ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
121
MEVA-SABZAVOTLARNİ SAQLASH JARAYONLARİDA SİFATİGA TA’SİR
ETUVCHİ OMİLLAR
Xodiyev Ulug‘bek Eshdavlatovich
Abduvoitova Sarvinoz Habibullo qizi
Raxmonqulova Shoxsanam Abdulmaxmud qizi
Guliston davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15637016
Аnnotаtsiyа
: Ushbu maqolada meva-sabzavot mahsulotlarini saqlash jarayonlarida
ularning sifat ko‘rsatkichlariga ta’sir etuvchi asosiy omillar tahlil qilinadi. Meva-sabzavotlar
biologik faol mahsulotlar bo‘lib, ular saqlash vaqtida ham nafas olish, transpiratsiya, etilen
ishlab chiqarish kabi fiziologik jarayonlarni davom ettiradi. Saqlash davridagi harorat, nisbiy
namlik, gaz muhitining tarkibi, mikroorganizmlarning mavjudligi hamda mexanik
shikastlanishlar mahsulotning saqlanish muddati va sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Tadqiqotda modifikatsiyalangan va nazorat qilinadigan atmosfera ostida saqlash
texnologiyalarining afzalliklari, mikrobiologik xavflarning oldini olish choralari hamda
mahsulotlarning fiziki xususiyatlarini saqlab qolishga qaratilgan usullar o‘rganildi. Yakuniy
natijalar sifatni barqaror saqlash va yo‘qotishlarni kamaytirish uchun kompleks yondashuv
zarurligini ko‘rsatadi. Mazkur ish qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini samarali saqlash
texnologiyalarini ishlab chiqishda nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
Meva-sabzavotlar, saqlash texnologiyasi, sifat ko‘rsatkichlari, harorat,
nisbiy namlik, gaz muhitining tarkibi, mikroorganizmlar, modifikatsiyalangan atmosfera,
mexanik shikastlanish, saqlash muddati.
O‘zbekistonning iqlimiy va agroekologik sharoitlari qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining,
xususan, meva-sabzavotlarning serhosil yetishtirilishiga imkon yaratadi. Lekin ushbu
mahsulotlarning iste’molga yetib borish jarayonida, ayniqsa saqlash bosqichida katta
yo‘qotishlar kuzatilmoqda. Jahon tajribasiga ko‘ra, posthosil (postharvest) davrida sabzavot va
mevalarning 20–40 foizi turli omillar ta’sirida yaroqsiz holga keladi [1]. Shu bois, ularni saqlash
jarayonlarida sifatga ta’sir etuvchi omillarni chuqur o‘rganish ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, xususan meva-sabzavotlar inson organizmi uchun zarur bo‘lgan
biologik faol moddalar, vitaminlar va minerallar manbai hisoblanadi. Ularni yetishtirishdan
tashqari, saqlash jarayoni ham mahsulot sifatini saqlab qolish, yo‘qotishlarni kamaytirish va
iqtisodiy samaradorlikni oshirishda muhim ahamiyatga ega. Shu sababli meva-sabzavotlarni
saqlash jarayonlariga ta’sir etuvchi omillarni o‘rganish dolzarb masalalardan biridir.Meva-
sabzavot mahsulotlari tirik organizm sifatida fiziologik jarayonlarni, xususan, nafas olish, etilen
ishlab chiqarish, transpiratsiya va fermentativ o‘zgarishlarni davom ettiradi. Ularning
tarkibidagi suv (85–95%) va oziq moddalarning boyligi mikrobiologik buzilishlarga moyilligini
kuchaytiradi [2]. Yuqoridagi omillar mahsulotlar saqlashga qadar qisqa muddat ichida o‘z sifat
ko‘rsatkichlarini yo‘qotishiga sabab bo‘ladi. Shu bois, saqlash jarayonida ularning fiziologik
holati va tashqi muhit o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash muhim hisoblanadi. Harorat saqlash
jarayonida eng asosiy fizik omillardan biridir. Harorat pasayganda nafas olish tezligi
sekinlashadi, fermentativ jarayonlar kamayadi. Masalan, olma uchun optimal saqlash harorati
0–1°C, pomidor uchun esa 12–13°C hisoblanadi. Haroratning me’yordan past bo‘lishi "sovuq
zarbasi" (cold injury)ga olib keladi, yuqori bo‘lishi esa mikroorganizmlar faolligini oshiradi [3].
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
122
Mahsulot atrofidagi nisbiy namlik (Relative Humidity - RH) meva-sabzavotning suv yo‘qotish
darajasiga ta’sir qiladi. Optimal RH 85–95% bo‘lishi kerak. Past RH mahsulotning qurib
qolishiga, yuzasining burishib qolishiga olib keladi. Yuqori RH esa mog‘or va chirish kasalliklari
uchun qulay muhit yaratadi [4]. Modifikatsiyalangan atmosfera (MAP – Modified Atmosphere
Packaging) va nazorat qilinadigan atmosfera (CA – Controlled Atmosphere) texnologiyalari
mahsulot atrofidagi O₂, CO₂ va etilen miqdorini tartibga solish orqali saqlash muddatini
uzaytiradi. Bu usullar nafas olishni susaytiradi, fiziologik qarishni sekinlashtiradi. Masalan, CO₂
ning ko‘paytirilgan miqdori (3–5%) va O₂ ning kamaytirilgan miqdori (2–3%) olma va nok
mahsulotlarida pishish jarayonini sezilarli darajada sekinlashtiradi [5]. Mahsulotlarning
saqlash jarayonida buzilishining asosiy sababi mikroorganizmlar hisoblanadi. Ular asosan
mexanik shikastlangan joylarda rivojlanadi. Xususan, Botrytis cinerea (kul mog‘ori),
Penicillium expansum (ko‘k mog‘or) kabi patogenlar mahsulotni tezda yaroqsiz holga keltiradi.
Dezinfeksiya usullari, ultrabinafsha (UV) nurlar, issiq suv bilan ishlov berish va
mikroorganizmlarga qarshi biologik vositalardan foydalanish yaxshi natija beradi. Tashish va
saqlash paytida hosil bo‘lgan zarbalar, tirnalishlar, ezilishlar mahsulot to‘qimalarining
yaxlitligini buzadi va u patogenlar uchun "kirish eshigi"ga aylanadi. Bu buzilishlar saqlash
davomida chirish va yomon hidlarning paydo bo‘lishiga olib keladi.
Meva-sabzavotlarni sifatli saqlash uchun harorat, namlik, gaz muhitining tarkibi,
mikrobiologik xavfsizlik va mexanik shikastlanishlar kabi omillarga alohida e’tibor qaratish
zarur. Zamonaviy texnologiyalar, jumladan, modifikatsiyalangan va nazorat qilinadigan
atmosfera texnologiyalari, mahsulot sifatini uzoq muddat saqlashga imkon beradi. Kelgusida
ushbu omillarni yanada chuqur o‘rganish orqali mahsulotlarni yanada samarali saqlash
imkoniyatlari kengayadi.Meva-sabzavot mahsulotlarini uzoq muddat sifatli saqlash zamonaviy
agrotexnologiyalarning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Harorat, namlik, gaz
muhitining muvozanatli tartibga solinishi, mikrobiologik xavflarning oldini olish va mexanik
shikastlanishlarni kamaytirish saqlash samaradorligini oshiradi. Shu asosda mahalliy ishlab
chiqaruvchilar uchun energiya tejamkor va biologik xavfsiz saqlash texnologiyalarini ishlab
chiqish istiqbollidir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
FAO. "Postharvest Management of Fruit and Vegetables in the Asia-Pacific Region", 2019.
2.
To‘raqulov S. "Qishloq xo‘jalik mahsulotlarini saqlash texnologiyasi", Toshkent, 2020.
3.
Kader, A. A. "Postharvest Technology of Horticultural Crops", University of California,
2002.
4.
Karimova G. "Sabzavotlar fiziologiyasi va saqlash shartlari", Samarqand, 2021.
5.
Rustamov I., "Qishloq xo‘jalik mahsulotlarini saqlash texnologiyasi", Toshkent, 2021.
