ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
110
O‘ZGALAR PARVARISHIGA MUHTOJ YOLG‘IZ YASHOVCHI HAMDA YOLG‘IZ
KEKSALAR VA NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLARNI HIMOYA QILISHDA
PSIXOLOGIK XIZMATNING AHAMIYATI
Bobomurodova Nasiba Mingnorovna
Surxondaryo viloyat Jarqo‘rg‘on tumani
“Inson” ijtimoiy xizmatlar markazi psixologi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15636953
Bugungi kunda ijtimoiy himoya tizimi aholining barcha qatlamlarini qo‘llab-quvvatlash,
ayniqsa, nogironligi bo‘lgan shaxslarning hayotini yaxshilashda muhim o‘rin tutadi. Bu
tizimning ajralmas qismi sifatida psixologik xizmatlar nogironligi bo‘lgan fuqarolarning ruhiy
barqarorligi, shaxsiy rivojlanishi va jamiyatda to‘liq ishtirok etishida katta ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar:
psixologik xizmat, yolg‘iz keksalar, nogironligi bo‘lgan shaxslar, ijtimoiy
himoya, parvarishga muhtoj shaxslar, psixologik qo‘llab-quvvatlash, ruhiy salomatlik, ijtimoiy
moslashuv, psixologik yordam.
Annotatsiya. Ushbu maqolada o‘zgalar parvarishiga muhtoj yolg‘iz yashovchi, yolg‘iz
keksalar hamda nogironligi bo‘lgan shaxslarni ijtimoiy va ruhiy jihatdan qo‘llab-quvvatlashda
psixologik xizmatning o‘rni va ahamiyati yoritilgan. Tadqiqotda mazkur toifadagi fuqarolarning
psixologik holati, ijtimoiy muhitga moslashuvi, hissiy ehtiyojlari hamda ularning ruhiy
salomatligini saqlashda psixolog mutaxassislarning faoliyati muhim omil sifatida tahlil etilgan.
Shuningdek, maqolada psixologik xizmat ko‘rsatishning zamonaviy yondashuvlari, samarali
metod va uslublari, shuningdek, amaliy tavsiyalar asosida xizmat sifatini oshirish yo‘llari bayon
qilingan. Olingan natijalar mazkur toifadagi shaxslarning ijtimoiy faolligini oshirish, ularni
yolg‘izlik hissidan xalos etish va hayot sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
Kirish.
Bugungi kunda global miqyosda aholining qarish jarayoni, nogironligi bo‘lgan
shaxslar sonining ortib borayotgani va yolg‘iz yashovchi fuqarolar sonining ko‘payishi
psixologik va ijtimoiy xizmatlarning ahamiyatini keskin oshirmoqda. Yolg‘iz yashovchi keksalar
va nogironligi bo‘lgan shaxslar ko‘pincha ijtimoiy ajralish, hissiy izolyatsiya, ruhiy tushkunlik,
stress holatlari hamda hayotga bo‘lgan qiziqishning pasayishi kabi salbiy holatlar bilan yuzma-
yuz qoladilar. Ana shunday sharoitda psixologik xizmat ularning ruhiy salomatligini tiklash,
ijtimoiy muhitga moslashuvi va hayot sifatini yaxshilashda muhim vosita sifatida namoyon
bo‘ladi.
Maqolada ushbu ijtimoiy himoyaga muhtoj guruh vakillariga psixologik xizmat
ko‘rsatishning dolzarbligi, amaliy mexanizmlari hamda ijobiy natijalari yoritiladi. Tadqiqot
shuningdek, O‘zbekiston Respublikasida yolg‘iz keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarni
qo‘llab-quvvatlash siyosati, mavjud huquqiy asoslar hamda psixologik xizmat ko‘rsatish
tizimidagi mavjud muammolarni ham o‘z ichiga oladi. Ushbu maqola orqali psixologik xizmat
samaradorligini oshirishga doir ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga urinish qilinadi.
Adabiyotlar sharhi.
Yolg‘iz yashovchi keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarning ruhiy
salomatligi muammolari bo‘yicha bir qator xorijiy va mahalliy tadqiqotchilar tomonidan ilmiy
ishlar amalga oshirilgan. Xususan, R. Atchley (1991) qarilik davrida psixologik moslashuvning
o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganar ekan, ijtimoiy aloqalarning cheklanishi inson psixikasiga
salbiy ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlaydi. Shuningdek, P. Baltes va M. Baltes (1990) qarilik davrida
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
111
“selektiv optimallik” tamoyili asosida inson o‘zining cheklangan imkoniyatlariga moslashishni
o‘rganadi deb hisoblaydi.
O‘zbekistonlik tadqiqotchilar orasida G'. Qurbonov, D. Usmonova va A. Xolmurodovlar
tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda ijtimoiy himoyaga muhtoj shaxslar bilan ishlashda
psixologik yondashuvning individual va guruhiy shakllarini qo‘llash samarali natija berishi
ko‘rsatib o‘tilgan. Ayniqsa, psixoprofilaktika, psixokorreksiya va maslahat xizmatlarining
tizimli tashkil etilishi ushbu toifadagi fuqarolarning ijtimoiy faolligini oshirishda muhim
ahamiyatga ega.
So‘nggi yillarda yurtimizda nogironlar va yolg‘iz keksalar uchun “Mehribonlik uylari”,
“Muruvvat” markazlari hamda “Inson qadri” tamoyiliga asoslangan yondashuvlar psixologik
xizmatlarning jamiyatdagi rolini yanada kuchaytirayotganini ko‘rsatmoqda. Biroq mavjud
amaliyotda mutaxassislarning yetishmasligi, xizmat sifati va yondashuvlarning ayrim hollarda
yuzaki bo‘lishi dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqot davomida o‘zgalar parvarishiga muhtoj yolg‘iz
yashovchi keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarning psixologik holatini o‘rganish, ularni
qo‘llab-quvvatlashda psixologik xizmatning o‘rnini aniqlash maqsadida sifatli va miqdoriy
tadqiqot usullari qo‘llanildi. Sifatli usul sifatida yarim tuzilgan intervyular o‘tkazildi, bunda 20
nafar yolg‘iz yashovchi keksalar, 15 nafar nogironligi bo‘lgan shaxslar va 10 nafar psixolog
mutaxassis suhbatga jalb etildi.
Miqdoriy tahlil uchun maxsus so‘rovnoma ishlab chiqildi va 85 nafar respondentga
tarqatildi. So‘rovnomalar orqali ularning psixologik holati (ruhiy tushkunlik, xavotir, yolg‘izlik
hissi) va psixologik xizmatdan qoniqish darajasi aniqlandi. Ma’lumotlar SPSS dasturi
yordamida statistik jihatdan tahlil qilindi. Shu bilan birga, amaliy holatlarni o‘rganish
maqsadida Toshkent shahridagi “Muruvvat” uyi va “Inson qadri” markazida kuzatuvlar olib
borildi.
Tadqiqot natijalari
Tadqiqot natijalari quyidagi asosiy jihatlarni ko‘rsatdi:
1. Psixologik muammolar darajasi yuqori – Respondentlarning 68 foizi o‘zini doimiy
yolg‘iz va ijtimoiy ajralgan holatda his qilganini bildirgan. 54 foizida esa depressiv holatlar
mavjud bo‘lgani aniqlangan.
2. Psixologik xizmatlardan foydalanish darajasi past – So‘rovda qatnashganlarning atigi
27 foizi doimiy ravishda psixologik xizmat olganini bildirgan, qolganlari esa bu xizmat haqida
to‘liq ma’lumotga ega emasligini aytgan.
3. Psixologik yordamning ijobiy ta’siri – Psixolog bilan individual mashg‘ulotlar
o‘tkazilgan 18 nafar ishtirokchida 6 haftalik davrda ruhiy holatning sezilarli darajada
yaxshilanganligi (ya’ni kayfiyat ko‘tarilishi, ijtimoiy faollik ortishi) kuzatilgan.
4. Mutaxassislar yetishmasligi – Markazlar va muassasalarda faoliyat yuritayotgan
psixologlar soni ehtiyojga nisbatan yetarli emasligi, mavjud mutaxassislar esa ko‘p hollarda
ortiqcha yuklama bilan ishlayotgani aniqlandi.
Xulosa va tavsiyalar
Tadqiqot asosida quyidagi xulosalar chiqarildi:
- Yolg‘iz yashovchi keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslar doimiy psixologik e’tiborni
talab qiladigan toifa hisoblanadi. Ular bilan olib boriladigan psixologik ishlar shaxsiy
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
112
yondashuv, ishonch muhitini yaratish va ruhiy barqarorlikni qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan
bo‘lishi zarur.
- Psixologik xizmatlarning ta’sirchanligi yuqori bo‘lsa-da, aholining bu xizmatlarga
bo‘lgan xabardorlik darajasi pastligi sababli ularning salohiyati to‘liq amalga oshmayapti.
- Mazkur toifadagi fuqarolarga yordam ko‘rsatishda psixologik xizmatlarning roli faqat
maslahat berish bilan cheklanmasdan, ularning ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishini
rag‘batlantirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim.
Tavsiyalar:
1. Psixologik xizmatlarni mahalla darajasiga tushirib, mobil psixologik guruhlar tashkil
etish.
2. Nogironlar va yolg‘iz keksalar uchun psixologik sog‘lomlashtirish dasturlarini ishlab
chiqish.
3. Psixologlar malakasini oshirish, ayniqsa gerontopsixologiya va ijtimoiy psixologiya
yo‘nalishida qo‘shimcha o‘quv kurslarini yo‘lga qo‘yish.
4. Axborot kampaniyalari orqali psixologik xizmatlar haqida aholining xabardorligini
oshirish.
5. Muassasalarda psixologik markazlar faoliyatini kuchaytirish va ularni zamonaviy test
usullari bilan jihozlash.
Psixologik xizmatning mohiyati
Psixologik xizmat — bu insonning ichki dunyosi, his-tuyg‘ulari, fikrlash jarayoni va xatti-
harakatini tushunish hamda ularni ruhiy salomatligini sog‘lomlashtirishga qaratilgan
mutaxassis yordami. Nogironligi boʼlgan insonlar koʼpincha turli ruhiy qiyinchiliklarga duch
kelishadi.Jamiyatdagi notoʼg‘ri munosabat, ijtimoiy izolyatsiya, oʼz-oʼziga ishonchsizlik, stress,
depressiya kabi holatlar ularning hayot sifatini pasaytiradi. Shu sababli, psixologik xizmat ular
uchun nafaqat yordam, balki hayot sifatini oshirish vositasidir.
Shuningdek, psixologik xizmatlar nafaqat nogironligi boʼlgan shaxslarga, balki ularning
oilasi aʼzolariga ham zarurdir. Chunki oila aʼzolarining munosabati, ularning ruhiy holati va
qoʼllab-quvvatlashi nogiron kishining ruhiy holatiga bevosita taʼsir qiladi. Psixolog oilaviy
munosabatlarda muvozanatni saqlash, stresslarni yengish va mehr-oqibat muhitini yaratishda
yordamchi boʼla oladi.
Аsosiy vazifalari
Psixologik xizmatning nogironligi boʼlgan shaxslar uchun asosiy vazifalari quyidagilardan
iborat:
1. Ruhiy barqarorlikni taʼminlash – Stress, depressiya va boshqa ruhiy holatlarni
yumshatish va bartaraf etish.
2. Shaxsiy rivojlanishni rag‘batlantirish – Insonning qobiliyatlarini ochish, motivatsiya
berish va kelajakka ishonch uyg‘otish.
3. Ijtimoiy adaptatsiyaga koʼmaklashish – Jamiyatda faol ishtirok etishga tayyorlash,
muloqot koʼnikmalarini shakllantirish.
4. Oilaviy munosabatlarni mustahkamlash – Ota-ona, yaqinlar va farzandlar bilan sog‘lom
munosabat oʼrnatishga yordam berish.
5. Psixoterapevtik yordam koʼrsatish – Kasbiy yondoshuv orqali og‘riqli tajribalarni qayta
ishlash va yengish.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
113
Ijtimoiy integratsiya va tenglik
Psixologik xizmat nogironligi boʼlgan insonlarning jamiyatda toʼliq va teng huquqli aʼzo
boʼlib qatnashishini taʼminlashda muhim vosita hisoblanadi. Ularning oʼz-oʼzini qadrlash hissini
oshirish, ijtimoiy faollikka undash va mustaqil hayot kechirish qobiliyatini rivojlantirish orqali
ularning ijtimoiy integratsiyasi samarali amalga oshiriladi.
Oila va jamiyat bilan ishlash
Psixologik xizmat nafaqat nogironligi boʼlgan shaxsning oʼziga, balki uning oila aʼzolari va
yaqin muhitiga ham yoʼnaltirilishi lozim. Oilalar uchun maxsus treninglar, maslahatlar,
suhbatlar tashkil etilishi zarur. Bu nafaqat oiladagi muvozanatni saqlashga yordam beradi, balki
umumiy ijtimoiy muhitni sog‘lomlashtiradi.
Xulosa
Nogironligi boʼlgan shaxslarga psixologik xizmat koʼrsatish ijtimoiy himoya tizimining
insonparvarlik, tenglik va barqaror taraqqiyot tamoyillariga asoslangan muhim
yoʼnalishlaridan biridir. Psixologik xizmat ularning shaxsiy salohiyatini roʼyobga chiqarish,
ijtimoiy hayotda toʼliq ishtirok etish hamda baxtli va mazmunli hayot kechirishlariga zamin
yaratadi. Nogironligi boʼlgan shaxslarga psixologik xizmat koʼrsatish ularning toʼlaqonli hayot
kechirishlari, oʼz shaxsiy imkoniyatlarini rivojlantirishlari va jamiyatda faol ishtirok etishlari
uchun asosiy omillardan biridir. Bunday xizmatlar insoniylik, mehr-oqibat va ijtimoiy adolat
tamoyillariga tayangan holda tashkil etilishi zarur. Shuning uchun ham psixologik
xizmatlarning sifati va qamrovini kengaytirish bugungi kunning dolzarb vazifasi hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Q.X.Abdurahmonov, B.X.Umurzakov, X.X.Abdurahmanov Aholiniijtimoiy muhofaza qilish
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori O‘zgalar parvarishiga muhtoj keksalar va
nogironligi bo‘lgan shaxslarga ijtimoiy xizmat va yordam ko‘rsatish tizimini takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida 2023-yil 27-dekabr, PQ-410-son
3.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori O‘zgalar parvarishiga muhtoj
bo‘lgan yolg‘iz yashovchi hamda yolg‘iz keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarning temir yo‘l
transportida yoki shaharlararo avtobusda bepul foydalanishi uchun qo‘shimcha chora-
tadbirlari to‘g‘risida 2024-yil 4-noyabr, 733-son
