ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
45
KOGNITIV TILSHUNOSLIKNING SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI TARIXI
Valiyeva Muxayyo Salimovna
Qo’qon davlat universiteti
https://orcid.org/my-orcid?orcid=0009-0000-9015-6284
https://doi.org/10.5281/zenodo.15573276
Annotatsiya.
Til jamiyat bilan birga rivojlanadi, o'sadi. Tilshunosiuk fanida ham yangi yo'nalishlar
paydo bo'ladi. Shunday yo'nalishlardan biri-kognitiv tilshunoslik bo'lib, ushbu maqolada biz
uning rivojlanish tarixi, mavjud yo'nalishlarni masalalari ko'rib chiqilgan.
Kalit so'zlar:
kognitologiya, lingvokulturologik, mantiqiy, semantik-kognitiv, falsafiy-
semiotik, til va tafakkur.
Annotation
Language develops and grows with society. New directions in linguistics are emerging.
One of these areas is cognitive linguistics. In this article, the issues of the history of the
development of linguocognitology and the existing trends in it were considered.
Keywords:
cognitive, linguocultural, logical, semantic-cognitive, philosophical-semiotic,
language and thinking.
Аннотация
Язык развивается, растет вместе с обществом. Появляются новые направления в
лингвистике. Одним из таких направлений является когнитивная лингвистика. В
данной статье были рассмотрены вопросы истории развития лингвокогнитологии и
существующие направления.
Ключевые слова:
когнитивный, лингвокультурологический, логический,
семантико-познавательный, философско-семиотический, язык и мышление.
Kognitiv tilshunoslikning paydo bo'lishi nafaqat tilshunoslik tarixi, balki kengroq
istiqbolda kognitiv tadqiqotlarning rivojlanishi va "kognitiv fan" (
cognitive science
; rus tilidagi
nashrlarda "kognitologiya" va "kogitologiya"atamalari ham uchraydi)[2].
Kognitiv tilshunoslikning rasmiy "tug'ilishi" 1989 yil bahorida Duysburgda (Germaniya)
bo'lib o'tgan va ayni paytda kognitiv tilshunoslik bo'yicha birinchi xalqaro konferentsiya
bo'lgan xalqaro lingvistik simpoziumga to'g'ri keladi. Simpozium ishtirokchilari tomonidan
xalqaro kognitiv lingvistika assotsiatsiyasi
(International Cognitive Linguistics Association)
tashkil etildi,
Cognitive Linguistics
jurnali tashkil etildi va
Cognitive Linguistics Research
monografiyalari seriyasi ishlab chiqildi, keyinchalik ushbu yo'nalishning taniqli vakillarining
asarlari chop etildi. Biroq, mohiyatan, kognitiv tilshunoslik ilgari paydo bo'lgan va 1980-
yillarning oxiri uning paydo bo'lishi davri emas, balki gullab-yashnagan davr, tegishli ruhda
bajarilgan ko'plab asarlar nashr etilgan davr desak mubolag'a bo'lmaydi[2].
Kognitiv tilshunoslikda biz til va tafakkurning murakkab munosabatlarini o'rganishning
yangi bosqichini, asosan rus nazariy tilshunosligiga xos bo'lgan muammoni ko'ramiz. Bunday
o'rganishga neyrofiziologlar, shifokorlar, psixologlar (P. Broka, K. Vernik, I. M. Sechenov, V. M.
Bexterev, I. P. Pavlov) asos solgan. Neyrofiziologiya asosida neyrolingvistika paydo bo'ldi (L. S.
Vygotskiy, A. R. Luriya). Til faoliyati inson miyasida sodir bo'lishi, til faoliyatining har xil
turlari (tilni o'zlashtirish, tinglash, gapirish, o'qish, yozish) miyaning turli qismlari bilan
bog'liqligi aniq bo'ldi[3].
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
46
Til va tafakkur o'rtasidagi munosabatlar muammosini rivojlantirishning navbatdagi
bosqichi psixolingvistika bo'lib, uning doirasida nutqni yaratish va idrok etish jarayonlari, tilni
inson ongida saqlanadigan belgilar tizimi sifatida o'rganish jarayonlari, til tizimi va undan
foydalanish, ishlash nisbati o'rganildi (amerikalik psixolingvistlar Ch.Osgud, T. Sebeok, J.
Grinberg, J. Kerrol, rus tilshunoslari A. A. Leontyev, I. N. Gorelov, A. A. Zalevskaya, Y. N.
Karaulov)[3].
Shunday qilib, kognitiv tilshunoslik zamonaviy tilshunoslikning mustaqil sohasi sifatida
kognitiv fandan ajralib turdi. Shu bilan birga, kognitiv tilshunoslik va boshqa kognitiv fanlar
o'rtasidagi farq aynan uning materialida yotadi, u ongni til materialida o'rganadi (boshqa
kognitiv fanlar ongni o'z materialida o'rganadi), shuningdek uning usullarida, u kognitiv
jarayonlarni o'rganadi, inson ongidagi aqliy vakillik turlari to'g'risida xulosalar chiqaradi.
Asosiy yo'nalishlar
Bugungi kunda aniqlangan kognitiv tilshunoslikning quyidagi yo'nalishlari mavjud:
Kulturologik
- turli fanlar ma'lumotlariga tayanib, madaniyat elementlari sifatida
tushunchalarni o'rganish. Bunday tadqiqotlar odatda de-fakto fanlararo bo'lib, garchi ular
tilshunoslar tomonidan ham amalga oshirilishi mumkin bo'lsada, faqat tilshunoslik bilan
bog'liq emas. Bu bizga ushbu yondashuvni kognitiv tilshunoslik doirasida ko'rib chiqishga
imkon beradi; bu holda til faqat tushunchalar to'g'risidagi bilim manbalaridan biri sifatida
ishlaydi (masalan, kontseptni tavsiflash uchun ushbu so'z etimologiyasi o'rganiladi);
Lingvokulturologik
-til birliklari deb nomlangan tushunchalarni ushbu madaniyatning
milliy qadriyatlari va milliy xususiyatlari bilan bog'liq holda milliy lingvokulturaning
elementlari sifatida o'rganish, "tildan madaniyatga"yo'nalishi;
Mantiqiy
-tushunchalarni til shakliga bevosita bog'liq bo'lmagan holda mantiqiy usullar
bilan tahlil qilish,
Semantik-kognitiv
-tilning leksik va grammatik semantikasini tushunchalar
mazmuniga kirish vositasi sifatida, ularni til semantikasidan kontseptosferaga modellashtirish
vositasi sifatida o'rganish;
Falsafiy-semiotik
-belgilashning kognitiv asoslari o'rganiladi.
Ushbu yo'nalishlarning har birini zamonaviy tilshunoslikda allaqachon shakllangan deb
hisoblash mumkin, ularning barchasi o'ziga xos uslubiy printsiplarga ega (ularning barchasi,
birinchi navbatda, ong birligi sifatida kontseptsiyaning nazariy g'oyasini birlashtiradi) va
ularning barchasi tilshunos-kognitologlar orasida o'z tarafdorlariga ega, ular taniqli ilmiy
maktablar tomonidan namoyish etilgan[3].
Xulosa qilib aytganda, kognitiv tilshunoslik tilshunoslik fanidagi yangi yo'nalish bo'lib,
bugungi kunda o'zbek tilshunoslari tomonidan ham keng o'rganilmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Дзюба Е. В. О видах и структуре категорий.
2.
Скребцова, Т. Г. Когнитивная лингвистика: Курс лекций. — СПб.: Филологический
факультет СПбГУ, 2011. — 256 с. ISBN 978-5-8465-1037-1
3.
Попова З. Д. Стернин И. А. Когнитивная лингвистика.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
47
4.
Бородай С. Ю. Язык и познание: введение в пострелятивизм. М.: ООО Садра, Языки
славянских культур, 2020. 800 с.
5.
Бородай С. Ю. Язык и познание: пострелятивистская исследовательская
программа // Вопросы языкознания. 4. 2019. С. 106—136.
6.
Шапочкин Д. В. Метод когнитивного анализа дискурса в лингвистике //Вестник
Челябинского государственного университета. 2013. № 10 (301). Филология.
Искусствоведение. Вып. 76. С. 101—107.
7.
Валиева,
Мухайё
Салимовна.
"НОМИНАЦИЯ-ПРОЦЕСС
НАЗЫВАНИЯ
В
ЛИНГВИСТИКЕ." PEDAGOGICAL SCIENCES AND TEACHING METHODS 4.39 (2024): 68-73.
8.
Валиева, Мухайё Салимовна. "Пословица как паремиологическая единица."
Нововведения современного научного развития в эпоху глобализации: Проблемы и
решения 1 (2023): 50-53.
9.
Valiyeva Muxayyo Salimovna. "Reflection of cultural codes in Proverbs."
Miasto
Przyszłości
54 (2024): 839-841.
