o‘z-o‘zini baholash, tanqidiy fikrlash va muammolarni hal etish
qobiliyatlari ortadi, bu esa ularning akademik va shaxsiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Kalit so'zlar:
refleksiv qobiliyatlar, talabalar, pedagogik xususiyatlar, psixologik
xususiyatlar, o‘z-o‘zini anglash, ta’lim jarayoni, tanqidiy fikrlash, ijodiy fikrlash, o‘z-o‘zini
baholash, pedagogik usullar, rivojlanish, akademik muvaffaqiyat.
Respublikamizda so‘nggi-yillarida «Inson qadri uchun» tamoyili asosida xalqimizning
farovonligini yanada oshirish, inson huquqlari va manfaatlarini ta’minlash hamda faol fuqarolik
jamiyati shakllantirilishiga qaratilgan islohotlarning ustuvor yo‘nalishlari belgilanib, zarur
huquqiy-me’yoriy asoslari yaratildi: «Yoshlarni vatanparvarlik, fuqarolik tuyg‘usi,
bag‘rikenglik, qonunlarga, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat ruhida zararli, ta’sirlar
va oqimlarga qarshi tura oladigan, hayotga bo‘lgan qat’iy ishonch va qarashlarga ega shaxs
sifatida tarbiyalash»3 vazifalariga asoslanib, shaxsda refleksivlik xususiyatini rivojlantirish
hamda takomillashtirish yuzasidan ilmiy tadqiqotlarni chuqurlashtirishga qaratilgan yangicha
nazariy yechimlarni topish uchun mustahkam asos yaratilgan.
Talabalarda refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirish, zamonaviy taʼlim tizimining muhim
jihatlaridan biri hisoblanadi. Refleksiya, shaxsning o‘z tajribalari, fikrlari, hissiyotlari va xatti-
harakatlarini tahlil qilish, ular bilan ishlash orqali o‘zini anglash va o‘zgartirish jarayonidir.
Pedagogik-psixologik nuqtai nazardan, refleksiya talabaning o‘z-o‘zini anglashiga, shuningdek,
uning o‘quv jarayoniga faol munosabatini rivojlantirishga yordam beradi hamda alabalarda
refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirishning pedagogik-psixologik xususiyatlari ham muhim
ahamiyatga ega, chunki bu qobiliyatlar o‘z-o‘zini anglash, o‘zgarishlarni kuzatish va o‘rganish
jarayonida samarali natijalarga erishish uchun zarur. Quyida ushbu xususiyatlarning asosiy
jihatlari keltirilgan:
1. Refleksivlikning ta’lim jarayonidagi roli
Refleksivlik talabalarga o‘z o‘rganish jarayonlarini tahlil qilish va baholash imkonini
beradi. Bu jarayonda talabalar o‘z bilim va ko‘nikmalarini aniqlab, ularni rivojlantirish uchun
zarur strategiyalarni belgilashadi. Refleksivlik orqali talabalar o‘z xatti-harakatlarini va
natijalarini baholashni o‘rganadilar.
2. O‘z-o‘zini anglash
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
134
Refleksiv qobiliyatlar talabalarni o‘zlarini anglashga, o‘z kuchli va zaif tomonlarini
aniqlashga yordam beradi. Bu, o‘z navbatida, shaxsiy rivojlanishga, maqsadlarni belgilashga va
ularga erishishga imkon yaratadi.
Refleksiya o‘z-o‘zini anglash jarayonini maqsadga muvofiq va anglangan bo‘lishiga
hamda o‘z-o‘zini anglash xulq-atvorda o‘zini-o‘zi boshqarish qobiliyatining komponentlari
bilan interkorrelyatsion bog‘lanishlarga ega bo‘lishiga yordam beradi. Bu esa tadqiqotda
talabalardagi ustuvor faoliyat uslubining refleksiv xususiyatlarni rivojlanishiga ta’siri
natijasida faollik boshqalar bilan muloqot, tahlilchi autorefleksiya, nazariyotchi autorefleksiya,
o‘z-o‘zini boshqarish, pragmatik tip sotsiorefleksiya bilan integrativ namoyon bo‘lishi tufayli
o‘z-o‘zini anglash xulqatvorda o‘zini-o‘zi boshqarish qobiliyatining komponentlari bilan
interkorrelyatsion bog‘lanishlarga ega ekanligini isbotlashga xizmat qilgan. Demak, shaxs
shakllanishi o‘ziga xos taraqqiyot bosqichiga ega. Ayniqsa, shaxsning o‘zini o‘zi anglash, o‘zini
o‘zi nazorat qilish, operativ o‘z-o‘zini boshqarishni modellashtirish, o‘zini o‘zi tarbiyalashi
refleksiv jarayonlarning rivojlanishi bilan tavsiflanadi.
3. Tanqidiy fikrlash
Refleksiv qobiliyatlar tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. Talabalar muammolarni tahlil
qilish, alternativ yechimlarni ko‘rib chiqish va eng samarali variantni tanlashda ko‘proq
ishtirok etadilar. Bu jarayon ularning fikrlash qobiliyatlarini kengaytiradi.
4. Ijodiy fikrlash
Refleksivlik ijodiy fikrlash jarayonini rag‘batlantiradi. Talabalar yangi g‘oyalar va
yechimlarni ishlab chiqishda yanada ijodiy yondashuvlarga ega bo‘lishadi. Ular o‘z fikrlarini
ifodalashda va yangi yondashuvlarni sinab ko‘rishda ishtirok etadilar.
5. O‘z-o‘zini baholash
Refleksiv qobiliyatlar talabalarni o‘z faoliyatini baholashga undaydi. Ular o‘z
muvaffaqiyatlarini va kamchiliklarini tahlil qilib, kelajakda qanday yaxshilanishlar kiritish
mumkinligini aniqlaydilar.
6. Pedagogik usullar va strategiyalar
Talabalarda refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirish uchun turli pedagogik usullar va
strategiyalar qo‘llanilishi mumkin. Masalan:
Gruppaviy muhokamalar: Talabalar o‘z fikrlarini bir-birlari bilan baham ko‘rib, turli
nuqtai nazarlarni o‘rganadilar.
Yozma refleksiyalar: Talabalar darsdan so‘ng o‘z fikrlarini yozma ravishda ifodalash
orqali o‘z o‘rganish jarayonlarini tahlil qiladilar.
Mentorlik dasturlari: Tajribali mutaxassislar tomonidan talabalar bilan individual ishlash
ularning refleksiv qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
7. Natijalar va ijobiy ta’sir
Refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirish talabalarning akademik muvaffaqiyatlariga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. Ular yanada mustaqil, mas'uliyatli va ijodiy fikrlovchi shaxslar bo‘lib
yetishadilar, bu esa ularning kelajakdagi kasbiy faoliyatlariga ham foyda keltiradi.
Zamonaviy ta’lim jarayoni faqat bilim berishga emas, balki talabalarning o‘z-o‘zini
anglash, tanqidiy fikrlash va mustaqil o‘rganish qobiliyatlarini rivojlantirishga ham
yo‘naltirilgan. Bunday maqsadlarga erishishda refleksiya muhim ahamiyat kasb etadi.
Refleksiya
– bu shaxsning o‘z faoliyatini tahlil qilish, xatolarni anglash va o‘z-o‘zini
rivojlantirish jarayoni bo‘lib, u pedagogik va psixologik yondashuvlar orqali shakllantiriladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
135
Inson psixik rivojlanishi, uning shaxs sifatida shakllanishi, o‘zini o‘zi anglashining, ya’ni
o‘zini jismoniy, ma’naviy hamda ijtimoiy mavjudot sifatida anglashining qaror topishi bilan
bog‘liq. O‘zini o‘zi anglashning rivojlanishi har bir ta’lim oluvchida o‘ziga xos tarzda kechadi.
O‘zini - o‘zi anglashning rivojlanishi shaxsning o‘z xohishlari va umuman faoliyati motivlarini
anglashi bilan bog‘liq bo‘ladi. O‘z faoliyatining motivlarini anglashi, shaxsga o‘zini o‘zi
anglashning keyingi bosqichiga o‘tishga, ya’ni o‘z harakatlaridan ajrata olishga yordam beradi.
Dastlab shaxs o‘zini faoliyat subyekti sifatida anglaydi. Ushbu izlanishlarga ko‘ra tadqiqotda
talabalarning refleksivlik qobiliyatini rivojlanishi auto va sotsiorefleksiya, boshqalar bilan
muloqot hamda o‘zini-o‘zi boshqarish xususiyatlarini metokognitiv mexanizm sifatida
differentsial namoyon bo‘lishi sababli o‘quv faoliyati bilan bog‘liq retrospektiv, real, prospektiv
refleksiyaning darajaviy ifodalanishiga integrativ kechishi asoslangan. Shuningdek,
talabalardagi refleksiv qobiliyatlarning rivojlanishi autorefleksiyaning rejalashtirish,
mustaqillik, sotsiorefleksiyaning moslashuvchanlik, boshqalar bilan muloqotning
modellashtirish, moslashuvchanlik, o‘z-o‘zini boshqarishning modellashtirish, natijalarni
baholash sifatlarini iroda kuchining sub’ektiv lokolizatsiyasi ta’sirida ustuvor namoyon bo‘lishi
tufayli shaxs xulq-atvorda o‘zini-o‘zi boshqarish xususiyatining shakllanishiga identiv ekanligi
asoslangan.
Refleksiv qobiliyatlarning mazmuni va ahamiyati:
Refleksiya insonning ichki
tajribasini tahlil qilish, o‘z fikrlari, his-tuyg‘ulari va harakatlarini anglash qobiliyatidir.
Ta’lim jarayonida refleksiv qobiliyatlar quyidagi jihatlari bilan ahamiyatli hisoblanadi:
Tanqidiy tafakkurni shakllantiradi
– talabalar o‘z qarashlarini qayta ko‘rib chiqishga
o‘rganadilar.
O‘z-o‘zini baholashni rivojlantiradi
– o‘z kuchli va zaif tomonlarini anglash imkonini
beradi.
Mustaqil ta’lim olishni qo‘llab-quvvatlaydi
– talabalarning motivatsiyasini oshirib, faol
o‘rganish jarayoniga jalb qiladi.
Refleksiya rivojlanishiga ta’sir etuvchi pedagogik omillar
Refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirishda pedagogik yondashuvlar muhim ahamiyatga ega.
Quyidagi omillar talabalar refleksiyasini shakllantirishga yordam beradi:
1. Ochiq muhit yaratish
– talabalar o‘z fikrlarini erkin bildira oladigan, tanqidiy
fikrlashga undaydigan muhit muhimdir.
2. Interfaol metodlardan foydalanish
– muammoli ta’lim, rolli o‘yinlar, loyihaviy ta’lim
kabi metodlar orqali talabalar o‘z bilimlarini tahlil qilishga o‘rganadilar.
3. Mustaqil ish va portfolio yuritish
– talabalarning shaxsiy o‘sishini kuzatishga va o‘z-
o‘zini baholashga yordam beradi.
Refleksiya rivojlanishiga ta’sir etuvchi psixologik omillar
Refleksiv qobiliyatlarning shakllanishi faqat pedagogik yondashuvlar bilan cheklanmay,
balki psixologik faktorlar bilan ham bog‘liq. Ushbu omillar quyidagilardan iborat:
Emotsional barqarorlik
– talabalar o‘z xatolarini qabul qilishga va ulardan saboq olishga
o‘rganishlari lozim.
Motivatsiya va o‘z-o‘zini rag‘batlantirish
– shaxsiy maqsadlarni belgilash va ularga
erishish refleksiya jarayonini faollashtiradi.
Kognitiv moslashuvchanlik
– yangicha qarashlarni qabul qilish, o‘z bilim va
ko‘nikmalarini o‘zgartira olish qobiliyati.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
136
Xulosa
qlilib aytadigan bolsak, talabalarda refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirish
pedagogik-psixologik jihatdan muhimdir, chunki bu qobiliyatlar talabalarni o‘z-o‘zini anglash,
tanqidiy va ijodiy fikrlashga, shuningdek, o‘z-o‘zini baholashga tayyorlaydi. Ushbu jarayon
talabalarning umumiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va ularning akademik
muvaffaqiyatlarini oshiradi.
Talabalarda refleksiv qobiliyatlarni rivojlantirish zamonaviy ta’limning muhim
yo‘nalishlaridan biridir. Ushbu qobiliyatlarni shakllantirish uchun pedagogik va psixologik
yondashuvlarni uyg‘unlashtirish zarur. Mustaqil fikrlash, tanqidiy tahlil va o‘z-o‘zini
rivojlantirish qobiliyatlariga ega bo‘lgan talabalar kelajakda muvaffaqiyatli mutaxassislar
bo‘lish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Shu sababli, ta’lim jarayonida refleksiv kompetensiyalarni
rivojlantirishga alohida e’tibor berish lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Fayziyev I. Sh. & Toshpoʻlatov A. (2022) O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING
MUSTAQILLIKDAN OLDINGI VA KEYING SIYOSIY HAYOTI. British Journal of Global Ecology and
Sustainable DevelopmentVolume-10, Nov., 2022 31-34b
2.
Toshpo‘latov
,
A.
(2023).
SHAXS
PSIXODIAGNOSTIKASIDA
PROYEKTIV
METODIKALARDAN FOYDALANISH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры, 3(5 Part 2), 170–178.
3.
Temirov, J. ., & Toshpo‘latov , A. (2023). TYUTOR PEDAGOGIK FAOLIYATINI TASHKIL
ETISHNING PSIXOLOGIK ASOSLARI. Наука и инновация, 1(28), 29–32.
4.
Umarova , G. ., & Toshpoʻlatov , A. . (2024). Klaster tanqidiy fikrlash texnologiyasi texnikasi
sifatida. Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и
исследований в области управления, 1(10), 49–55.
5.
Toshpo‘latov Abdulaziz Quvondiq o‘g‘li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).
SHAXSLARARO MUNOSABATLARDA SHAXS AGRESSIYA. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF
EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 30–31.
6.
Toshpo‘latov Abdulaziz Quvondiq o‘g‘li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).
IJTIMOIY TARMOQLARIDA "OMMAVIY MADANIYATGA" QARSHI KURASHISHNING DIDAKTIK
VOSITALARI. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 27–29.
7.
https://library.ziyonet.uz/book/131700
