ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
70
ТАФАККУРГА ЧОРЛОВЧИ ҚУРЪОН ОЯТЛАРИ: ИБН ЖАРИР ТАБАРИЙ
ТАФСИРИ МИСОЛИДА
Нурали Мавланов
Ўзбекистон халқаро исломшунослик
академияси докторанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15655115
Аннотация.
Ушбу мақолада Ибн Жарир ат-Табарийнинг “Жомеъу-л-баён ан таъвил
ояти-л-Қуръон” тафсирида тафаккурга чорловчи Қуръон оятлари услубий жиҳатдан
таҳлил қилинади. Табарийнинг тафсир услубидаги маънавий ва бадиий ёндашувлар,
тафаккурга чорловчи оятларнинг тил-услубий хусусиятлари очиб берилади. Мақолада
классик манбалар билан бирга замонавий тадқиқотлар қиёсий таҳлил қилиниб,
Табарийнинг тафсир услубидаги ўзига хосликлар аниқланади. Қуръон оятларининг
арабча матни ва ўзбекча таржимаси келтирилиб, уларнинг тафаккурга ундовчи таъсири
Табарий тафсири асосида ўрганилади.
Калит сўзлар
: Қуръон, тафаккур, Ибн Жарир Табарий, тафсир, услубий таҳлил,
тил-услубий хусусиятлар, маънавий ёндашув.
QURANIC VERSES CALLING FOR REFLECTION: ON THE EXAMPLE OF IBN
JARĪR AL-ṬABARĪ'S COMMENTARY
Nurali Mavlanov
PhD student at the International Islamic
Studies Academy of of Uzbekistan
Abstract.
This article analyzes the Quranic verses calling for reflection in Ibn Jarīr al-
Ṭabarī's commentary "
Jāmi‘ al-bayān ‘an ta’wīl āyāt al-Qur’ān " from a methodological
perspective. The spiritual and artistic approaches in Tabari's commentary style, as well as the
linguistic and stylistic features of verses calling for reflection, are revealed. The article, along
with classical sources, conducts a comparative analysis of modern research and identifies the
peculiarities of al-Ṭabarī's commentary style. The Arabic text and Uzbek translation of the
Quranic verses are presented, and their stimulating effect on reflection is studied based on
Ṭabarī's commentary.
Keywords:
Quran, reflection, Ibn Jarīr al-Ṭabarī, commentary, methodological analysis,
linguistic and stylistic features, spiritual approach.
Кириш
Қуръони Карим инсониятни тафаккурга, яъни ақл юритишга, ўйлашга ва оламнинг
моҳиятини англашга ундовчи муқаддас китобдир. Ундаги кўплаб оятлар инсон ақлини
уйғотиш, табиат ва мавжудот устида мулоҳаза юритишга даъват этади. Тафаккур
Қуръонда фақат ақл соҳасини эмас, балки қалб ва иймон билан боғлиқ руҳий жараён
сифатида ҳам талқин этилади. Шу боис, бу оятлар фақат билим эмас, маънавий ҳидоят
манбаи ҳисобланади.
Исломий илмда тафаккурга оид оятларнинг мазмуний ва услубий таҳлили кўплаб
тафсирларда, айниқса, классик муҳаддис ва муфассирлар асарларида ўз ифодасини
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
71
топган. Ибн Жарир ат-Табарий (838–923) ўзининг “Жомеъу-л-баён” тафсирида ушбу
оятларни талқин қилишда ўзига хос услубга эга бўлиб, у классик тафсиршуносликда
муҳим ўрин тутади. У ривоят асосидаги тафсирларни тўплаш билан бирга, баъзи
жойларда лингвистик ва маънавий таҳлилларга ҳам алоҳида урғу беради.
Ушбу мақола Табарийнинг тафаккурга чорловчи оятларга муносабатини услубий
ва маънавий жиҳатдан таҳлил қилишга бағишланади. Мақсад – Табарийнинг тафсири
орқали Қуръоннинг инсон ақли ва қалбига қандай таъсир кўрсатишини, унинг
таълимий ва ахлоқий қимматини очиб беришдир.
Тафаккурга чорловчи оятларнинг моҳияти
Қуръонда тафаккурга даъват этувчи оятлар кўплаб сураларда учрайди. Масалан,
“Оли Имрон” сурасининг 190–191-оятларида шундай дейилади:
أِّلْ ٍتاَي َلَ ِراَهَّنلاَو ِلْيَّللا ِف َلَِت ْخاَو ِضْرَ ْلْاَو ِتاَواَمَّسلا ِقْلَخ يِفَو
ِباَبْلَ ْلْا يِلو
ْمِهِبوأنأج ٰىَلَعَو اًدوأعأقَو اًماَيِق َ َّاللَّ َنوأرأكْذَي َنيِذَّلا
َّنلا َباَذَع اَنِقَف َكَناَحْبأس ًلَِطاَب اَذ َٰه َتْقَل َخ اَم اَنَّبَر ِضْرَ ْلْاَو ِتاَواَمَّسلا ِقْلَخ يِف َنوأرَّكَفَتَيَو
ِرا
“Албатта, осмонлар ва ернинг яратилишида, кечaю кундузнинг алмашиниб
боришида ақл эгалари учун аломатлар бордир. Улар Аллоҳни тик турганларида,
ўтирганларида ва ёнбошлаганларида ёд этадилар ва осмонлар ва ернинг
яратилиши ҳақида тафаккур қиладилар: «Эй Раббимиз! Буни бекорга яратмадинг.
Сен поксан, бизни дўзах азобидан асра!»”
(Қуръон, 3:190–191).
Табарий ушбу оятларни тафсир қилар экан, тафаккурни “ақлни ишга солиш ва
мавжудотнинг яратилиш ҳикматини англаш” деб талқин қилади (Табарий, 2000, 3-жуз,
529-бет). У оятдаги “ақл эгалари” (улу-л-албоб) иборасини “фикр юритадиган, ақл билан
мулоҳаза қиладиган кишилар” деб изоҳлайди ва бунинг асосида инсоннинг табиат ва
олам устида мулоҳаза юритиши зарурлигини таъкидлайди.
Табарийнинг тафсир услуби
Табарийнинг тафсири ўзига хос хусусиятлари билан ажралиб туради. У ривоят ва
дироят усулларини уйғунлаштириб, оятларнинг маъносини очишда ҳадисларга,
саҳобалар ва тобеинларнинг сўзларига таянади. Масалан, юқоридаги оятларда у
“тафаккур” сўзини талқин қилишда Ибн Аббос (р.а.)дан ривоят қилиб, тафаккурни “ақл
билан Аллоҳнинг яратган нарсалари устида фикр юритиш” деб таърифлайди (Табарий,
2000, 3-жуз, 530-бет).
Табарий тафсиридаги муҳим жиҳатлардан бири — унинг услубий кенг
қамровлилиги ва манбалар билан ишлашдаги интизомидир. У ҳар бир оятга бир неча
ривоятни келтириб, улар орасидаги мазмун фарқларини тилшунослик ва мантиқий
изоҳлар орқали шарҳлайди. Бу услуб унга оятлар маъносини фақатгина зоҳирий эмас,
балки фалсафий ва ирфоний жиҳатдан ҳам англаш имконини беради. У “тафаккур”
тушунчасини ҳам шундай талқин қилади: бу фақат ақлий машғулот эмас, балки қалб
билан илоҳий ҳақиқатларни идрок қилиш жараёнидир.
Замонавий тадқиқотчилар, хусусан, Муҳаммад Ҳусайн Захабий, Табарийнинг
услубини “энциклопедик” деб атайди, чунки у оятларнинг барча муҳим маъноларини
тўплаб, уларни қиёсий таҳлил қилади (Захабий, 2003, 145-бет). Шу жиҳатдан,
Табарийнинг тафсири ҳам диний уламолар, ҳам тилшунослар, ҳам тасаввуф
муҳаққиқлари учун қизиқиш уйғотадиган манбага айланган.
Табарийнинг услубидаги яна бир муҳим жиҳат – унинг тил-услубий талқинидаги
аниқлик ва мулоҳазалиликдир. Масалан, “Зумар” сурасининг 42-оятида:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
72
َمْلا اَهْيَلَع ٰىَضَق يِتَّلا أكِسْمأيَف ۖ اَهِماَنَم يِف ْتأمَت ْمَل يِتَّلا َو اَهِت ْوَم َني ِح َسأفنَ ْلْا ىَّفَوَتَي أ َّاللَّ
ۚ ىًّمَسأم ٍلَجَأ ٰىَلِإ ٰىَر ْخأ ْلْا ألِسْرأيَو َت ْو
نوأرَّكَفَتَي ٍم ْوَقِّل ٍتاَي َلَ َكِل َٰذ يِف َّنِإ
َ
"Аллоҳ жонларни ўлими вақтида, ўлмаганларини эса уйқуси вақтида олур.
Бас, ўлишига ҳукм қилганларини ушлаб қолур, қолганларини маълум муддатгача
қўйиб юборур. Албатта, бунда тафаккур қиладиган қавмлар учун оят
(ибрат)
лар
бордир".
(Қуръон, 39:42).
Табарий бу оятда тафаккурни уйқу ва ўлим феномени устида фикр юритиш билан
боғлайди. У классик манба – Замахшарийнинг “ал-Кашшоф” тафсирига таяниб, уйқу ва
ўлимнинг ўхшашлигини таъкидлайди (Замахшарий, 2006, 4-жуз, 128-бет). Унга кўра, ҳар
икки ҳолатда ҳам руҳ танадан чиқарилади, лекин уйқуда руҳ қайтарилади, ўлимда эса
йўқ. Бу муқоиса илоҳий қудрат ва инсон ожизлигини англашда муҳим метафора
сифатида талқин қилинади.
Шу тарзда, Табарийнинг тафсиридаги услуб – ривоят ва дироятни, мантиқий изоҳ
ва илоҳий ишораларни биргаликда қўллаш орқали Қуръоннинг маънавий ва ақлий
бойлигини очиб беришга хизмат қилади.
Тил-услубий хусусиятлар
Табарийнинг тафсирида тафаккурга чорловчи оятларнинг тил-услубий
хусусиятлари алоҳида эътиборга сазовор. У араб тилининг нутқий ва бадиий
жиҳатларини таҳлил қилиб, оятларнинг маъносини очишда луғавий талқинларга катта
эътибор беради. Масалан, “тафаккур” сўзининг арабча луғавий маъноси “фикрни бир
нарсага йўналтириш” ёки “чуқур ўйлаш”ни англатади (Ибн Манзур, 1994, 5-жуз, 321-
бет). Табарий буни оятлар контекстида “Аллоҳнинг аломатлари устида мулоҳаза
юритиш” деб кенгайтиради.
Змонавий тадқиқотчи Ваҳба Зуҳайлийнинг "Тафсир ал-Мунир" асари ҳам
тафаккурга ундовчи оятларнинг шарҳида муҳим аҳамият касб этади. Зуҳайлийнинг
ёндашувида тафаккур нафақат ақлий, балки ижтимоий ва ахлоқий масъулият билан
боғлиқ жараён сифатида талқин қилинади. У тафаккурни инсоннинг ҳаёт, табиат,
таълим ва бошқа соҳалардаги масъул қарорига етакловчи жараён сифатида кўради
(Зуҳайлий, 1991, 5-жуз, 432-бет). Масалан, у Зумар сурасидаги мазкур оятни шарҳлар
экан, тафаккурни фақат ажойиб воқелик устида ўйлаш эмас, балки инсоннинг ўз ҳаёти
ва мақсадлари ҳақидаги фаол мулоҳазаси деб таърифлайди.
Табарий эса бу оятларнинг маънавий таъсирини очишда тил-услубий жиҳатларга
таянади, хусусан, оятлардаги такрор ва қиёсий ифодаларнинг аҳамиятини кўрсатади.
Шу тарзда, Табарийнинг тафсиридаги услуб — ривоят ва дироятни, мантиқий изоҳ ва
илоҳий ишораларни биргаликда қўллаш орқали Қуръоннинг маънавий ва ақлий
бойлигини очиб беришга хизмат қилади.
Хулоса
Ибн Жарир Табарийнинг “Жомеъу-л-баён” тафсири тафаккурга чорловчи Қуръон
оятларини талқин қилишда муҳим манба ҳисобланади. Унинг услуби ривоят ва дироят
усулларининг уйғунлиги, тил-услубий таҳлиллари ва маънавий талқинлари билан
ажралиб туради. Табарийнинг тафсирида тафаккурга даъват этилган оятлар инсон
ақлини уйғотиш, оламнинг яратилиш ҳикматини англашга ундайди. Келтирилган
оятлар ва уларнинг талқини Табарийнинг тафсиршуносликдаги ўзига хос ўрнини янада
мустаҳкамлайди.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
73
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ибн Манзур. (1994).
Лисан ал-Араб
. Байрут: Дар Содир.
2.
Зуҳайлий, Ваҳба. (1991). Ат-тафсир ал-мунир фий ақидати ва-ш-шария ва-л-манҳаҷ.
Димашқ: Дарул-Фикр.
3.
Табарий, И. Ж. (2000).
Жомеъу-л-баён ан таъвил ояти-л-Қуръон
. Байрут: Муассасат
ар-Рисола.
4.
Замахшарий, М. (2006).
ал-Кашшоф ан ҳақоиқ ғавомид ат-танзил
. Байрут: Дар ал-
Китоб ал-Арабий.
5.
Захабий, М. Ҳ. (2003).
ат-Тафсир ва-л-муфассирун
. Қоҳира: Мактабат Ваҳба.
