ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
8
YANGI O‘ZBEKISTON TA’LIM SHAROITIDA SHAXSIY YONDASHUV ASOSIDA
TALABANING MILLIY O‘ZLIGINI RIVOJLANTIRISH
Salavatova Xurshida San’at qizi
Urganch davlat pedagogika instituti mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15614433
Annotatsiya
: Mazkur tezistda Yangi O‘zbekiston ta’lim tizimida talabaning shaxsiy
rivojlanishini ta'minlashda shaxsiy yondashuvning roli va ahamiyati tahlil qilinadi. Shaxsiy
yondashuv asosida ta’lim berish orqali har bir talabada milliy o‘zlikni anglash, milliy
qadriyatlarni his qilish, ajdodlar merosiga hurmat ruhida tarbiyalanish jarayonlari yoritilgan.
Milliy o‘zlikni shakllantirishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar, madaniy-ma’naviy muhit
va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim metodlarining samaradorligi ochib beriladi. Shuningdek,
tezistda talabaning o‘zlik identifikatsiyasi, tarixiy xotira va madaniy merosni o‘rganishga
bo‘lgan qiziqishini rag‘batlantirishda o‘qituvchining roli muhim omil sifatida ko‘rsatilgan.
Аннотация
: В данной диссертации анализируется роль и значение личностного
подхода в обеспечении личностного развития учащихся в системе образования Нового
Узбекистана. Благодаря образованию, основанному на индивидуальном подходе,
каждый ученик осознает свою национальную идентичность, чувствует национальные
ценности и воспитывается в духе уважения к наследию предков. Раскрывается
эффективность современных педагогических технологий, культурно-духовной среды и
личностно-ориентированных методов образования в формировании национальной
идентичности. В диссертации также подчеркивается роль учителя как важного фактора
в стимулировании интереса учащихся к изучению идентичности, исторической памяти
и культурного наследия.
Abstract
: This thesis analyzes the role and importance of a personal approach in ensuring
the personal development of a student in the New Uzbekistan education system. Through
education based on a personal approach, the processes of each student's understanding of
national identity, feeling national values, and upbringing in the spirit of respect for the heritage
of their ancestors are highlighted. The effectiveness of modern pedagogical technologies,
cultural and spiritual environment, and person-oriented educational methods in the formation
of national identity is revealed. The thesis also shows the role of the teacher as an important
factor in stimulating the student's interest in self-identification, historical memory, and the
study of cultural heritage.
Kalit so‘zlar:
shaxsiy yondashuv, milliy o‘zlik, talaba shaxsi, milliy qadriyatlar, pedagogik
texnologiyalar, identitet, madaniy meros, ma’naviy tarbiya.
Ключевые слова
: личностный подход, национальная идентичность, личность
студента, национальные ценности, педагогические технологии, идентичность,
культурное наследие, духовное воспитание.
Keywords
: personal approach, national identity, student identity, national values,
pedagogical technologies, identity, cultural heritage, spiritual education.
Kirish.
Bugungi globallashuv va raqamli transformatsiya davrida har bir xalqning milliy o‘zligini
saqlab qolish va uni yangi avlod ongida mustahkamlash dolzarb masalaga aylangan. Ayniqsa,
Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida inson manfaatlari, uning intellektual va ma’naviy
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
9
salohiyatini rivojlantirish ustuvor vazifa sifatida belgilangan bir sharoitda, ta’lim tizimining har
bir bosqichida shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv zaruriy ehtiyojga aylandi. Endilikda ta’lim
nafaqat bilim berish vositasi, balki shaxsni tarbiyalash, uning ichki dunyosini boyitish, milliy
identitetini shakllantirishning muhim ijtimoiy-madaniy maydoniga aylanmoqda.
Talabaning shaxsiy yondashuv asosida tarbiyalanishi — bu uning ichki imkoniyatlari,
qiziqishlari va hayotiy qarashlariga hurmat bilan yondashish, uni faqat bilim egallovchisi emas,
balki o‘z millati va davlati oldida mas’ul shaxs sifatida kamol toptirish demakdir. Ayniqsa, milliy
o‘zlikni anglash va qadrlash talabaning jamiyatdagi o‘rnini belgilashda, ularning mustahkam
fuqarolik pozitsiyasini shakllantirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Zero, o‘z tarixini
bilgan, tilini e’zozlagan, madaniyatini faxr bilan targ‘ib qilgan avlodgina mustaqil Vatanni
munosib himoya qila oladi. Shu bois, ushbu tezistda Yangi O‘zbekistonning ta’lim muhitida
shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv orqali talabalarda milliy o‘zlikni rivojlantirish mexanizmlari,
pedagogik sharoitlar va metodlar ilmiy-nazariy asosda tahlil qilinadi. Bu jarayon orqali biz
nafaqat barkamol avlodni tarbiyalaymiz, balki xalqimizning boy ma’naviy merosini kelajak
avlodlar ongiga chuqur singdirgan bo‘lamiz.
Yangi O‘zbekiston taraqqiyotida inson kapitalini rivojlantirishga alohida e’tibor
qaratilayotgani ta’lim sohasida sifat jihatidan yangi bosqichni boshlab berdi. Shu munosabat
bilan ta’limda shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv (personalizatsiyalashgan o‘quv modeli)
konsepsiyasi nafaqat innovatsion metod sifatida, balki pedagogik jarayonning asosiy falsafiy
mezoni sifatida qaralmoqda. Bu yondashuvning asosiy mohiyati — talabaning individualligi,
kognitiv imkoniyatlari, motivatsion holati va madaniy identitetini inobatga olgan holda, uni
ijtimoiy-ma’naviy jihatdan har tomonlama rivojlantirishdir.
Shaxsiy yondashuvning amaliyotda qo‘llanilishi, eng avvalo, pedagogik differensiasiya,
o‘zlashtirish darajasiga ko‘ra modullashtirish, refleksiv tahlil, o‘zini o‘zi baholash, avtonom
o‘qitish kabi texnologiyalarni tatbiq etishni taqozo etadi. Ushbu metodlar orqali o‘quvchi
shaxsini markazga qo‘ygan holatda bilim berish emas, balki uning ichki dunyosini o‘stirish,
milliy o‘zligiga doir qadriyatlarni tan olish va anglash, uni ijtimoiy faol shaxs sifatida
shakllantirish mumkin bo‘ladi.
Milliy o‘zlik deganda, talabaning o‘z millatiga mansublik hissi, til, din, tarix, urf-odatlar va
madaniyatga nisbatan ijobiy identifikatsiyasi tushuniladi. Bu jarayon psixologik-pedagogik
adabiyotlarda "milliy identitet", "etnik o‘zlik", "madaniy avtonomiya" kabi atamalar orqali
yoritiladi. Mazkur identitetni shakllantirishda Vigotskiy, Erikson, Bronfenbrenner kabi
psixologlarning shaxsiy rivojlanish nazariyalari muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Ayniqsa,
Bronfenbrennerning ekologik tizimlar nazariyasi (ecological systems theory) asosida shaxsni
ijtimoiy muhitda shakllanishi, uning milliy qadriyatlar bilan uyg‘unlashuvi tahlil qilinadi. Yangi
O‘zbekiston ta’lim konsepsiyasida belgilanganidek, milliy o‘zlikni shakllantirishda quyidagi
pedagogik vazifalar dolzarb hisoblanadi:
talabalarni tarixiy xotira asosida o‘z o‘tmishi bilan bog‘lash;
madaniy meros va xalq san’ati elementlarini ta’limga integratsiyalash;
vatanparvarlik, ijtimoiy faollik va axloqiy yetuklikni shakllantiruvchi interfaol metodlar
(klaster, debat, case-study, loyihaviy faoliyat)dan foydalanish;
zamonaviy ta’lim vositalari (raqamli resurslar, multimediali materiallar, gamifikatsiya)
orqali milliy o‘zlik mazmunini yangicha formatda talabalarga yetkazish.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
10
Shuningdek, talabaning milliy o‘zligini rivojlantirishda o‘qituvchi shaxsiyati asosiy omil
bo‘lib xizmat qiladi. Chunki o‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki pedagogik lider, axloqiy yo‘l
ko‘rsatuvchi, milliy qadriyatlar targ‘ibotchisi sifatida faoliyat yuritadi. Bu holatda o‘qituvchidan
yuqori pedagogik kompetensiya, madaniy sezgirlik (cultural sensitivity), etnopedagogik
tafakkur talab etiladi. Yakunda, shaxsiy yondashuv asosida talabaning milliy o‘zligini
rivojlantirish — bu oddiy metod emas, balki murakkab va uzluksiz tarbiyaviy, madaniy hamda
psixologik jarayon bo‘lib, ta’lim tizimining strategik yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralishi
lozim.
Muhokama:
Bugungi zamon talabalari — bu faqatgina bilim oluvchilar emas, balki jamiyat
taraqqiyotining faol ishtirokchilari, ertangi kunning tashabbuskor va yetakchi shaxslaridir.
Shunday ekan, ularning qalbida o‘z milliy o‘zligini anglash, uni qadrlash va himoya qilish
tuyg‘usini shakllantirish – har bir o‘qituvchining eng muhim vazifasidir. Ta’lim jarayonida
shaxsiy yondashuvdan foydalanish aynan shu jarayonga chuqur mazmun baxsh etadi: bu
yondashuv orqali biz har bir talabani o‘z alohida dunyosiga ega, o‘z ehtiyojlari, qiziqishlari va
ichki resurslariga ega bo‘lgan shaxs sifatida ko‘ramiz.
Shaxsiy yondashuv — bu tayyor qolipdagi ta’lim emas, balki inson qalbiga yo‘l topadigan
nozik, hissiy va ijtimoiy jihatdan sezgir yondashuvdir. Ayniqsa, talaba milliy o‘zligini tan olish
va uni ongli ravishda qabul qilish bosqichiga yetgach, u o‘zini global dunyoda qanday tutishni
biladigan, o‘z ildizlarini unutmagan holda dunyoqarashi keng shaxsga aylanadi. Bu jarayon esa
faqat faktlar va bilimlar bilan emas, balki ichki ruhiy tarbiya, tarixiy xotirani uyg‘otish va
madaniy merosni hayotga singdirish bilan amalga oshadi.
Bugun ta’lim jarayonida kuzatilayotgan eng katta xatolardan biri – shaxsiy yondashuvni
faqat o‘quv dasturlarini moslashtirish, ya’ni moslashuvchan rejalashtirish bilan cheklab
qo‘yishdir. Aslida esa bu tushuncha ancha chuqur – u talabani eshitish, tushunish va unga o‘z
shaxsiy yo‘lini topishda hamrohlik qilishni nazarda tutadi. O‘zligini anglagan talaba boshqalarni
ham tushunadi, bag‘rikenglik, tolerantlik va ijtimoiy mas’uliyat kabi qadriyatlarni egallaydi.
Shuningdek, milliy o‘zlikni shakllantirish faqat tarixiy mavzular yoki adabiyot bilan
cheklanmasligi lozim. San’at, musiqa, teatr, xalq og‘zaki ijodi – bularning har biri talabani o‘z
madaniy ildizlariga bog‘laydigan vositalardir. O‘zbek xalqining boy ma’naviy merosi –
maqomlar, dostonlar, xalq donishmandligi – bu faqat o‘tmish emas, balki yosh avlod qalbiga yo‘l
topadigan zamonaviy tarbiya vositasidir. Yangi O‘zbekistonning yangicha ta’lim konsepsiyasi
bizdan nafaqat pedagogik innovatsiyalarni, balki shaxs qalbiga nazar solishni, uning o‘zligini
hurmat qilishga da’vat etuvchi yondashuvlarni talab qilmoqda. Har bir talaba o‘zligini
anglaganida, u faqat yaxshi mutaxassis emas, balki o‘z xalqining haqiqatini, tarixini va kelajagini
yuragida olib yuruvchi fidoyi shaxsga aylanadi. Bu esa ta’limning eng muhim va oliy maqsadidir.
Xulosa.
Yangi O‘zbekiston taraqqiyot bosqichida shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim konsepsiyasi
asosida talabalarda milliy o‘zlikni shakllantirish masalasi ta’lim tizimining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Mazkur tezistda talabaning individual
xususiyatlari, ehtiyojlari va qiziqishlarini hisobga olgan holda ta’lim-tarbiyani tashkil etish
orqali uning milliy identitetini rivojlantirish yo‘llari tahlil qilindi. Shaxsiy yondashuv asosidagi
ta’lim jarayoni nafaqat bilim berish, balki talabaning ichki dunyosi, o‘zligini anglash, madaniy
meros va tarixiy xotira bilan bog‘lanishiga xizmat qiluvchi tarbiyaviy jarayon sifatida qaralishi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
11
lozim. Milliy qadriyatlarni yosh avlod qalbiga singdirish orqali biz ularni faqat raqobatbardosh
mutaxassis emas, balki jamiyat oldida mas’uliyatli, ijtimoiy ongli va vatanparvar shaxs sifatida
tarbiyalaymiz. Shunday qilib, shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni tizimli va maqsadli tatbiq
etish orqali talabaning milliy o‘zligini mustahkamlash, ularni global dunyoda milliylik va
zamonaviylikni uyg‘unlashtirgan holda kamolga yetkazish mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qodirov A. Q., Hamidov I. M. Ta’limda innovatsion yondashuvlar. – T.: Fan va texnologiya,
2020. – 196 b.
2.
Abduraxmonov Q.X. Milliy o‘zlik va ma’naviy meros. – T.: Ma’naviyat, 2019. – 144 b.
3.
Hoshimova N. R. Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyalari. – T.: «Iqtisodiyot», 2021. –
112 b.
4.
Vygotsky L.S. Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes. –
Cambridge, MA: Harvard University Press, 1978. – 159 p.
5.
Bronfenbrenner U. Ekologiya chelovecheskogo razvitiya: eksperimentы po prirode i
vospitaniyu. – M.: Pedagogika, 1986. – 348 s.
6.
Nazarova F. N. Pedagogika. – T.: “Fan”, 2005. – 256 b.
