ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
117
VIZUAL IDROK — O‘QISH VA YOZISHNING ILK BOSQICHI
Eshniyozova Matluba Ne‘mat qizi
ToshDO‘TAU Ona tili va adabiyot ta‘limi fakulteti 3-kurs
eshniyozovamatlyuba@gmail.com +998932303103
https://doi.org/10.5281/zenodo.15637008
Аnnotаtsiyа
: Maqolada vizual idrokning o‘qish va yozishni o‘zlashtirishdagi ahamiyati,
vizual tushunishga oid tadqiqotlar mazmuni va tahlili, ko‘rib tushunish ko‘nikmasini
rivojlantirish va shakllantirishga oid usullar mohiyati, uni baholashga oid topshiriqlar, ushbu
ko‘nikmaning o‘quvchilar keyingi hayot bosqichidagi ta’siri va ahamiyati haqida qarashlar va
ma’lumotlar bayoni berilgan.
Abstract:
The article presents views and information on the importance of visual
perception in mastering reading and writing, the content and analysis of research on visual
comprehension, the essence of methods for developing and forming the skill of visual
comprehension, tasks for assessing it, and the impact and importance of this skill in later life.
Kalit so‘zlar
: vizual idrok, diskriminatsiya, vizual fazoviy aloqa, xotira, multimedia,
fotoreseptsiya, axborotni uzatish, qabul qilish
Key words
: visual perception, discrimination, visual spatial communication, memory,
multimedia, photoreception, information transmission, reception.
Hayotimiz davomida atrof-muhit bilan qanday munosabatda bo‘lishimizga vizual idrok
orqali olingan ma’lumotlar yordam beradi. Vizual idrok bu ko‘rish keskinligidan farq qiladi,
ya’ni ko‘zlarimiz ma’lum masofadagi narsalarni farqlash qobilyatidir. Aynan bu ko‘rib
tushunish ko‘nikmasiga biz har kuni duch kelamiz: matnni o‘qish, sport o‘yinlari,kompyuter va
televizor ekranlari, belgi va ishoralar,ijtimoiy o‘zaro ta’sir orqali ma’lumot olish kabilar. Agar
bu ko‘nikmada muammolar bo‘lsa, ta’lim jarayonidagi ayrim nuqsonlarni keltirib chiqarishi
mumkin. Ko‘rish ko‘nikmasida qiyinchiliklarga duch kelgan o‘quvchilar ayniqsa, o‘qish va
yozish kabi asosiy ko‘nikmalarni o‘rganishda muammolar girdobida qolib ketadi.
Ko‘rib tushunish ham tinglab tushunish, o‘qib tushunish,gapirish va yozish ko‘nikmalari
kabi ta’limning asosi bo‘lib xizmat qiladi, zero maktab ta’limida o‘quvchilar mazkur ko‘nikmaga
ega bo‘lishmaydi, dars davomida o‘qib tushunish ko‘nikmasi tarkibida o‘zlashtiradi. Ammo ona
tili ta’limida bugun o‘quvchilar egallashi lozim bo‘lgan nutqiy ko‘nikmalami aniqlab olishda
ko‘rib tushunish, analitik tafakkumi rivojlantirish muammosi ham bor. [G‘.Hamroyev 2022] Shu
tufayli Yevropa ta’lim tizimida dastlab o‘quvchilarda ushbu ko‘nikmani shakllantirish va
rivojlantirishga oid tadqiqotlar amalga oshirilgan. Chunki o‘quvchi ta’lim dargohiga qadam
bosarkan, yangi axborotni aynan ko‘rish orqali qabul qiladi. Xususan, boshlang‘ich ta’limda
o‘quvchilar tovushlar, bo‘g‘inlar, so‘zlar tarkibida tovushlarning o‘zgarishi, ikki yoki undan
ortiq so‘zlarni qo‘shish, bo‘g‘inlarga ajratish, tinish belgilarini qo‘llamaslik kabi qiyinchiliklarni
ko‘rib tushunish orqali o‘zlashtirishadi. Keyinchalik esa ular matnlarni o‘qib tushunishda va
qayta yozishda ham bu ko‘nikmaga ehtiyoj sezadi. Vizual o‘rganish o‘quvchilarga o‘zlari
o‘rganayotgan ma’lumotlarning aqliy tasvirlarini yaratishga imkon beradi, bu esa tushunish a
saqlashni yaxshilashga yordam beradi. Vizual formatda taqdim etilgan ma'lumotlarni ko‘rish
orqali o‘quvchilar materialni osonroq tushunishlari va eslab qolishlari mumkin. Vizualizatsiya
o‘quvchilarga murakkab tushunchalarni qayta ishlash va tushunishga yordam beradi,
ko‘rgazmali qo‘llanmalar orqali murakkab ma’lumotlarni kichikroq, boshqariladigan
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
118
bo‘laklarga bo‘lib, o‘quvchilarning tushunishi va eslab qolishini osonlashtiradi.[Beslan Bakriev
2023]
Ko‘rish va o‘qish uchun juda muhim bo‘lgan yana bir soha — bu vizual idrok. Vizual idrok
— bu odamning miyasi ko‘rilgan ma’lumotni qanday izohlashidir. Vizual shaklni idrok etish,
vizualizatsiya, vizual xotira va fazoviy tashkil etish kabi vizual idrok etish qobiliyatlari harflar,
raqamlar, shakllar kabi belgilar va obyektlarning fazoviy sifatlarini tan olish, eslash va
boshqarishda muhim ahamiyatga ega. [Bratton, Courtney, Gross, Kristen 2021]
Bu borada olimlarning bir qancha nazariyalari mavjud bo‘lib, “Gistalt nazariyasi” ga
to‘xtalsak, ko‘rish bu tabiiy jarayon va u hissiyotga qaratilmagan. Vizual o‘rganish o‘quvchilarga
o‘zlari o‘rganayotgan ma’lumotlarning aqliy tasvirlarini yaratishga imkon beradi, bu esa
tushunish va saqlashni yaxshilashga yordam beradi. Vizual formatda taqdim etilgan
ma’lumotlarni ko‘rish orqali o‘quvchilar materialni osonroq tushunishlari va eslab qolishlari
mumkin. Vizualizatsiya o‘quvchilarga murakkab tushunchalarni qayta ishlash va tushunishga
yordam beradi, ko‘rgazmali qo‘llanmalar orqali murakkab ma’lumotlarni kichikroq,
boshqariladigan bo‘laklarga bo‘lib, o‘quvchilarning tushunishi va eslab qolishini osonlashtiradi.
[Kerry Gray 2022]
Har bir sezgi organi hissiy ma’lumotni qabul qilish, bu hissiy ma’lumotni miyaga yuborish
bilan kifoyalansa, vizual tizimda ko‘zning to‘r pardasidan vizual ma’lumotlar qabul qilinadi,
qayta ishlanadi. Biz ko‘rgan narsalarni qanday izohlayotganimizni tushunish vizual ma’lumotni
loyihalash va tartibga solishga yordam beradi. Uning xulosalariga asoslanib, ko‘rish
ko‘nikmasini aqliy faoliyat uchun birinchi qadam deb hisoblash mumkin. Undan tashqari yana
bir nazariya ham mavjud bo‘lib:
a.
Yuqoridan pastga — bunda olinayotgan ma’lumotni sharhlashda o‘tmishdagi bilimlarimiz
va taxminlarimizdan foydalanamiz.
b.
Pastdan yuqoriga esa hissiy ma’lumotning boshlanishi va asta-sekin izchil idrok etilishini
ta’kidlaydi.
Yuqoridagi nazariyada ko‘proq vizual xotiraga tayaniladi. Bu ko‘rish ko‘nikmasining 7 ta
sohasidan biri hisoblanadi:
1.
Vizual diskriminatsiya-shaxs ob’ektlarning bir-biridan farqini aniqlay oladi.
2.
Vizual xotira — obyektni ko‘rgandan so‘ng uni to‘g‘ri aniqlashi va uni ko‘rish maydonidan
olib tashlashi tushuniladi.
3.
Fazoviy munosabatlar — bu obyekt qachon o‘zgarganligini shaxs aniqlay oladi va
joylashganda boshqa obyektga aylanganini sezadi.
4.
Shaklning davomiyligi — shaxs faqat ko‘rish qobilyatidan foydalangan holda narsalarning
o‘lchami,shakli,holati o‘zgarishidan qat’iy nazar tanish
5.
Ketma-ket xotira— bunda obyekt olib tashlanganidan keyin harflar,narsalar va
rasmlarning aynan bir xil tartibini eslab qolishi
6.
Vizual figurali zamin-inson band bo‘lgan maydon ichidan ob’ektlarni topishi
7.
Vizual yopilish — shaxs shakllar, harflar, raqamlar yoki obyektlarning bir qismini vizual
ravishda ko‘rish imkoni bo‘lmagan taqdirda ham muvaffaqiyatli aniqlay olishidir
Maktab o‘quvchilarining ko‘rib tushunish ko‘nikmasini baholash va tekshirishga doir
topshiriqlar ayni shu 7 ta sohaga qaratilgan holda tuziladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
119
Ko‘rish ko‘nikmasida nuqsonlarga ega bo‘lgan o‘quvchilarda o‘qish va yozishni
o‘zlashtirish qobilyati ham yaxshi rivojlanmasligi mumkinligini tadqiqotlar ko‘rsatgan.
Umuman ko‘rish qobilyatida muammolarning mavjudligi o‘quvchining keying hayot
bosqichlarida o‘z ta’sirini o‘tkazishini tasdiqlaydi. Shu sabab bu ko‘nikmaning rivojlanmasligi
qolgan ko‘nikmalarning shakllanishiga to‘sqinlik qiladi.[Claudio Percy Hurtado Baldeon and
others 2022]
Xulosa qilib aytganda, ushbu ko‘nikma o‘quvchilarni kasbga tayyorlash va kelajak hayot
bilan tanishtirish, jarayonga jalb qilishda eng kerakli usuldir. Darsni tashkillashtirishda
multimedia va ko‘rgazmali qurollardan foydalanish ko‘rib tushunish uchun yaxshi vositalardan
biridir. Qolaversa, turli video va rasmlar ham o‘quvchida ko‘rib tushunishning shakllanishiga
turtki bo‘ladi. Olingan nazariy bilimlarni amaliyot jarayonida qo‘llashda ham o‘quvchi ko‘rib
tushunish ko‘nikmasiga ehtiyoj sezadi. O‘quvchilarni kasbiy faoliyatga yo‘naltirish va
tanishtirishda bu ko‘nikma ancha qo‘l keladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Hamroyev G‘ofir Hasanovich Dual ta’limda ko‘rib tushunish malakasini rivojlantirish:
muammo va yechimlar
2.
Carole Anne Dinan “Understanding visual perception in school-aged children and its
impact on occupational performance”-2022 Boston University
3.
Cathrine V.Jansson-Bayd, Peter Bright “Visual neuroscience”-2024
4.
Claudio Percy Hurtado Baldeon and others “ Perspevtive of visual perception in learning
to read and write in children from 6 to 8 years old”-2022 march University Peru
5.
Hoshimova, N., & Sofiyanur, M. (2023). COGNITIVENESS IN THE USE OF
EUPHEMISMS.
International journal of advanced research in education, technology and
management
,
2
(5).
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
120
6.
Panagiotis Giotis “Teaching reading and writing in mother tongue”-2015 september
University Greece
7.
Mavlyanova, N., & Zakirova, Z. (2013, April). Natural and anthropogenic multi-type
hazards for loess territories. In
EGU General Assembly Conference Abstracts
(pp. EGU2013-
2633).
8.
Bonnie Terry “The visual processing system: How does it impact learning”-2025 may
9.
Visual comprehension activities Kerry Gray -2021
