ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
109
OʻZBEKISTON OʻSIMLIKLAR QOPLAMI VA UNING OʻZIGA XOSLIGI
Xoʻjamberdiyeva Zebiniso Sobitjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
Biologiya yoʻnalishi talabasi
xojamberdiyevmuhammadqodir@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15589783
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Oʻzbekistonning oʻsimliklar qoplamining tarkibi, endemik
va relikt turlar, ularning ahamiyati hamda tabiiy hududlar ekologiyasi haqida umumiy
ma’lumotlar berilgan. Shuningdek, oʻsimliklarni muhofaza qilish muammolari va ularning
yechimlari muhokama qilinadi.
Kalit soʻz:
Oʻsimliklar qoplami, endemik turlar, relikt oʻsimliklar, biologik xilma-xillik,
muhofaza, ekologik muvozanat
Аннотация:
В статье представлены общие сведения о составе растительного
покрова Узбекистана, эндемичных и реликтовых видах, их значении и экологии
природных территорий. Также обсуждаются проблемы охраны растений и пути их
решения.
Ключевые слова:
Растительный покров, эндемичные виды, реликтовые растения,
биологическое разнообразие, охрана, экологическое равновесие
Abstract:
The article provides general information about the composition of Uzbekistan’s
vegetation cover, endemic and relict species, their significance, and the ecology of natural areas.
It also discusses issues of plant conservation and possible solutions.
Keywords:
Vegetation cover, endemic species, relict plants, biological diversity,
conservation, ecological balance.
Oʻzbekiston oʻsimliklar qoplami Markaziy Osiyo mintaqasidagi eng boy floristik
hududlardan biri hisoblanadi. Respublika hududida 4500 dan ortiq yuksak oʻsimliklar turi qayd
etilgan, shulardan 500 dan ortigʻi faqat Oʻzbekistonga xos endemik turlar sanaladi. Oʻsimliklar
qoplami choʻl, dasht, togʻ, voha va daryo boʻylaridagi ekotizimlarda rivojlanib, turli ekologik
sharoitlarga moslashgan. Bu oʻziga xoslik Oʻzbekiston florasini noyob qiladi va uni ilmiy,
ekologik hamda xo‘jalik jihatdan muhim resursga aylantiradi. Mamlakatda oʻsimliklarni
muhofaza qilish, tabiiy hududlarni asrash, Qizil kitobga kiritilgan turlarni saqlash dolzarb
masala boʻlib qolmoqda.
Choʻl va yarim choʻl hududlarida saksovul, qandim, cherkez, sho‘ra kabi qurg‘oqchilikka
chidamli oʻsimliklar keng tarqalgan bo‘lib, ular chuqur ildiz tizimi va suvni tejash
xususiyatlariga ega. Dasht hududlarida esa efemerlar, yantoq, bug‘doylar va butalashgan
oʻsimliklar uchrab, ular asosan chorvachilik yaylovlari sifatida foydalaniladi. Tog‘ oldi va tog‘
hududlari relikt va endemik flora bilan boy bo‘lib, archa, yovvoyi pista, bodom, yong‘oq kabi
daraxt va butalar mavjud. Ushbu hududlar nafaqat ekologik muhim ahamiyatga ega, balki
eroziyaning oldini olishda ham muhim rol o‘ynaydi.
Daryo boʻylari va toʻqay zonalari, xususan Amudaryo, Sirdaryo va Zarafshon daryolari
atrofida qamish, tol, terak, yantoq kabi turlar tarqalgan bo‘lib, bu hududlar ko‘plab qushlar,
hayvonlar va hasharotlar uchun yashash joyi hisoblanadi. Voha va madaniy hududlarda esa
inson faoliyati bilan bog‘liq ekinlar, bog‘-tokzorlar, manzarali daraxt va butalar yetishtiriladi.
Oʻsimliklar qoplami nafaqat tabiat manzarasini boyitadi, balki ekologik barqarorlikni
ta’minlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Ular iqlimni tartibga soladi, tuproqni eroziyadan himoya
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
110
qiladi va biologik xilma-xillikni qo‘llab-quvvatlaydi. Shu bilan birga, Oʻzbekiston florasida relikt
va endemik turlar ko‘pligi uni global ekologik muhofaza uchun ham ahamiyatli qiladi. Qizil
kitobga kiritilgan Buxoro bodomi (Amygdalus bucharica), Sug‘d archa (Juniperus
seravschanica), Greyg lola (Tulipa greigii) kabi turlarni saqlash bo‘yicha alohida chora-
tadbirlar ko‘rilmoqda.
Bugungi kunda Oʻzbekistonda oʻsimliklarni muhofaza qilish maqsadida bir qator tabiiy
qo‘riqxonalar va milliy bog‘lar tashkil etilgan, jumladan, Zarafshon milliy bog‘i, Chatqol biosfera
qo‘riqxonasi, Hisor davlat qo‘riqxonasi va Amudaryo qo‘riqxonasi. Bu hududlar nafaqat
o‘simliklar, balki umumiy ekotizimning barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bois,
Oʻzbekiston oʻsimliklar qoplamining oʻziga xosligi nafaqat milliy, balki global miqyosda ham
qadrlanadigan tabiat boyligi sanaladi.
Oʻzbekiston oʻsimliklar qoplami mamlakatning tabiiy boyligi, biologik xilma-xilligi va
ekologik barqarorligining asosi hisoblanadi. Choʻl, togʻ, daryo boʻyi va voha zonalarida
uchraydigan noyob, endemik va relikt oʻsimliklar nafaqat ilmiy ahamiyatga ega, balki
hududning ekologik muvozanatini saqlashda ham muhim rol oʻynaydi. Bugungi ekologik
tahdidlar sharoitida bu boylikni asrab-avaylash, muhofaza qilish, Qizil kitobga kiritilgan
turlarni saqlash va tabiiy hududlarni asrash davlat va jamiyat oldida dolzarb vazifa boʻlib
turibdi. Oʻsimliklarni himoya qilish orqali biz nafaqat tabiatni, balki kelajak avlodlar uchun
hayot sifatini saqlab qolamiz. Shu sababli, Oʻzbekiston florasini oʻrganish, uni to‘g‘ri boshqarish
va muhofaza qilish har birimizning burchimizdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdusalomov, A. (2000). O‘zbekiston florasi va o‘simlikshunosligi asoslari. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi nashriyoti.
2.
Tojibaev, K.Sh., Karimov, F.A. (2014). O‘zbekistonning endemik o‘simliklari. Toshkent:
Fan.
3.
Qodirov, D.A., Tojibaev, K.Sh. (2017). Markaziy Osiyo o‘simliklari: xilma-xillik va
muhofaza. Toshkent: Fan.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobi. (2009). I, II jildlar. Toshkent: Chinor ENK.
5.
Tojibaev, K.Sh. (2020). O‘zbekiston o‘simliklar qoplami va uning ekologiyasi. Toshkent:
Fan.
6.
Milliy tabiatni muhofaza qilish hududlari to‘g‘risida Qonun. (2018). Toshkent: Adolat
nashriyoti.
