ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
71
TORMOZ TIZIMI VA UNING VAZIFASI
Ikromov Boburjon Nazirjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti
Avtomobilsozlik va transport kafedrasi assistenti
Mamatisoyev Rahmatullo
Andijon davlat texnika instituti
Avtomobilsozlik va transport fakulteti AT 70-21 guruh talabasi
rahmatullomamatisoyev4@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15609321
Annotatsiya
Ushbu tezis ishida avtomobil tormoz tizimining ahamiyati, tuzilishi, ishlash prinsipi va
texnik xizmat ko‘rsatish tartibi yoritib berilgan. Tormoz tizimi — transport vositalarining
xavfsizligi va boshqaruvchanligini ta'minlovchi asosiy mexanik tizimlardan biridir. Ishda
gidravlik, pnevmatik, mexanik va elektron tormoz tizimlari hamda ABS, EBD kabi zamonaviy
xavfsizlik tizimlari haqida ma’lumotlar keltirilgan. Shuningdek, tormoz tizimining samarali
ishlashini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan texnik xizmat ko‘rsatish choralari bayon etilgan.
Tezisda tormoz tizimining strukturaviy qismlari va ularning vazifalari batafsil tahlil qilinadi
hamda zamonaviy avtomobillar uchun tormoz tizimlarini takomillashtirish istiqbollari ko‘rib
chiqiladi.
Kalit so’zlar:
Tormoz tizimi, xavfsizlik, gidravlik tormoz, pnevmatik tormoz, mexanik
tormoz, ABS, texnik xizmat, avtomobil tuzilishi, boshqaruvchanlik, transport vositasi.
Kirish
Transport vositalarining xavfsizligi, ishonchliligi va samarali ishlashi ko‘plab omillarga
bog‘liq. Shulardan eng muhimi — tormoz tizimidir. Tormoz tizimi har qanday avtomobil,
mototsikl, avtobus, yuk mashinasi yoki poyezd kabi harakatlanuvchi vosita uchun ajralmas
mexanik tizim hisoblanadi. U transport vositasining harakatini to‘xtatish, sekinlashtirish yoki
uni joyida ushlab turish uchun xizmat qiladi. Bugungi kunda harakat xavfsizligini ta’minlashda
tormoz tizimi eng muhim omillardan biri hisoblanadi.
Tormoz tizimining asosiy vazifalari
Tormoz tizimi bir nechta asosiy vazifalarni bajaradi:
1. Harakatni sekinlashtirish – Haydovchi tomonidan tormoz pedali bosilganda
avtomobilning tezligi pasayadi.
2. To‘liq to‘xtatish – Tizim g‘ildiraklar harakatini butunlay to‘xtatadi.
3. Qiyalikda ushlab turish – Qo‘l tormozi orqali transport vositasi nishab joyda ham
siljimay turadi.
4. Favqulodda to‘xtash imkoniyati – Kutilmagan holatlarda tez va xavfsiz to‘xtashni
ta’minlaydi.
5. Avtomobilni boshqarishning yaxshilanishi – Tezlikni nazorat qilish orqali haydovchiga
boshqaruvda qulaylik yaratadi.
Tormoz tizimining tuzilishi
Tormoz tizimi bir nechta asosiy qismlardan iborat. Ular birgalikda ishlash orqali kerakli
funksiyalarni bajaradi:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
72
- Tormoz pedali – haydovchi tomonidan bosiladi va tormoz jarayonini boshlaydi.
- Glavniy tormoz tsilindri – tormoz suyuqligiga bosim hosil qiladi.
- Tormoz quvurlari – tormoz suyuqligini g‘ildiraklardagi tormoz mexanizmlariga
yetkazadi.
- Tormoz mexanizmlari – g‘ildiraklarda joylashgan bo‘lib, to‘xtashni bevosita ta’minlaydi.
- Tormoz kolodkalari (kollodkalar) – ishqalanishni ta’minlab, g‘ildiraklarning aylanishini
sekinlashtiradi yoki to‘xtatadi.
- Disk yoki barabanlar – ishqalanish yuzasi bo‘lib xizmat qiladi.
Tormoz tizimini tuzilishi
Tormoz tizimining turlari
Tormoz tizimi texnik tuzilishiga ko‘ra bir nechta turlarga bo‘linadi:
1. Gidravlik tormoz tizimi
Bu eng keng tarqalgan tormoz tizimi bo‘lib, yengil avtomobillarda ishlatiladi. Unda tormoz
suyuqligi yordamida bosim uzatiladi. Bu tizim oddiy, samarali va xizmat ko‘rsatish qulay
2. Pnevmatik tormoz tizimi
Bu tizim havo bosimi yordamida ishlaydi. Asosan yuk mashinalari, avtobuslar va
poyezdlarda qo‘llaniladi. Bu tizim kuchli tormozlash imkonini beradi, lekin murakkabroq va
ko‘proq texnik xizmat talab qiladi.
3. Mexanik tormoz tizimi
Bu tizimda tormoz kuchi to‘g‘ridan-to‘g‘ri troslar yoki mexanik tutqichlar orqali uzatiladi.
Asosan qo‘l tormozlari mexanik bo‘ladi. Kam quvvatli vositalarda ham ishlatiladi.
4. Elektron tormoz tizimi va ABS
Zamonaviy avtomobillarda elektron boshqaruvli tormoz tizimlari mavjud. ABS (Anti-lock
Braking System) tizimi tormoz paytida g‘ildiraklarning qulflanishini oldini oladi, bu esa
avtomobilni boshqaruvdan chiqib ketishidan saqlaydi. EBD, ESP kabi boshqa tizimlar ham
haydash xavfsizligini oshirishga xizmat qiladi.
Tormoz tizimining ishlash prinsipi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
73
Tormoz tizimi quyidagicha ishlaydi: haydovchi tormoz pedalini bosganda, bu harakat
glavniy tsilindr orqali gidravlik suyuqlikka bosim beradi. Ushbu bosim quvurlar orqali
g‘ildiraklardagi tormoz mexanizmlariga uzatiladi. Tormoz kolodkalari disk yoki barabanga
ishqalanadi va g‘ildiraklar aylanishi sekinlashadi yoki to‘xtaydi. Pnevmatik tizimda bu jarayon
siqilgan havo yordamida amalga oshiriladi.
Tormoz tizimiga texnik xizmat
Tormoz tizimi doimiy texnik xizmatni talab qiladi. Uning ishdan chiqishi jiddiy
avariyalarga olib kelishi mumkin. Quyidagilarni muntazam tekshirish zarur:
- Tormoz suyuqligi darajasi va sifati;
- Tormoz kolodkalarining qalinligi;
- Tormoz quvurlarida oqish yo‘qligi;
- Pedal harakati va javob qaytarish vaqti;
- ABS tizimining faol holatda ekanligi.
Xulosa
Tormoz tizimi transport vositasining eng muhim xavfsizlik tizimlaridan biridir. Uning
to‘g‘ri ishlashi haydovchi va yo‘lovchilarning hayotini saqlab qolishi mumkin. Shuning uchun
tormoz tizimining turlari, tuzilishi, ishlash prinsipi va unga texnik xizmat ko‘rsatish tartiblari
haqida har bir avtomobil egasi to‘liq ma’lumotga ega bo‘lishi lozim. Rivojlangan texnologiyalar
tufayli tormoz tizimlari ham tobora mukammallashib bormoqda va hayotimizni yanada xavfsiz
qilmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdurahmonov Q., Raximov A. Avtomobil tuzilishi va texnik xizmat ko‘rsatish. – Toshkent:
O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2019.
2.
Karimov A.A., Yo‘ldoshev O.I. Avtomobil nazariyasi va qurilishi. – Toshkent: “Fan va
texnologiya” nashriyoti, 2021.
3.
Qodirov S., Xoliqulov S. Transport vositalarining ekspluatatsiyasi va xavfsizligi. –
Samarqand: SamDTI, 2018.
4.
Zotov V.V., Reshetnikov A.M. Ustroystvo avtomobilya. – Moskva: “Academia”, 2020.
5.
ISO/TS 22133-1:2010. Road vehicles — Brake linings — Part 1: Terms and definitions.
6.
Bosch Automotive Handbook. – 10th Edition. Robert Bosch GmbH, 2022.
7.
www.autobild.de – Zamonaviy avtomobil tizimlari haqida maqolalar (nemis tilida).
8.
www.howacarworks.com – Avtomobil tormoz tizimlari haqida interaktiv ma’lumotlar.
