ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
94
O‘QUVCHILARDA RASMIY HUJJATLAR BILAN ISHLASH KO‘NIKMASINI
RIVOJLANTIRISH: ARIZA HUJJAT TURI MISOLIDA
Axmadjonova Zilola
Alisher Navoiy nomidagi ToshDO‘TAU talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15589377
Annotatsiya.
Ushbu maqolada rasmiy hujjatlar bilan ishlash ko‘nikmalarini
shakllantirishning nazariy va amaliy asoslari yoritilgan. Unda rasmiy hujjatlarning mohiyati,
ularning uslubiy xususiyatlari, asosiy turlari, tuzilishi hamda til me’yorlari haqida batafsil
ma’lumot beriladi. Shu bilan birga, rasmiy hujjatlar bilan ishlash kompetensiyasini
shakllantirish bo‘yicha fikrlar ilgari surilib, talabalarda kasbiy-kommunikativ ko‘nikmalarni
rivojlantirish zarurligi asoslab beriladi.
Bugungi axborotlashgan va huquqiy ong kuchayib borayotgan jamiyatda rasmiy hujjatlar
bilan ishlay olish har bir fuqaro, ayniqsa talaba va pedagoglar uchun muhim ko‘nikmadir. Oliy
ta’lim muassasalarida o‘quv jarayonini kasbiy va huquqiy savodxonlik asosida yo‘lga qo‘yish
uchun rasmiy hujjatlar bilan ishlash madaniyatini shakllantirish dolzarb vazifalardan
hisoblanadi. Talabalarga yozma nutq madaniyatini o‘rgatishda rasmiy hujjatlar tili, tuzilishi,
uslub xususiyatlari asosida yondashish o‘quv jarayonining samaradorligini oshiradi.
Rasmiy hujjatlar – bu davlat organlari, idoralar, tashkilot va muassasalar o‘rtasida rasmiy
aloqalarni tartibga soluvchi yozma hujjatlardir. Ular ma’lum tartibda tuziladi va davlat ishlarini
yuritishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Rasmiy ish uslubi davlat va ma’muriy
munosabatlarni aks ettirishga mo‘ljallangan bo‘lib, odatda yozma shaklda ifodalanadi. Rasmiy
hujjatlarning asosiy maqsadi ikki yoki undan ortiq tomon o‘rtasidagi munosabatlar va shart-
sharoitlarni rasmiylashtirish, ma’lumotlarni aniq, to‘liq hamda ixcham tarzda uzatishdan
iborat. Shuning uchun rasmiy hujjatlar matni aniq, ravshan va lo‘nda bo‘lishi, undagi faktlar
faqat zaruriy ma’lumotlardan iborat bo‘lishi lozim.
Rasmiy hujjatlar guruhi quyidagi asosiy turlarni o‘z ichiga oladi: ariza (iltimosnoma),
buyruq (farmoyish xati), xizmat xati, bayonnoma (majlis protokoli), dalolatnoma (holatni
tasdiqlovchi hujjat), tavsiyanoma (shaxsni tavsiya etuvchi hujjat), akt (ish yoki hodisa
bayonnomasi), ma’lumotnoma, tushuntirish xati, hisobot, reja va axborotnoma kabilar.
Masalan, ariza – muayyan masalani ko‘rib chiqish uchun mas’ul shaxs yoki muassasaga yozilgan
iltimosnoma, shikoyat yoki taklif xatidir. Buyruq va farmoyishlar tashkilot faoliyatini
boshqarish bo‘yicha rahbar tomonidan beriladigan yozma ko‘rsatmalar bo‘lsa, hisobotlar
tashkilot faoliyatini belgilangan muddat va shaklda qayd etib boruvchi hujjatlardir.
Har bir rasmiy hujjat o‘ziga xos tarkibiy qismlarga ega. Umuman olganda, rasmiy
hujjatlarda kirish (asoslovchi) qismi, asosiy (farmoyish) qismi va xulosa qismidan
foydalaniladi. Masalan, buyruq hujjat turining kirish qismida buyruqning sababi va maqsadi
ko‘rsatiladi, asoslovchi hujjat yoki qonun nomi, raqami va sanasi keltiriladi; asosiy (farmoyish)
qismida esa rahbar belgigan topshiriq yoki buyrug‘ning bandlari aniq bayon qilinadi. Agar
asoslash talab qilinmasa, buyruq bevosita farmoyish bandlari bilan boshlanishi ham mumkin.
Rasmiy hujjatlar yozish va tahlil qilish ko‘nikmalarini egallash kompetensiyasi pedagogik
muhitda alohida ahamiyat kasb etadi. Bu kompetensiya matnni qay tarzda tuzishni, qaysi til va
uslub elementlaridan foydalanishni hamda hujjat talablari va normativlariga rioya qilishni o‘z
ichiga oladi. Talaba rasmiy hujjatlarni o‘qib o‘rganish orqali nafaqat grammatik va leksik
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
95
jihatdan, balki hujjat tuzish me’yorlari va mantiqiga ham ega bo‘ladi. Jumladan, she’riy yoki
og‘zaki nutqdan farqli o‘laroq, rasmiy hujjatlarda aytilayotgan har bir fikr aniq tasdiqlanishi,
va’zmi-va’z, ma’lumotlar mukammal va maqsadga muvofiq berilishi lozim. Shunday qilib,
talabalar rasmiy ish yuritishning kasbiy-kommunikativ ko‘nikmalarini shakllantiradilar.
Kompetensiyani rivojlantirishda ham hujjatshunoslik bo‘yicha nazariy bilimlar, ham
amaliy ko‘nikmalar o‘rganiladi. Misol uchun, o‘quvchilarga turli vaziyatlar uchun hujjat
tayyorlash topshiriqlari (ariza yozish, buyruq loyihasi tuzish, majlis bayonnomasini yozish va
h.k.) berish orqali ularning nazariy bilimlari amalda sinovdan o‘tkaziladi. Shu bilan birga,
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish, masalan, hujjatlarni elektron shaklda
tayyorlash va rasmiy elektron hujjat aylanishini o‘rgatish ham zamon talabidir.
O‘quvchilarga rasmiy hujjatlarni o‘rgatishda interfaol va bosqichma-bosqich yondashuv
qo‘llanilishi samarali. Interfaol usullar (guruhlarda muhokama, rolli o‘yin, muammoli vaziyatlar
yechimi) o‘quvchilarni faol ishtirokiga undaydi va ularning amaliy ko‘nikmalarini
mustahkamlaydi. Masalan, guruhlarga turli hujjat vazifalarini berib, bir guruh xat matnini
yozsa, ikkinchi guruh uni tahrirlash mumkin. Shuningdek, bosqichma-bosqich o‘rgatish usuli
ham muhim: birinchi bosqichda nazariy bilimlar va hujjat namunalarini tahlil qilish, keyin
bosqichda o‘zgartirish uchun kichik bo‘laklarni tuzish, so‘ngra yakuniy matn ustida ishlash.
Bunda o‘qituvchi o‘quvchilar ishini baholab, tahlil qilib, xatolarini ko‘rsatishi lozim.
Kontentni o‘rgatishda real hayotiy materiallardan foydalanish (haqiqiy arizalar,
hisobotlar, majlis protokollari namunalarini ko‘rib chiqish) ham muhimdir. Kompyuter va
internet resurslaridan foydalanib, hujjat namunalari yaratish yoki rasmiy yozma aloqa
me’yorlarini o‘zlashtirish mumkin. Misol uchun, elektron pochta orqali rasmiy xat yozish
mashg‘ulotlari yoki vebinar tarzida hujjat tayyorlash seminarlarini o‘tkazish tajribasi bor.
O‘qituvchilar rasmiy hujjatlar mavzularini dars rejasiga kiritganda ularni bosqichma-
bosqich o‘rganishni tashkil etishlari lozim. Dars jarayonida har bir hujjat turining vazifalari,
shakli va til talablarini alohida ko‘rib chiqib, namunalar asosida tahlil qilish tavsiya etiladi.
Quyida Ariza hujjat turi va uni o‘qitish bo‘yicha metod va tavsiyalar beriladi:
Ariza – muayyan muassasaga yoki mansabdor shaxs nomiga biror iltimos, taklif yoki
shikoyat mazmunida yoziladigan rasmiy hujjat. Ariza amaliyotda eng ko'p qo'llanadigan va
keng tarqalgan ish qog'ozidir. Maktab o'quvchisi va talaba, menejer va fermer, muhandis va
olim, tadbirkor va mansabdor shaxs - jamiyatning barcha a'zosi ariza yozishdan xoli emas. Ariza
yozuvchilarning yoshi va lavozimi, ariza yoilanayot-gan muassasalar va idoralar g'oyat xilma-
xildir. Arizalar il-miy-tadqiqot muassasasi direktoriga, maktab direktoriga, oliy o'quv yurti
rektoriga, korxona direktoriga, tuman rahbariyatiga xullas, oddiy arizachining taklif, iltimos
yoki shikoyatini ko'rib chiqib hal qila oladigan har qanday idora, har qanday boshliq nomiga
yozilishi mumkin. Hajmi, uslubi va turidan qat’i nazar, ariza o‘zining umumiy zaruriy qismlariga
ega va u ana shu qismlarning izchilligi asosida tuziladi.
Rasmiy hujjatlar bilan ishlashni o‘rgatish – o‘quvchilar va talabalarni davlat ish yuritishi
tizimiga tayyorlashning muhim jihati hisoblanadi. Yuqorida ko‘rsatilgan metodlar va tavsiyalar
o‘quv jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi. Ularning yordamida talabalarda hujjat
tayyorlash kompetensiyasi rivojlanadi, ya’ni ular hujjat mazmunini tahlil qila oladi, to‘g‘ri til
vositalarini tanlaydi va axborotni aniq yetkazishni o‘rganadi. Shuningdek, rasmiy yozma
muloqot me’yorlariga rioya qilish har qanday muassasa xodimining kasbiy saviyasini aks
ettiradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
96
Ariza — fuqaroning tashkilot yoki rahbar nomiga muayyan ish, vaziyat, muammo yoki
iltimos bilan rasmiy murojaat shaklidir. Ariza turli yo‘nalishlarda bo‘lishi mumkin: darsdan
bo‘shash, amaliyotga chiqish, ko‘mak so‘rash, qabulga yozilish, moddiy yordam so‘rash va
hokazo. Har bir arizaning o‘ziga xos mazmuni, shakli va tili bo‘ladi.
Arizaning tuzilmasi:
Qabul qiluvchi shaxs: Kimga (lavozim, tashkilot);
Murojaatchi: Kimdan (ism, familiya, kurs, lavozim);
Matn: Arizaning asosiy mazmuni;
Sana va imzo.
Didaktik yondashuv: Talabalarga ariza yozishni bosqichma-bosqich o‘rgatish uchun
metodik yondashuvlar quyidagilardan iborat:
1. Tushuntirish bosqichi: Arizaning funktsional ahamiyati, strukturasi, uslubiy
xususiyatlari haqida dars.
2. Tahlil bosqichi: Namunaviy arizalarni ko‘rib chiqish, tili va tuzilmasini tahlil qilish.
3. Yaratish bosqichi: Talabalarga mustaqil ariza yozish topshirig‘i beriladi.
4. Taqdimot bosqichi: Yozilgan arizalar jamoada muhokama qilinadi.
5. Baholash bosqichi: Xatoliklar tahlil qilinadi, fikr-mulohazalar bildiriladi.
Ariza hujjat turini o ‘qitish bo ‘yicha quyidagi metod va uslublardan foydalanish mumkin:
Muammoli savollar orqali fikr uyg‘otish;
Amaliy yozma mashqlar;
Rolli o‘yinlar (rahbar–xodim, talaba–dekanat);
Klaster va grafik usullar orqali g‘oyalarni tizimlashtirish;
Interfaol metodlar: “Insert”, “Fikrlar hujumi”, “Juftlikda tahlil qilish”³.
Amaliy topshiriqlar namunasi:
1-topshiriq: Quyidagi holat asosida ariza yozing:
Sog‘lig‘im tufayli 3 kun davomida darslarga qatnasha olmayman.
2-topshiriq: Fakultet dekaniga amaliyot o‘tash uchun boshqa tashkilotga
yuborilishingizni so‘rab ariza yozing.
3-topshiriq: Quyidagi arizada qanday xatolar borligini aniqlang va uni tahrirlang: Rektor
Nazarovga talabadan Abrorov Javlon ariza Men sizdan 5 kunlik darsga kelmasligimni
so‘rayman. 20.11.2024
4-topshiriq 4. Quyidagi topshiriq bo‘yicha ariza yozing:
Men stipendiyani qayta hisoblash bo‘yicha ariza yozmoqchiman.
5-topshiriq. O‘zingiz real hayotda duch kelgan holatni tasvirlab, shu asosida ariza yozing.
Topshiriqlar bo‘yicha metodik takliflar:
1. Holat asosidagi topshiriqlar.
Maqsad: Talabada muayyan holat asosida rasmiy ariza yozish ko‘nikmasini rivojlantirish.
Taklif: Talabaga real yoki shartli holat taqdim etiladi. Masalan:
Siz ilmiy anjumanda qatnashmoqchisiz, dekanatga darslardan bo‘shatishni so‘rab ariza
yozing.
2. Taqqoslash topshirig‘i
Maqsad: Rasmiy uslubni aniqlash va mantiqiy fikrlashni kuchaytirish.
Taklif: Bir rasmiy va bir norasmiy matn (xat) taqdim etiladi. Talaba farqlarni ajratib,
rasmiyligini isbotlashi kerak.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
97
3. Tuzilmani joy-joyiga qo‘yish
Maqsad: Ariza tarkibiy qismlarini aniqlash.
Taklif: Arizaning qismi aralashtirib beriladi. Talaba ularni to‘g‘ri tartibda joylashtiradi va
sababini tushuntiradi.
4. Tahrir topshirig‘i
Maqsad: Xatoliklarni aniqlash, uslubiy me’yorlarni chuqur anglash.
Taklif: Xatoliklar bilan yozilgan ariza beriladi. Talaba uni tahrir qiladi va har bir tuzatishni
izohlaydi.
5. Juftlikda yozish topshirig‘i
Maqsad: Hamkorlikda yozish ko‘nikmasi va muloqotni rivojlantirish.
Taklif: Talabalar juftlikda ishlaydi. Biri “rahbar”, biri “murojaatchi” sifatida muammo
asosida ariza tuzadi. So‘ng o‘rin almashiladi.
6. Ariza turini aniqlash
Maqsad: Turli ariza turlarini farqlash va ularga mos yondashish.
Taklif: Turli ariza namunalari beriladi. Talaba ularning maqsadini, uslub xususiyatini
aniqlaydi.
7. Voqea asosida yozish
Maqsad: Kontekst asosida hujjat tayyorlash.
Taklif: O‘quvchi o‘z hayotidagi bir holatni (masalan, amaliyot joyini o‘zgartirish) eslab,
shunga mos ariza yozadi.
Rasmiy hujjatlar bilan ishlash madaniyati — zamonaviy ta’lim tizimi va jamiyatda yuksak
huquqiy madaniyatni shakllantirish yo‘lida muhim bosqichlardan biridir. Ayniqsa, ariza kabi
hujjatlar bilan ishlashni o‘rgatish nafaqat yozma nutq malakasini rivojlantiradi, balki talabaning
kasbiy, huquqiy va ijtimoiy saviyasini oshiradi. Maqolada bayon etilgan nazariy yondashuvlar,
metodik asoslar, bosqichli darslar va amaliy topshiriqlar orqali rasmiy yozishmalarning
samarali o‘rgatilishini ko‘rish mumkin bo‘ldi.
Maqolada taklif etilgan metodlar — interfaol o‘qitish, muammoli yondashuv, klaster va
grafik usullar, rolli o‘yinlar, juftlikda ishlash, real holatlarni tahlil qilish kabi mashg‘ulotlar
o‘quv jarayonini jonlantirib, talabaning mavzuga qiziqishini oshiradi. Har bir bosqich puxta
rejalashtirilgan bo‘lib, nazariy bilimlar amaliy ko‘nikmalar bilan uyg‘unlashadi.
Xulosa qilib aytganda, rasmiy hujjatlar, xususan ariza bilan ishlashni metodik yondashuv
asosida o‘rgatish — ta’lim sifatini oshirishda, shaxsiy va kasbiy ko‘nikmalarni rivojlantirishda,
hamda fuqarolik mas’uliyatini singdirishda muhim vositadir. Shu bois, mazkur maqola nafaqat
o‘qituvchilar uchun amaliy-metodik qo‘llanma, balki talabalar uchun ham o‘rganish va
mustahkamlash manbayi sifatida xizmat qiladi.
Umuman olganda, rasmiy hujjatlar tuzilishi, tili va uslubiga doir qoidalarni mukammal
egallash – kasbiy mahoratni oshirish va davlat ishlarini samarali yuritishda katta ahamiyatga
ega. Shu bois, o‘qituvchilar bu mavzuga alohida e’tibor qaratib, dars jarayonida nazariy
bilimlarni amaliy mashqlar bilan boyitib borishlari lozim.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
98
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Административная документация (делопроизводство): Учебное пособие. – М.,
1971.
2.
АНДРЕЕВА В.И. Делопроизводство. – 3-е изд. – М.: журнал «Управление
персоналом», 1996.Smiciklas, M. (2012). The power of infographics: Using pictures to
communicate and connect with your audiences.
3.
М. Аминов, А. Мадвалиев, Н. Маҳкамов, Н. Маҳмудов, Ё. Одилов Давлат тилида иш
юритиш “O‘zbekiston nashriyoti” Тошкент – 2020.
4.
Kromrey, J. D. & Rendina-Gobioff, G. (2006). On knowing what we do not know: an
empirical comparison of methods to detect publication bias in meta-analysis.
Educational and
Psychological Measurement
,
66
(3), 357– 373.
5.
Gulomjonovna, N. N., Khabibullaevna, M. B., Sobirjonovna, M. M., Djakhonobodkhonovna,
K. G., & Bakhtiyarovna, Y. E. (2020). Gardens created by Kokand Khanates.
International Journal
of Psychosocial Rehabilitation
,
24
(7), 8084-8089.
6.
Xamidova M. “O‘zbek tilida rasmiy hujjatlarning tuzilishi va o‘qitish xususiyatlari”, Til va
adabiyot ta’limi, 2021.
