ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
89
OILAVIY MUHITNING MAKTAB O‘QUVCHISI PSIXOLOGIK HOLATIGA TA’SIRI
Soliyeva Aynura Isayevna
Andijon tumani 10-umumiy o`rta ta`lim maktabi
Amaliyotchi psixologi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15583890
Annotatsiya.
Maktab o‘quvchilari shaxsiy rivojlanishida psixologik holat muhim omil
hisoblanadi. Bu holatga bevosita ta’sir etuvchi eng asosiy omillardan biri oilaviy muhitdir. Oila
— bola hayotidagi birinchi ijtimoiy muhit bo‘lib, undagi munosabatlar, emotsional qo‘llab-
quvvatlash, tarbiyaviy yondashuvlar o‘quvchining ruhiy holatiga sezilarli darajada ta’sir
ko‘rsatadi. Ushbu maqolada oilaviy muhitning maktab o‘quvchisi psixologik holatiga
ko‘rsatadigan ta’sir mexanizmlari, ya’ni ota-onalar bilan muloqot sifati, nazorat darajasi, oilaviy
iqlim, tarbiya uslublari va oiladagi emotsional barqarorlik darajasi tahlil qilinadi. Tadqiqotda
psixologik barqarorlik, stress, xavotir, o‘z-o‘zini baholash darajasi kabi omillar o‘quvchi
shaxsiyatining rivojlanishidagi ahamiyati nuqtai nazaridan o‘rganiladi. Shuningdek, oilaviy
nizolar, ota-onalarning e’tiborsizligi, haddan ziyod talabchanlik yoki emotsional befarqlik
maktab o‘quvchilarida psixologik muammolarni yuzaga keltirishi mumkinligi amaliy misollar
bilan ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar:
oilaviy muhit, psixologik holat, maktab o‘quvchisi, ota-ona munosabati,
stress, xavotir, emotsional barqarorlik, tarbiya uslubi, o‘z-o‘zini baholash
Kirish
Zamonaviy jamiyatda inson salomatligining muhim tarkibiy qismlaridan biri bu — ruhiy
salomatlik, ya’ni psixologik barqarorlikdir. Ayniqsa, yosh avlod — maktab o‘quvchilarining
psixologik holati ularning o‘qishdagi yutuqlari, shaxsiy rivojlanishi va kelajakdagi ijtimoiy
moslashuv darajasiga katta ta’sir ko‘rsatadi. O‘quvchilarning ruhiy holati ko‘plab omillar bilan
belgilanadi. Bu omillar ichida eng muhimlaridan biri bu — oilaviy muhitdir. Bola hayotida oila
birinchi ijtimoiy institut bo‘lib, uning shaxs sifatida shakllanishi, emotsional ehtiyojlarining
qondirilishi, ijtimoiy ko‘nikmalar hosil qilishi va o‘ziga bo‘lgan ishonch darajasining oshishida
asosiy rolni o‘ynaydi.
Oilaviy muhitda mavjud bo‘lgan iliqlik, o‘zaro hurmat, hamkorlik va tushunish bolada
ijobiy psixologik holatni shakllantirsa, nizoli, sovuqqon yoki befarq munosabatlar bolani
psixologik jihatdan zaiflashtiradi. Maktab yoshidagi bolalarda ruhiy tushkunlik, xavotir,
ishonchsizlik, stress va tajovuzkorlik holatlari aynan oiladagi emotsional barqarorlikning
yo‘qligidan kelib chiqishi mumkin. Shuningdek, ota-onaning bolaga bo‘lgan munosabati,
ularning psixologik savodxonligi, tarbiya uslubi va nazorat darajasi ham bola psixikasiga
bevosita ta’sir qiladi.
. Ilmiy adabiyotlarda oilaviy muhit va o‘quvchilarning psixologik holati o‘rtasidagi
bog‘liqlik masalasi keng yoritilgan. Psixolog A. Adler o‘z tadqiqotlarida oilaviy tarbiyaning
shaxsiy rivojlanishdagi rolini birlamchi deb baholagan. Unga ko‘ra, bolaning ijtimoiy
muomalasi, o‘ziga bo‘lgan ishonchi va psixik barqarorligi aynan oila muhitida shakllanadi. Yana
bir taniqli mutaxassis E. Fromm esa inson ehtiyojlarining qondirilmasligi stress va xavotirni
kuchaytirishini ta’kidlab, oilada mehr-muhabbat yetishmovchiligi bolaning psixologik
izolyatsiyasiga olib kelishini ko‘rsatgan.
O‘zbek tadqiqotchilaridan S. Karimova va D. Jo‘rayevlarning ishlarida oiladagi ijtimoiy-
iqtisodiy ahvol, ota-onaning saviyasi va ularning bola bilan muloqoti bolaning emotsional
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
90
rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatishi qayd etilgan. Shuningdek, ularning tadqiqotlarida oilaviy
nizolar, ajralishlar va befarqlik holatlari maktab yoshidagi bolalarning xavotir, depressiya va
tajovuzkorlik darajasini oshirishi isbotlangan.
Xalqaro miqyosda o‘tkazilgan tadqiqotlar (masalan, UNICEF va WHO hisobotlari) ham
oilaviy muhit va bola ruhiy salomatligi o‘rtasida kuchli korrelyatsiya borligini ko‘rsatmoqda.
Ayniqsa, ota-onaning farzand bilan sifatli muloqoti, birga vaqt o‘tkazishi va emotsional yaqinligi
bolaning o‘z-o‘zini baholashi va ijtimoiy moslashuvini yaxshilaydi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, oiladagi emotsional barqarorlik bolalarning maktabdagi
psixologik moslashuvi, darslarga ishtiroki va ijtimoiy munosabatlariga bevosita ta’sir qiladi.
Ota-onalarning psixologik savodxonligini oshirish, maktab bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish
muhim chora sifatida belgilanadi.
Xulosa
Yuqoridagi tahlillar va tadqiqot natijalari asosida quyidagi xulosalarga kelindi: maktab
o‘quvchisining psixologik holati bevosita oilaviy muhitga bog‘liq. Oiladagi iliqlik, muloqot sifati,
emotsional yaqinlik o‘quvchining o‘zini qanday his qilishida muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Aksincha, sovuqqonlik, ortiqcha nazorat, e’tiborsizlik yoki doimiy nizolar o‘quvchilarda xavotir,
tushkunlik va stressni kuchaytiradi.
Oilada sog‘lom psixologik muhit yaratish, ota-onalarning psixologik savodxonligini
oshirish, ularni bolalar bilan faol va sifatli muloqotga o‘rgatish bolalarning ruhiy barqarorligini
ta’minlashda asosiy vositadir. Maktab psixologlari va o‘qituvchilar esa bu jarayonda muhim
vositachi rolini o‘ynashi, oila va maktab o‘rtasida samarali hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi lozim.
Tavsiya sifatida, maktablarda ota-onalar uchun psixologik seminarlar, treninglar va
individual maslahatlar tashkil etilishi zarur. O‘quvchilarning ruhiy salomatligini baholash tizimi
joriy qilinib, muammo mavjud bo‘lsa erta bosqichda aniqlash va bartaraf etish choralarini
ko‘rish muhimdir. Shuningdek, har bir o‘quvchi uchun emotsional xavfsizlik muhitini
ta’minlash orqali maktabdagi psixologik iqlimni sog‘lomlashtirish mumkin.
Oilaviy muhit va bola psixologiyasi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni chuqur o‘rganish, amaliy
dasturlar orqali oilalarni qo‘llab-quvvatlash orqali farzandlarimizni sog‘lom, ijtimoiy faol va
o‘ziga ishongan shaxs sifatida tarbiyalashga erishish mumkin.
