ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
82
YOLG‘ON VA HAQIQATNI AJRATISH QOBILIYATINING ASOSLARI
Mirsaidova Ozoda
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti
Antropologiya va etnologiya yo‘nalishi hind-ingliz guruhi 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15583619
Annotatsiya.
Ushbu maqolada insonning yolg‘on va haqiqatni ajratish qobiliyati
psixologik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Haqiqatni anglash jarayoniga ta’sir etuvchi ichki va
tashqi omillar, shuningdek yolg‘onni aniqlashdagi individual farqlar va kognitiv jarayonlar
yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy psixologiyada qo‘llanilayotgan yolg‘onni aniqlash uslublari,
masalan, mikromimika, kognitiv yuk va noverbal signallarni tahlil qilish yondashuvlari ham
yoritiladi. Tadqiqot yakunida inson muloqotida ishonch va rostgo‘ylikni ta’minlashda bu
qobiliyatning ahamiyati ta’kidlanadi
Kalit so‘zlar:
yolg‘on, haqiqat, psixologiya, kognitiv jarayon, sezgi, kuzatuvchanlik,
muloqot.
Annotation:
This article analyzes the human ability to distinguish between lies and
truth from a psychological perspective. It explores internal and external factors that influence
the process of recognizing truth, as well as individual differences and cognitive processes
involved in detecting deception. ”In addition, modern psychological approaches to lie
detection — such as microexpression analysis, cognitive load techniques, and the
interpretation of nonverbal signals — are also explored. The study concludes by emphasizing
the importance of this ability in fostering trust and honesty in human communication.“
Keywords:
lie, truth, psychology, cognitive process, intuition, observation,
communication.
Аннотация:
В данной статье рассматривается способность человека различать
ложь и правду с психологической точки зрения. Анализируются внутренние и внешние
факторы, влияющие на процесс понимания истины, а также индивидуальные различия
и когнитивные процессы, играющие роль в распознавании лжи. Кроме того,
освещаются современные психологические методы выявления лжи, такие как
микромимика, когнитивная нагрузка и анализ невербальных сигналов. В заключение
подчеркивается важность этой способности в обеспечении доверия и правдивости в
общении.
Ключевые слова:
ложь, правда, психология, когнитивный процесс, интуиция,
наблюдательность, коммуникация.
Kirish:
Zamonaviy jamiyatda insonlar o‘rtasidagi muloqotda ishonch muhim o‘rin
tutadi. Biroq bu ishonch ko‘pincha yolg‘on yoki noto‘g‘ri ma’lumotlar ta’sirida izdan chiqadi.
Shu sababli, yolg‘on va haqiqatni ajratish inson psixologiyasi va ijtimoiy ong rivojida dolzarb
mavzulardan biridir.
Yolg‘on va haqiqatni ajratishdagi individual farqlar
Har bir inson yolg‘onni turlicha qabul qiladi va sezadi. Bu farqlanish quyidagilarga
bog‘liq:
Temperament va xarakter: Ekstravert ochiq shaxslar ko‘proq ijtimoiy muloqotda
bo‘lishadi, shuning uchun ular yolg‘onni kuzatishda tajribaliroq bo‘lishi mumkin. Introvertlar
esa sezgir bo‘lib, noverbal belgilarni chuqurroq tahlil qilishadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
83
Yosh omili: Tadqiqotlarga ko‘ra, kattaroq yoshdagi insonlar yolg‘onni aniqlashda
tajribaga asoslangan holda ancha aniqlik bilan baho bera oladi. Bolalar esa ayniqsa 7–8
yoshgacha yolg‘on va haqiqatni chalkashtirib yuborishi mumkin. Gender farqlari: Ba’zi
tadqiqotlar ayollar noverbal signallarni erkaklarga qaraganda yaxshiroq tushunishi
mumkinligini ko‘rsatgan. Bu esa ularning yolg‘onni sezish qobiliyatiga ham ta’sir qilishi
mumkin.
Yolg‘onni aniqlashdagi zamonaviy psixologik yondashuvlar
Kognitiv yuk cognitive load usuli: Inson yolg‘on gapirganda, miyasi haqiqatni yashirish
va yolg‘onni muvofiqlashtirish uchun ko‘proq ishlaydi. Shu sababli uni qiyinroq savollar yoki
multitaskingga majburlash orqali yolg‘onni aniqlash mumkin.
Yolg‘onning psixologik tabiati
Psixologik jihatdan yolg‘on bu — ataylab noto‘g‘ri axborotni berish bo‘lib, odam ongli
ravishda haqiqatni yashiradi. Yolg‘onning sabablari turlicha bo‘lishi mumkin: o‘zini himoya
qilish, boshqalarni aldatish, ijtimoiy maqomni oshirish yoki konfliktlardan qochish. Ko‘pincha
inson yolg‘on gapirganida ma’lum psixofiziologik reaksiyalar paydo bo‘ladi, masalan: tana
harakatining o‘zgarishi, ko‘z kontaktidan qochish, nutqning sekinlashishi yoki tezlashishi.
Haqiqatni anglash va yolg‘onni aniqlash qobiliyatiga ta’sir etuvchi omillar
Kognitiv daraja: Insonning aqliy darajasi va tafakkur tahlil qilish qobiliyati haqiqatni
anglashda muhim rol o‘ynaydi. Yaxshi rivojlangan analitik fikrlovchi inson yolg‘onni tezroq
sezadi.
Emotsional intuitsiya: Ba’zi odamlar intuitiv sezgi orqali yolg‘onni tezroq aniqlay oladi.
Bu hissiy intellekt bilan bog‘liq.
Shaxsiy tajriba: Yolg‘on va haqiqatni ajratish ko‘p hollarda shaxsning hayotiy tajribasiga
bog‘liq bo‘ladi. Avval yolg‘onchilikka duch kelgan shaxslar bu xatti-harakatni osongina
sezmadi. Ijtimoiy muhit: Tarbiya, madaniyat va axloqiy qadriyatlar ham insonning yolg‘on va
haqiqatga bo‘lgan munosabatini shakllantiradi.
Yolg‘onni aniqlash usullari
Psixologlar yolg‘onni aniqlashda quyidagi belgilarni kuzatishadi:
Noverbal signallar: yuz ifodasi, tana harakati, ko‘z qarashi.
Nutqdagi nomuvofiqlik: mavzudan chalg‘ish, ortiqcha tafsilotlar, savollarga bevosita
javob bermaslik.
Biometrik vositalar: poligraf yolg‘on detektori orqali yurak urishi, teri harorati va nafas
olish ritmini o'lchash. Biroq bu belgilar har doim ham 100% aniq emas. Shu sababli har bir
holat individual yondashuvni talab qiladi. Yolg‘on va haqiqatni ajratish qobiliyati insonda
bolalik davridan boshlab shakllana boshlaydi. Bola dastlabki yillarida atrofdagi insonlarning
harakatlariga qarab haqiqat va yolg‘on o‘rtasidagi farqni sezishni o‘rganadi. Bu jarayonda ota-
ona, o‘qituvchi va boshqa yaqin insonlarning o‘zaro muloqotdagi rostgo‘yligi muhim rol
o‘ynaydi.
Yolg‘onni aniqlashdagi psixologik mexanizmlar
Empatiya: Boshqa odamlarning hissiyotlarini tushunish va o‘sha holatga o‘zini qo‘yib
ko‘rish orqali inson yolg‘on yoki haqiqatni sezishi mumkin.
Kognitiv dissonans: Inson yolg‘on eshitganda, uning ongida ichki qarama-qarshilik
yuzaga keladi. Bu holat sezgi yoki noqulaylik tarzida namoyon bo‘ladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
84
Noverbal signal tahlili: Psixologik tajribalar shuni ko‘rsatadiki, yolg‘on aytayotgan
odamning tana tili ko‘pincha so‘zlariga mos kelmaydi. Masalan, so‘zda ishonch bildirilsa-da,
tana harakati ikkilanishni namoyon qiladi.
Yolg‘onning ijtimoiy va madaniy omillari
Turli madaniyatlarda yolg‘on va haqiqatga bo‘lgan munosabat farqli bo‘ladi. Ba’zi
jamiyatlarda “oq yolg‘on” ya’ni zarar yetkazmaydigan, odob uchun aytiladigan yolg‘on ijtimoiy
jihatdan qabul qilinadi, boshqalarda esa har qanday yolg‘on qat’iyan rad etiladi. Bu farqlar
insonlarning yolg‘onni aniqlashda qanday mezonlardan foydalanishini ham belgilab beradi.
Xulosa
Yolg‘on va haqiqatni ajratish — inson aqliy va emotsional salohiyatining murakkab
o‘zaro uyg‘unligidir. Bu qobiliyatni rivojlantirish uchun kuzatuvchanlikni oshirish, muloqot
madaniyatini o‘rganish, shuningdek tanqidiy fikrlashni kuchaytirish muhimdir. Bugungi
kunda ushbu mavzu nafaqat psixologiya, balki pedagogika, sotsiologiya va huquqshunoslik
sohalarida ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.Zamonaviy psixologiya yolg‘onni fosh
qilishning ilmiy asoslarini taklif etmoqda, biroq har qanday vaziyatda universal yondashuv
mavjud emas. Har bir insonning yolg‘on yoki haqiqatni sezish qobiliyati uning shaxsiy
xususiyatlari, tajribasi, ijtimoiy muhiti va madaniyatiga bog‘liq. Shunday ekan, yolg‘on va
haqiqatni ajrata olish — bu nafaqat ruhiy yetuklik, balki ijtimoiy mas’uliyatni ham talab
qiladigan ko‘nikmadir. Ushbu qobiliyatni rivojlantirish orqali inson o‘zining ijtimoiy
aloqalarini mustahkamlashi, nizolarning oldini olishi va ishonchli munosabatlar o‘rnatishi
mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Zimbardo, P., & Gerrig, R. (2002). Psixologiya asoslari. – Bu asarda inson ongining
ishlashi, yolg‘on va haqiqatga bo‘lgan idrok, emotsional va kognitiv mexanizmlar haqida
fundamental tushunchalar berilgan.
2.
Ekman, P. (2009). Telling Lies: Clues to Deceit in the Marketplace, Politics, and Marriage.
– Mashhur psixolog Pol Ekman tomonidan yozilgan bu kitobda yolg‘onni aniqlashning
noverbal belgilariga asoslangan tahlillar mavjud.
3.
Freud, S. (1901). Psixopatologiya kundalik hayotda – Freud inson ruhiyatidagi noaniqlik
va inkor etish mexanizmlarini tahlil qilgan.
4.
Ekman, P. (2003). Emotions Revealed. – Hissiyotlar orqali inson yolg‘onini fosh
qilishning ilmiy asoslari haqida batafsil ma’lumotlar mavjud.
5.
Abdumannovna, A. N. (2024). SOCIOLINGUISTIC PROFILE RESEARCH PAPER.
CURRENT
RESEARCH JOURNAL OF PHILOLOGICAL SCIENCES
,
5
(10), 50-58.
6.
Myers, D. (2014). Psixologiya (Introduction to Psychology). – Kognitiv psixologiya, sezgi
va idrok, ijtimoiy o‘zaro ta’sirlar haqidagi zamonaviy tahlillar.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim muassasalari uchun psixologiya darsliklari –
Mahalliy olimlarning inson ruhiyati, axloqiy qadriyatlar va o‘zaro munosabatlar haqidagi
tadqiqotlari.
