ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
39
O'ZBEKISTONDA TURIZM SOHASINING RIVOJLANTIRISHGA TA'SIR
ETUVCHI OMILLAR VA ULARNING O'ZIGA XOS JIHATLARI
Hamroyva Sabrina
TDIU “Turizm va mehmondo’stlik’ fakulteti 1- bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15622595
Annotatsiya
. Mazkur ilmiy ishda O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasining
rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillar kompleks tahlil qilinib, ularning mintaqaviy va funksional
xususiyatlari chuqur o‘rganilgan.
Tadqiqotda infratuzilmaviy yetuklik darajasi, madaniy-tarixiy merosning turizmga
integratsiyalashuvi, ekologik va geoiqtisodiy imkoniyatlar hamda me’yoriy-huquqiy muhitning
sohaga ko‘rsatayotgan bevosita va bilvosita ta’siri tahlil etilgan. Shuningdek, turizm sohasini
barqaror rivojlantirish uchun zamonaviy boshqaruv mexanizmlari, marketing strategiyalari
hamda xalqaro tajribalarga asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Ushbu ishning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati turizmni milliy iqtisodiyotning ustuvor
yo‘nalishlaridan biriga aylantirishda nazariy-metodik asos bo‘lib xizmat qilishi bilan
belgilanadi.
Kalit so‘zlar:
O‘zbekiston turizmi; turistik infratuzilma; madaniy meros; barqaror
rivojlanish; turizm siyosati; iqtisodiy omillar; marketing strategiyasi.
Kirish
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida turizm sohasi milliy iqtisodiyotning strategik
tarmoqlaridan biri sifatida shakllanib bormoqda. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, turizm
nafaqat iqtisodiy o‘sishning omili, balki madaniy almashinuv, xalqaro hamkorlik va hududiy
rivojlanishning muhim drayveri sifatida ham xizmat qiladi.
O‘zbekistonning boy tarixiy-madaniy merosi, noyob tabiiy manzaralari, ko‘p asrlik
an’analarga ega xalq hunarmandchiligi va qulay geografik joylashuvi mamlakatni global
sayyohlik xaritasida muhim o‘rin egallashiga zamin yaratadi.
Respublika hukumati tomonidan so‘nggi yillarda qabul qilingan islohotlar, jumladan,
vizaviy tartiblarning liberallashuvi, turizm infratuzilmasini modernizatsiya qilish, raqamli
xizmatlarni joriy etish va xalqaro brend yaratish bo‘yicha chora-tadbirlar sohaga yangi sur’at
baxsh etdi. Shu bilan birga, turizmni kompleks rivojlantirishda iqtisodiy, ijtimoiy, huquqiy va
ekologik omillarning o‘zaro uyg‘unligi, shuningdek, ularning milliy va mintaqaviy
xususiyatlarini chuqur o‘rganish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Mazkur ishda O‘zbekiston turizm sohasining zamonaviy holati, uni shakllantiruvchi
omillar hamda ushbu omillarning o‘ziga xos jihatlari tizimli tarzda tahlil qilinadi. Tadqiqot
natijalari asosida sohani yanada takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar
ishlab chiqiladi.
Asosiy qism
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, turizm sohasi milliy taraqqiyotning
ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida shakllana boshladi. Ayniqsa, 2016 yildan boshlab
Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida turizm sohasini kompleks rivojlantirish,
infratuzilmani modernizatsiya qilish va xalqaro hamkorlikni kengaytirish borasida tub burilish
boshlangan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
40
Bu jarayonni shakllantiruvchi omillarni tahlil qilish uchun ular ijtimoiy-iqtisodiy,
huquqiy, tabiiy-geografik va madaniy-ma’naviy omillar doirasida o‘rganilishi lozim.
1.
Ijtimoiy-iqtisodiy omillar.
O‘zbekistonda turizm salohiyati, avvalo, mavjud infratuzilmaning sifatiga, aholi
daromadlarining o‘sish sur’atiga, bandlik darajasiga va davlat investitsiyalari hajmiga
bog‘liqdir.
So‘nggi yillarda respublikaning ko‘plab shaharlarida (Toshkent, Samarqand, Buxoro, Xiva
va boshqalar) zamonaviy mehmonxonalar, transport kommunikatsiyalari, axborot
texnologiyalari bilan ta’minlangan turizm markazlari tashkil etildi. Shu bilan birga, ichki
turizmni rag‘batlantirish maqsadida davlat budjetidan subsidiyalar ajratish hamda yoshlar va
talabalar uchun ijtimoiy paketlar yaratish amaliyoti yo‘lga qo‘yilgan.
2.
Madaniy-tarixiy va tabiiy omillar
.
O‘zbekistonning turizm salohiyati ko‘hna tarix, boy madaniyat va nodir arxitektura
yodgorliklariga tayanadi. Samarqand, Buxoro va Xiva kabi shaharlarda joylashgan UNESCO
merosi ro‘yxatiga kiritilgan obidalar xalqaro sayyohlar e’tiborini tortmoqda.
Bundan tashqari, tog‘li hududlar, cho‘l landshaftlari va muqaddas ziyoratgohlar ekologik
va ziyorat turizmining rivojlanishi uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda. Shu bois, turizmning
diversifikatsiyasi – ya’ni, sog‘lomlashtirish, ekstremal, ekologik va agroturizm kabi
yo‘nalishlarni rivojlantirish zarur bo‘lmoqda.
3.
Normativ-huquqiy asos va davlat siyosati
.
So‘nggi yillarda turizm sohasini yuksaltirishga qaratilgan bir qator muhim qonun
hujjatlari qabul qilindi. Ulardan eng asosiylari quyidagilar:
“Turizm to‘g‘risida”gi Qonun (2019-yil 18-martda yangi tahrirda qabul qilingan)
1
– bu
qonun turizm faoliyati subyektlarining huquqiy maqomini, ularning huquq va majburiyatlarini,
davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini belgilab berdi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4095-sonli Qarori (2018-yil 5-dekabr) –
turizm sohasida davlat boshqaruvini takomillashtirish va yangi “Zamonaviy turizm xizmatlari”
konsepsiyasini joriy etishga asos bo‘ldi.
2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning Taraqqiyot Strategiyasi – unda
turizmni iqtisodiyotning drayver tarmog‘i sifatida belgilab, sohani raqamlashtirish, xizmatlar
sifatini oshirish va xorijiy investitsiyalarni jalb etish bo‘yicha aniq vazifalar belgilandi.
2
“Ipak yo‘li” xalqaro turizm universitetining tashkil etilishi – sohaga malakali kadrlar
tayyorlashda muhim qadam bo‘ldi.
4.
Raqamli transformatsiya va marketing strategiyalari.
Zamonaviy turizm sohasi raqamli texnologiyalar bilan chambarchas bog‘liq.
O‘zbekistonda “E-tourism” tizimi joriy qilinmoqda, onlayn bronlash, virtual gidlar, mobil
ilovalar va raqamli xaritalar orqali xizmatlar ko‘rsatilmoqda. Shu bilan birga, “Uzbekistan – the
Pearl of the East” singari brend ostida xalqaro targ‘ibot kampaniyalari yo‘lga qo‘yilgan.
5.
Xalqaro hamkorlik va sarmoyaviy muhit.
O‘zbekiston BMT Jahon Turizm Tashkiloti (UNWTO), Islom hamkorlik tashkiloti, SHHT va
boshqa xalqaro tashkilotlar bilan faol hamkorlik olib bormoqda. Bu hamkorlik doirasida
sayyohlik markazlari, xalqaro festival va yarmarkalar tashkil etilishi, shuningdek, xorijiy
1
https://lex.uz
2
https://www.gov.uz
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
41
investorlar uchun qulay shart-sharoitlar yaratish orqali turizm sohasining jadal rivojlanishiga
xizmat qilmoqda.
O‘zbekistonda turizm sohasining mavjud holati va dolzarb muammolari.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi turizm sohasini milliy iqtisodiyotning strategik
tarmoqlaridan biriga aylantirish yo‘lida sezilarli yutuqlarga erishdi. Xususan, 2016–2023 yillar
oralig‘ida xorijiy sayyohlar oqimi 2–3 barobarga ortdi, turizm xizmatlari eksporti hajmi esa
milliardlab dollarga yetdi.
Bunda turizm infratuzilmasining yangilanishi, vizaviy tartiblarning soddalashtirilishi,
xalqaro aviayollar bilan hamkorlik va elektron xizmatlarning kengaytirilishi muhim rol o‘ynadi.
Biroq, mavjud holat chuqur tahlil qilinganda, sohani barqaror rivojlantirishga to‘sqinlik
qilayotgan qator tizimli muammolar hamon saqlanib qolmoqda. Ularga quyidagilarni kiritish
mumkin:
Infratuzilma va servis sifati muammolari
Ayrim hududlarda, ayniqsa chekka va tog‘li mintaqalarda yo‘l-transport tizimi, turar joy
infratuzilmasi, sanitariya-gigiyena sharoitlari talab darajasida emas. Mehmonxona va
ovqatlanish xizmatlari ko‘plab hollarda xalqaro standartlarga mos emasligi, xodimlar
malakasining pastligi sezilmoqda.
Kadrlar tayyorlash va xizmat sifati.
Turizm sohasida xizmat ko‘rsatish madaniyatini oshirish dolzarb masala bo‘lib qolmoqda.
Yuqori malakali gidlar, menejerlar va xizmat ko‘rsatuvchi mutaxassislar yetishmovchiligi
mavjud.
Bu borada “Ipak yo‘li” xalqaro turizm universiteti faoliyat yuritayotgan bo‘lsa-da, joylarda
amaliyotga yo‘naltirilgan ta’lim tizimi hanuz zaif.
Marketing va brendlashtirishdagi sustkashlik
O‘zbekistonning turizm brendi hali global miqyosda yetarlicha tanitilmagan. Marketing
kampaniyalari cheklangan bo‘lib, xorijiy sayyohlar uchun axborot resurslarining (ayniqsa,
ingliz va boshqa xorijiy tillarda) yetishmovchiligi mavjud. Internet saytlari va ilovalar aksariyat
hollarda yangilanmaydi yoki interaktiv emas.
Hududlararo nomutanosiblik
Turistik oqim asosan tarixiy shaharlarda — Samarqand, Buxoro, Xiva kabi markazlarda
jamlangan. Ayni vaqtda, Farg‘ona vodiysi, Surxondaryo, Qashqadaryo, Navoiy kabi hududlar
turizm salohiyatiga ega bo‘lsa-da, infratuzilma va xizmatlar darajasining pastligi sababli
sayyohlar oqimi kam.
SWOT Tahlili:
O‘zbekiston Turizm Sohasini Rivojlantirishga Ta’sir Etuvchi Omillar
va Ularning O‘ziga Xos Jihatlari.
Kuchli va zaif tomonlar.
Infratuzilmaning ba’zi joylarda zaifligi
(mehmonxonalar, transport tizimi)
Infratuzilmaning ba’zi joylarda zaifligi
(mehmonxonalar, transport tizimi)
Yangi davlat siyosati va strategiyalarning
mavjudligi (Yangi O‘zbekistonning
Taraqqiyot Strategiyasi)
Xizmatlar sifatining ba’zi hududlarda
pastligi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
42
O‘zbekistonning turistik brendini
yaratishdagi muvaffaqiyatlar
("Uzbekistan - the Pearl of the East)
Yuqori malakali
turizm mutaxassislarining yetishmasligi
Tabiiy va ekologik resurslar (tog‘lar,
cho‘llar, ziyoratgohlar)
Tabiiy va ekologik resurslar (tog‘lar,
cho‘llar, ziyoratgohlar)
Imkonyatlar va kamchiliklar
Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish (xususiy
sektorning faolligi)
Hududlararo turizmni teng taqsimlashdagi
muammolar
Ekstremal va ekologik turizmni
rivojlantirish
Siyosiy va iqtisodiy barqarorlikka ta’sir
qiluvchi tashqi omillar (global inqirozlar)
Turizm sohasida xalqaro hamkorlikni
kengaytirish (UNWTO, SHHT va boshqalar)
Tabiat resurslaridan haddan tashqari
foydalanish va ularning zarar ko‘rishi
Turizmning yangi turlarini rivojlantirish
(agroturizm, sog‘lomlashtirish turizmi)
Mahalliy aholining turizmga nisbatan
qarshiliklari
Xulosa va takliflar.
O‘zbekiston turizm sohasining rivojlanishi, mamlakatning iqtisodiy va madaniy
salohiyatini mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonning boy tarixiy, madaniy
va tabiiy resurslari, xalqaro turizm bozorida qiziqish uyg‘otadigan turistik markazlar va
ziyoratgohlar mavjudligi, mamlakatning turizm salohiyatini oshirish imkoniyatini beradi.
Shuningdek, davlat tomonidan turizm sohasini qo‘llab-quvvatlash, yangi infratuzilmaning
rivojlanishi va xalqaro hamkorlikni kengaytirishga qaratilgan strategiyalarning amalga
oshirilishi turizm sohasining yanada rivojlanishiga imkon yaratmoqda.
Biroq, hozirgi kunda turizm sohasining samarali rivojlanishiga to‘sqinlik qilayotgan bir
qancha omillar mavjud. Ularning orasida infratuzilmaning ba’zi hududlarda zaifligi, xizmatlar
sifatining yetarli emasligi, malakali mutaxassislarning yetishmasligi va ekologik barqarorlikni
ta’minlashdagi muammolar ajralib turadi. Bundan tashqari, raqamli transformatsiya va
marketing strategiyalarining rivojlanishi hali o‘z nihoyasiga yetmagan.
1. Infratuzilmani yanada rivojlantirish: Mehmonxona tarmoqlarini modernizatsiya qilish,
transport tizimini takomillashtirish va turizm markazlarining raqamli infrastrukturasi orqali
xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish zarur. Ayniqsa, transportning barcha turdagi imkoniyatlarini
yaxshilash va raqamli tizimlarning o‘rnatilishi muhim ahamiyatga ega.
2. Ta'lim va malaka oshirish: Turizm sohasi uchun yuqori malakali kadrlar tayyorlashni
kuchaytirish lozim. Buning uchun "Ipak yo‘li" xalqaro turizm universiteti kabi o‘quv
muassasalarini rivojlantirish, shuningdek, o‘quv kurslari va treninglar tashkil etish talab etiladi.
3. Xalqaro hamkorlikni kengaytirish: Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va global turizm
bozori bilan integratsiyani kuchaytirish lozim. Buning uchun xalqaro turizm tashkilotlari,
forumlar va tadbirlarda faol ishtirok etish, mamlakatning turistik brendini yanada kuchaytirish
kerak.
4. Ekologik barqarorlikni ta'minlash: Ekologik turizmni rivojlantirish va tabiiy resurslarni
muhofaza qilishga alohida e'tibor qaratish lozim. Turizm faoliyatining ekologik ta'sirini
kamaytirish uchun qonunlar va qoidalarni takomillashtirish zarur.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
43
5. Marketing va reklama strategiyalarini kuchaytirish: O‘zbekistonning turistik brendini
kengaytirish va xalqaro bozorda tanitish uchun samarali marketing kampaniyalarini amalga
oshirish zarur. Shu bilan birga, ijtimoiy tarmoqlar va raqamli reklama vositalaridan keng
foydalanish muhim ahamiyatga ega.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yangi O‘zbekistonning 2022–2026 yillarga
mo‘ljallangan Taraqqiyot strategiyasi” to‘g‘risidagi Farmoni. – 2022-yil 28-yanvar, PF–60-sonli.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni “Turizm to‘g‘risida” (yangi tahriri). – Qabul qilingan
sana: 2019-yil 18-mart.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori PQ–4095-son – “Turizm sohasida davlat
boshqaruvini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. – 2018-yil 5-dekabr.
4.
Tursunov B.O. va boshqalar. “Turizm asoslari” (darslik). – Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
5.
Abdukarimov A., Jo‘rayev A. “Turizm va iqtisodiyot”. – Samarqand: SamDU nashriyoti,
2021.
6.
UNWTO. “Tourism Highlights” – World Tourism Organization, 2023. www.unwto.org
7.
O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi rasmiy sayti: www.tourism.gov.uz
8.
Rasulov A. “O‘zbekistonda turizmni rivojlantirish istiqbollari” // Ijtimoiy-gumanitar
fanlar jurnali, 2022, №4, 56–60-betlar.
9.
Ahrorov M. “Madaniy meros va turizm: integratsiya muammolari” // Ilmiy-amaliy
konferensiya materiallari, Toshkent, 2023.
