ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
139
O'ZBEKISTONDA IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALAR UCHUN INKLYUZIV
TA'LIM
Eshmuratova Dildor
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Pedagogika fakulteti Pedagogika kafedrasi oʻqituvchisi
Omonova Ruhshona
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Pedagogika fakulteti biologiya yoʻnalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15638624
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekistonda imkoniyati cheklangan bolalar uchun
inklyuziv ta’lim tizimining hozirgi holati, mavjud imkoniyatlar va duch kelinayotgan
muammolar tahlil qilinadi. Ta’limda inklyuziya konsepsiyasining rivojlanishi, davlat tomonidan
qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar, maktablar va o‘qituvchilar faoliyati ko‘rib chiqiladi.
Kalit so'zlar:
Inklyuziv ta’lim, imkoniyati cheklangan bolalar, O‘zbekiston, maxsus ta’lim,
qo‘llab-quvvatlash xizmatlari, pedagogik kadrlar, ijtimoiy integratsiya, ta’lim siyosati.
Kirish.
Ta’lim insonning asosiy huquqlaridan biri bo‘lib, har bir bola uchun teng
imkoniyatlar yaratish jamiyat taraqqiyotining muhim mezonidir. Xususan, imkoniyati
cheklangan bolalarning ta’lim tizimiga to‘liq va samarali integratsiyasi davlatlarning ijtimoiy
adolat va insonparvarlik tamoyillarini amalga oshirishdagi ustuvor vazifalardan biridir.
O‘zbekiston Respublikasi so‘nggi yillarda inklyuziv ta’limni rivojlantirishga katta e’tibor
qaratmoqda. Mamlakatda imkoniyati cheklangan bolalarning ta’lim olish huquqini kafolatlash
maqsadida bir qator qonunlar qabul qilindi va amaliy chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Shu
bilan birga, inklyuziv ta’lim tizimining samaradorligini oshirish uchun maxsus resurslar,
malakali pedagog kadrlar, qo‘llab-quvvatlovchi xizmatlar va ota-onalar bilan faol hamkorlik
zarur.
Adabiyotlar tahlili.
Imkoniyati cheklangan bolalar uchun inklyuziv ta’lim mavzusida
ilmiy va amaliy manbalar ko‘plab olimlar, ekspertlar va tashkilotlar tomonidan o‘rganilgan.
O‘zbekiston sharoitida ham ushbu yo‘nalishda so‘nggi yillarda ko‘plab tadqiqotlar olib
borilmoqda.
Inklyuziv ta’lim konsepsiyasi xalqaro miqyosda BMTning Nogironlar huquqlari
to‘g‘risidagi konventsiyasi (2006) hamda UNESCO tavsiyalari asosida shakllangan.
UNESCOning “Inklyuziv ta’lim siyosati” hujjatlari (2009) ta’limdagi diskriminatsiyani yo‘qotish
va barcha bolalar uchun teng imkoniyatlar yaratishni nazarda tutadi. Shuningdek, L.S.
Vygotskiyning rivojlanish psixologiyasiga oid nazariy ishlari, inklyuziv ta’limda individual
yondashuv va ijtimoiy muloqotning o‘rni haqida keng foydalaniladi (Vygotskiy, 1978).
O‘zbek olimlari Sattorova (2021), Karimov (2020) va boshqa tadqiqotchilar inklyuziv
ta’limning nazariy va amaliy jihatlarini yoritib, mamlakatimizda maxsus ehtiyojli bolalarni
umumiy ta’lim muassasalariga qo‘shishdagi asosiy muammolar va imkoniyatlarni tahlil
qilganlar. Ular o‘quv dasturlarining moslashuvchanligi, pedagoglarning maxsus tayyorgarligi
yetishmasligi, maktablarda zarur shart-sharoitlarning to‘liq yaratilmaganligini ko‘rsatadi.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni rivojlantirish
uchun xalqaro tajribalar va ilmiy asoslarni chuqur o‘rganish, davlat siyosatini yanada
takomillashtirish, pedagoglar malakasini oshirish va maktab infratuzilmasini yaxshilash zarur.
Shu bilan birga, ota-ona va jamoatchilikning faolligini oshirish ham muhim ahamiyatga ega.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
140
Natija va muhokama
. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekistonda imkoniyati
cheklangan bolalar uchun inklyuziv ta’lim tizimi rivojlanish bosqichida bo‘lib, bir qator ijobiy
o‘zgarishlar yuz bermoqda. Davlat tomonidan qabul qilingan qonunlar, dasturlar va normativ-
huquqiy hujjatlar imkoniyati cheklangan bolalarning ta’lim olish huquqini himoya qilishda
muhim rol o‘ynamoqda.
Xalqaro tajribalar ko‘rsatadiki, inklyuziv ta’limning samarali amalga oshirilishi uchun
nafaqat qonuniy baza, balki pedagoglar tayyorgarligi, qo‘llab-quvvatlovchi xizmatlar,
shuningdek, ota-ona va jamoatchilik bilan samarali hamkorlik zarur. Shu bois, O‘zbekistonda
ham inklyuziv ta’lim tizimini yanada mustahkamlash uchun kompleks yondashuvni joriy etish
lozim. Ushbu natijalar asosida quyidagi takliflar ishlab chiqildi: pedagoglarning malakasini
oshirish, maxsus xizmatlar tarmog‘ini kengaytirish, maktab infratuzilmasini yaxshilash va
jamiyatda inklyuzivlik madaniyatini shakllantirish.
Xulosa va takliflar.
O‘zbekistonda imkoniyati cheklangan bolalar uchun inklyuziv ta’lim
tizimi rivojlanish jarayonida bo‘lib, davlat tomonidan qabul qilingan qonunlar va dasturlar
ta’limda tenglikni ta’minlashga qaratilgan muhim qadamlar hisoblanadi. Inklyuziv ta’lim orqali
nogironligi bo‘lgan bolalar umumta’lim maktablarida o‘qish imkoniyatiga ega bo‘lib, bu
ularning ijtimoiy integratsiyasi va shaxs sifatida rivojlanishiga xizmat qiladi.
Biroq, tizimni yanada samarali qilish uchun pedagoglarning maxsus tayyorgarligi, qo‘llab-
quvvatlovchi xizmatlarning kengaytirilishi, maktab infratuzilmasining yaxshilanishi va
jamiyatning inklyuziv ta’limga bo‘lgan munosabatini o‘zgartirish kabi muhim yo‘nalishlarda
ishlar olib borilishi zarur. Shu tarzda O‘zbekiston inklyuziv ta’lim sohasida xalqaro
standartlarga yaqinlashib, barcha bolalar uchun teng va sifatli ta’lim muhitini yaratishi
mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 18-yanvardagi “Nogironligi bo‘lgan
shaxslarni ijtimoiy himoya qilish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi qarori.
2.
Sattorova, N.Sh. (2021).
Inklyuziv ta’lim: nazariy asoslar va metodik yondashuvlar
.
Toshkent: Fan va texnologiyalar nashriyoti.
3.
Karimov, S. (2020). Mak‘tab ta’limida inklyuziv yondashuvlarning amaliyoti.
Pedagogika
fanlari jurnali
, 3, 45–50.
4.
UNESCO. (2009).
Policy Guidelines on Inclusion in Education
. Paris: UNESCO Publishing.
5.
Individuals with Disabilities Education Act (IDEA), 2004. U.S. Department of Education.
