ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
36
MADANIY KOMPETENSIYANING INGLIZ TILINI O‘RGANISHDAGI ROLI:
TAJRIBAVIY TAHLIL
Obidova Shahlo Shuhratjon qizi
Farg’ona davlat universiteti tayanch doktoranti
shahloobidova1999@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15621732
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ingliz tilini o‘qitishda madaniy kompetensiyaning o‘rni va
uning til o‘rganish samaradorligiga ta’siri tajribaviy asosda tahlil qilinadi. Til
o‘rganuvchilarning nafaqat lingvistik bilimlari, balki madaniyatlararo muloqotga tayyorlik
darajasi ham ularning chet tilida samarali muloqot qila olishiga ta’sir etadi. Tadqiqot davomida
Farg‘ona davlat universiteti talabalariga madaniy komponent integratsiya qilingan darslar
orqali eksperiment o‘tkazilib, ularning til ko‘nikmalari va madaniy savodxonligidagi
o‘zgarishlar baholandi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, madaniy kontekstdan foydalanish ingliz tili
o‘rgatishda ijobiy samara beradi.
Kalit so‘zlar:
madaniy kompetensiya, ingliz tili, chet tilini o‘qitish, tajribaviy tahlil,
madaniyatlararo muloqot, transmadaniy yondashuv, o‘quvchi faoliyati.
Kirish.
Zamonaviy ta’lim jarayonida til o‘rgatish faqatgina grammatik qoidalar va so‘z
boyligini o‘rgatish bilan cheklanib qolmay, balki o‘rganuvchining madaniyatlararo
kommunikatsiya ko‘nikmalarini ham rivojlantirishni nazarda tutadi. Ingliz tili global til sifatida
dunyo miqyosida turli madaniyat vakillarini bog‘lovchi vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu
sababli ingliz tilini o‘rgatishda madaniy kontekstni inobatga olish va madaniy kompetensiyani
rivojlantirish muhim o‘rin tutadi.
Madaniy kompetensiya til o‘rganish jarayonida o‘quvchining boshqa xalqlarning urf-
odatlari, qadriyatlari, dunyoqarashi va nutq etiketi haqida bilimga ega bo‘lishini anglatadi. Bu
esa o‘z navbatida, o‘quvchining tilni faol, to‘g‘ri va muloqotga mos tarzda ishlatishiga xizmat
qiladi. Bugungi kunda xalqaro metodik tadqiqotlar ham madaniy komponentning o‘quv
jarayoniga kiritilishini zarur deb biladi (Byram, 1997; Kramsch, 1993; Deardorff, 2006).
O‘zbekiston ta’lim tizimida ham ushbu yondashuvga e’tibor ortib bormoqda. Ammo
amaliyotda madaniy yondashuvga asoslangan ta’lim metodikasi yetarlicha joriy etilmagan. Shu
bois, ushbu maqola ingliz tilini o‘rganish jarayonida madaniy kompetensiyaning tutgan o‘rni va
uning ta’limiy samaradorligini tajribaviy tarzda tahlil qilishga qaratilgan.
Adabiyotlar sharhi.
Madaniyat va til bir-biri bilan uzviy bog‘liq. Kramsch (1993)
ta’kidlaganidek, “har bir til o‘z madaniyatining ko‘zgusidir”. Til nafaqat aloqa vositasi, balki
o‘sha xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari va hayot tarzi haqidagi bilimlar manbai hisoblanadi.
Shu nuqtai nazardan chet tilini o‘rganish bu – boshqa bir madaniyatni o‘rganishdir.
Byram
(1997) madaniyatlararo kommunikatsiya modelida o‘quvchilarda besh asosiy komponent –
sotsiolingvistik ko‘nikmalar, sosiokultural kompetensiya, muloqotga tayyorlik, madaniy o‘zaro
tushunish va tanqidiy tafakkurni shakllantirishni taklif etadi. Bu komponentlar nafaqat til
bilimini, balki u orqali madaniy ong va empatiya rivojlanishini ham ta’minlaydi.
O‘zbek tadqiqotchilari ham bu borada izlanishlar olib bormoqda. Shodmonova (2021) o‘z
maqolasida til va madaniyat uyg‘unligini mustahkamlovchi dars metodlarini taklif qilgan.
Ammo amaliy tadqiqotlar soni cheklangan bo‘lib, ko‘pchilik o‘qituvchilar hali ham an’anaviy
grammatik yondashuvga tayanmoqda.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
37
Metodologiya.
Tadqiqot Farg‘ona davlat universitetining Filologiya fakulteti, Ingliz tili
yo‘nalishida tahsil olayotgan 2-kurs talabalar ishtirokida o‘tkazildi. Tadqiqot 8 hafta davom
etdi. 60 nafar talaba ikki guruhga ajratildi:
Eksperimental guruh (30 nafar): madaniy komponent asosida ishlab chiqilgan topshiriq
va materiallar asosida o‘qitildi (autentik matnlar, ingliz tilida madaniy kontekstli videoroliklar,
qiyosiy madaniyat tahlillari). Nazorat guruhi (30 nafar): an’anaviy leksik-grammatik
yondashuv asosida darslar olib borildi.
Tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi:
Pre- va post-testlar (madaniy savodxonlik va ingliz tilidan).
Likert shkalasi asosida so‘rovnoma (madaniy komponentga nisbatan qiziqish).
Yarim strukturali intervyular (o‘quvchilar va o‘qituvchilar bilan).
Natijalar.
Test natijalari shuni ko‘rsatdiki, eksperimental guruh talabalari madaniy
kontekst asosidagi darslardan so‘ng ingliz tili bilimlarida 27% o‘sish ko‘rsatgan. Nazorat
guruhida esa bu ko‘rsatkich 11% atrofida bo‘ldi.
So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, eksperimental guruhdagi talabalar quyidagicha javob
berdi:
87% talaba madaniy kontekst motivatsiyani oshirganini aytdi; 75% talaba boshqa
madaniyatni o‘rganish tilni chuqurroq o‘zlashtirishga yordam berganini bildirdi; 68% talaba
transmadaniy bilimlar nutq so‘zlash jarayonida foydali bo‘lganini e’tirof etdi.
Intervyularda talabalar madaniyatlararo farqlarni muhokama qilish ularning
dunyoqarashini kengaytirganini, ingliz tilidagi real hayotiy kontekstlar bilan tanishish esa tilga
nisbatan ishonchni oshirganini ta’kidladilar.
Munozara.
Tadqiqot natijalari til o‘rganish jarayonida madaniy komponentni
integratsiya qilish o‘quvchilarning faol ishtirokini ta’minlashini isbotladi. Darslarda ingliz tilida
muloqotda bo‘lish uchun zarur bo‘lgan faqat grammatika va lug‘at emas, balki sotsiokultural
xabardorlik ham muhim. Masalan, qanday qilib salomlashish, qanday mavzularda so‘z yuritish
mumkinligi, turli ijtimoiy holatlarda qanday nutq formulalarini qo‘llash kerakligi kabi jihatlar
faqat til emas, balki madaniy bilimgagina asoslanadi.
Eksperimental guruhdagi o‘quvchilarda tilga nisbatan ishonch ortgani kuzatildi. Ular
ingliz tilini "kitob tili" emas, balki "real muloqot tili" sifatida qabul qila boshladilar. Bu esa
darslarda faoliyatga asoslangan yondashuv va autentik madaniy materiallardan foydalanish
samarali bo‘lishini ko‘rsatadi.
Biroq, bu kabi yondashuvni joriy qilishda muayyan muammolar mavjud. Jumladan:
O‘qituvchilarning tayyorgarlik darajasi – hamma o‘qituvchilar madaniy komponent bilan
ishlashga tayyor emas;
O‘quv materiallarining yetishmasligi – darsliklarda madaniy kontent ko‘pincha yuzaki
beriladi;
O‘quvchilarning dastlabki tayyorgarligi – ayrim o‘quvchilar uchun madaniy farqlarni
tushunish qiyin bo‘lishi mumkin.
Shunday bo‘lsa-da, ta’limda innovatsion yondashuvlar asosida madaniyatlararo
kompetensiyani rivojlantirish global tafakkurga ega avlodni tayyorlashda muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa.
Yuqoridagi tajribaviy tahlil asosida quyidagi xulosalarga kelindi:
1. Madaniy kompetensiya ingliz tilini samarali o‘rgatishda muhim pedagogik vositadir.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
38
2. Madaniy kontekst asosidagi darslar o‘quvchilarning tilga bo‘lgan munosabatini ijobiy
o‘zgartiradi, ularning muloqotga tayyorligini oshiradi.
3. Ta’lim jarayonida autentik materiallardan foydalanish, madaniy tahlillar va interaktiv
topshiriqlar orqali o‘quvchilarda global qarash shakllanadi.
4. O‘qituvchilarni tayyorlash va metodik qo‘llanmalarni takomillashtirish orqali
madaniyatlararo ta’lim samaradorligini oshirish mumkin.
Kelajakda ushbu yo‘nalishda kengroq statistik tadqiqotlar olib borish, turli yoshdagi
o‘rganuvchilar bilan ishlash, hamda zamonaviy raqamli vositalardan foydalangan holda
madaniy kompetensiyani o‘rgatish bo‘yicha yangi metodikalar ishlab chiqish zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Byram, M. (1997). Teaching and Assessing Intercultural Communicative Competence.
Multilingual Matters.
2.
Kramsch, C. (1993). Context and Culture in Language Teaching. Oxford University Press.
3.
Deardorff, D. K. (2006). Identification and Assessment of Intercultural Competence as a
Student Outcome. Journal of Studies in International Education, 10(3).
4.
Risager, K. (2007). Language and Culture Pedagogy: From a National to a Transnational
Paradigm. Multilingual Matters.
5.
Атаджанова, Б. Т. (2021). ДИДАКТИЧЕСКИЕ ФУНКЦИИ МЕДИАСРЕДСТВ И ИХ
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ В ФИЛОЛОГИЧЕСКОМ ОБРАЗОВАНИИ.
6.
Shodmonova, N. (2021). Chet tillarini o‘qitishda madaniy yondashuvlar. O‘zbekiston
Respublikasi Oliy ta’lim vazirligi nashriyoti.
7.
Юлдашева, Д., & Тешабаева, Л. (2022). БАДИИЙ АДАБИЁТДА ЭРТАК ЖАНРИГА ХОС
ОНОМАСТИК
БИРЛИКЛАРНИНГ
ПРЕЦЕДЕНТ
НОМ
ВАЗИФАСИДА
ҚЎЛЛАНИЛИШИ.
Gospodarka i Innowacje.
,
29
, 234-242.
8.
Ergasheva, Z. (2022). “Ingliz tilini o‘qitishda madaniy ko‘nikmalarni shakllantirish
metodlari.” Pedagogik innovatsiyalar jurnali, №4.
9.
Jalolova, M. (2023). Intermadaniy muloqot va til o‘rganish: O‘zbekiston tajribasi.
Toshkent: Yangi asr avlodi.
