ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
49
“BOBURNOMA” DA HIND JAMIYATI: TARIXIY-IJTIMOIY TAHLIL
Usanova Muxlisa
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti
Antropologiya va etnologiya yo‘nalishi 3-kurs hind-ingliz guruhi talabasi
+998933047175
https://doi.org/10.5281/zenodo.15649065
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Zahiriddin Muhammad Boburning "Boburnoma" asari
asosida Hindiston jamiyatining XV–XVI asrlardagi ijtimoiy, madaniy va diniy holati tahlil
qilinadi. Muallifning hind jamiyati haqidagi kuzatuvlari orqali kastalar tizimi, diniy e’tiqodlar,
turmush tarzi va ayollar o‘rni yoritiladi. Maqolada “Boburnoma” ning nafaqat tarixiy, balki
etnografik manba sifatidagi ahamiyati ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar:
Boburnoma, Hind jamiyati, kastalar tizimi, Zahiriddin Muhammad Bobur,
diniy e’tiqodlar, ayollar o‘rni, hind madaniyati, etnografik tahlil, tarixiy manba.
INDIAN SOCIETY IN “BOBURNAMA”: HISTORICAL AND SOCIAL ANALYSIS
Usanova Mukhlisa
Tashkent State University of Oriental Studies
Faculty of Eastern Civilization and Philosophy Anthropology and Ethnology
3rd year student of the Indian-English group
+998933047175
Annotation
: This article analyzes the social, cultural and religious situation of Indian
society in the 15th-16th centuries based on Zahiriddin Muhammad Babur's “Boburnama”. The
author's observations about Indian society shed light on the caste system, religious beliefs,
lifestyle and the role of women. The article shows the importance of "Boburnama" not only as
a historical, but also as an ethnographic source.
Keywords
: Baburnama, Indian society, caste system, Zahiriddin Muhammad Babur,
religious beliefs, role of women, Indian culture, ethnographic analysis, historical source.
ИНДИЙСКОЕ ОБЩЕСТВО В «БОБУРНАМЕ»: ИСТОРИКО-СОЦИАЛЬНЫЙ
АНАЛИЗ
Усанова Мухлиса
Ташкентский государственный университет востоковедения
Факультет восточной цивилизации и философии Антропология и этнология
Студентка 3 курса индийско-английской группы
+998933047175
Аннотация
: В данной статье анализируется социальное, культурное и
религиозное положение индийского общества в XV-XVI веках на основе «Бобурнаме»
Захириддина Мухаммада Бабура. Наблюдения автора об индийском обществе
проливают свет на кастовую систему, религиозные верования, образ жизни и роль
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
50
женщин. В статье показана важность «Бобурнаме» не только как исторического, но и как
этнографического источника.
Ключевые
слова
: Бабурнаме, индийское общество, кастовая система, Захириддин
Мухаммад Бабур, религиозные верования, роль женщин, индийская культура,
этнографический анализ, исторический источник.
Kirish
“Boburnoma” — buyuk sarkarda va yozuvchi Zahiriddin Muhammad Bobur tomonidan
yozilgan noyob tarixiy, adabiy va etnografik asar bo‘lib, unda XV-XVI asrlardagi Hindiston
jamiyatining holati chuqur va aniq tasvirlangan. Bobur Hindistonga yurish qilgach, bu yurtning
tabiati, aholisi, urf-odatlari, diniy qarashlari va jamiyat tuzilmasi haqida ko‘plab kuzatuvlar
qoldirgan. Bu kuzatuvlar orqali biz Hind jamiyatining o‘ziga xos xususiyatlarini bilib olamiz.
Asosiy qism
1. Jamiyat tuzilmasi va tabaqalanishi
Zahiriddin Muhammad Bobur o‘zining “Boburnoma” asarida Hindiston jamiyatining
qat’iy ijtimoiy tabaqalarga ajratilgan tuzilmasini chuqur tahlil qiladi. Uning kuzatuvlariga ko‘ra,
Hind jamiyati kastalar tizimi asosida tashkil etilgan bo‘lib, bu tizim har bir insonning ijtimoiy
mavqeini tug‘ilganidan boshlab belgilab qo‘yadi. Bobur bu tizimni ijtimoiy adolat va tenglik
tamoyillariga zid, inson erkinligini cheklovchi va ijtimoiy harakatchanlik imkoniyatlarini
yo‘qqa chiqaruvchi tizim sifatida baholaydi.
Kastalar tizimining qat’iyati natijasida jamiyat qatlamlari o‘rtasida keskin tafovutlar
yuzaga kelgan. Ayniqsa, eng quyi tabaqa — “pariyalar” (ya’ni jamiyatdan chetlatilgan, "iflos"
deb qaralgan guruhlar) og‘ir ekspluatatsiyaga uchragan va ko‘p hollarda insoniy sha’n va qadr-
qimmatdan mahrum holda yashashga majbur bo‘lgan. Bobur bu tabaqaga mansub kishilarning
jamiyatda so‘z huquqidan, iqtisodiy erkinlikdan va shaxsiy or-nomusdan bebahra bo‘lganini
ochiq yozadi. Bobur bu ijtimoiy tizimni tanqid qilgan holda, kastalarga ajratish Hind jamiyatida
vertikal harakatchanlikni (ya’ni pastki ijtimoiy qatlamlardan yuqoriga ko‘tarilish imkonini)
deyarli imkonsiz qilib qo‘yganini ta’kidlaydi. U o‘zining musulmon jamiyatlarida ko‘proq
ijtimoiy harakatchanlik mavjudligini aytib o‘tadi va kastaviy tuzumni o‘ziga yot, zulmkor tizim
sifatida baholaydi.
Shu orqali “Boburnoma” Hindiston jamiyatidagi ijtimoiy adolatsizlik, tengsizlik va ijtimoiy
qatlamlar o‘rtasidagi murakkab ziddiyatlarni yorituvchi muqim etnografik-huquqiy manba
sifatida alohida ahamiyat kasb etadi. Boburning kuzatuvlari nafaqat tarixiy voqelikni aks
ettiradi, balki davrining ijtimoiy muammolarini ham ochib beradi.
2. Diniy holat va e’tiqod
“Boburnoma” da Hindiston diniy hayoti keng va teran tarzda tasvirlanadi. Muallif
Hindistonda asosan hindular istiqomat qilishini, ularning diniy hayoti murakkab va qadimiy
e’tiqodlarga asoslanganini ta’kidlaydi. Bobur kuzatuvlariga ko‘ra, hinduizmda ko‘pxudolik
(politeizm) asosiy o‘rinni egallagan bo‘lib, aholining turli xudolar va ma’budlarga sig‘inishi keng
tarqalgan edi. Shivalar, Vishnular, Brahmalar, Ganga daryosi kabi ilohiylashtirilgan tabiat
hodisalari ularning diniy hayotida muhim o‘rin tutgan. Bobur bu holatni ajablanish bilan qabul
qilgan va uni islom dinining yagona Xudoga e’tiqod qilish talimi bilan solishtirgan. Uning
fikricha, hindu dinidagi xudolar xilma-xilligi xalq e’tiqodining bo‘linishiga olib kelgan, bu esa
jamiyatda diniy birlikning yetishmasligiga sabab bo‘lgan. Bobur musulmonlar orasida yagona
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
51
Allohga e’tiqodning mustahkamligini yuqori baholab, bu jihatdan islom dinining
mukammalligini uqtiradi.
Bundan tashqari, Bobur Hindistonda buddizm, jaynizm, va boshqa dini oqimlarning ham
izlari mavjudligini tilga oladi. Budda ta’limoti, ayniqsa ba’zi mintaqalarda o‘z ta’sirini saqlab
qolganini, uning izdoshlari hali-hanuz turli ruxiy va axloqiy mashqlarni ado etishini qayd etadi.
Bu esa Hindistonda diniy xilma-xillikning naqadar keng qamrovli va murakkab bo‘lganini
ko‘rsatadi.
Bobur ayrim hududlarda diniy bag‘rikenglikning mavjudligini ham ta’kidlaydi. U yerda
musulmonlar, hindular va boshqa e’tiqod egalari bir-biri bilan nisbatan tinch yashaganini qayd
etadi. Ammo u ayrim hollarda dinlararo ziddiyat va nizo holatlarini ham kuzatgan. Bobur ushbu
voqealarni izchil tarzda hujjatlashtirib, diniy munosabatlarning ijtimoiy muvozanatga qanday
ta’sir ko‘rsatganini yoritadi. “Boburnoma” da berilgan diniy tasvirlar Hindistonning XV–XVI
asrlardagi murakkab va ko‘p qatlamli diniy tuzilmasini ko‘rsatib beradi. Asar muallifining
kuzatuvlari orqali Hind jamiyatining diniy qarashlari, marosimlari va e’tiqodiy amaliyotlari
haqida qimmatli tarixiy va etnografik ma’lumotlar olish mumkin.
3. Turmush tarzi va madaniyat
Zahiriddin Muhammad Bobur o‘zining “Boburnoma” asarida Hindiston xalqlarining
kundalik turmush tarzi va madaniy hayotini katta e’tibor bilan tasvirlaydi. U Hindistonda
yashovchi xalqlarning yashash sharoitlari, urf-odatlari, kiyinish uslubi, ovqatlanish madaniyati,
musiqa va san’atga bo‘lgan munosabati haqida o‘zining shaxsiy kuzatuvlari asosida boy
ma’lumotlar beradi. Bobur hindlarning kiyinish madaniyati haqida ijobiy fikr bildirgan.
Ularning kiyimlari ob-havo sharoitiga mos bo‘lib, rang-barang va bezaklarga boy ekanini qayd
etadi. Ayniqsa, ayollar liboslarining nafisligi va erkaklarning an’anaviy bosh kiyimlari Boburda
katta taassurot uyg‘otgan. Bu holat o‘z navbatida hind jamiyatida estetik qarashlarning
rivojlanganligidan dalolat beradi.
Ovqatlanish madaniyati masalasida Bobur hindlarning asosan meva-sabzavotga boy
parhezga ega bo‘lganini yozadi. Ular turli ziravorlar, guruch, dukkakli mahsulotlar va sutli
taomlardan keng foydalanar edilar. Bobur hindlarning taom tayyorlash va iste’mol qilishdagi
gigiyena va marosimiy an’analariga ham e’tibor qaratadi. Bu jihatlar Hindiston aholisi orasida
ma’lum bir sanitariya va madaniyat me’yorlari mavjudligini ko‘rsatadi. Madaniyat sohasida
Bobur musiqa va raqs san’atiga alohida urg‘u beradi. U hindlarning o‘ziga xos musiqiy
cholg‘ulari, marosim raqslari va diniy-kuylov san’atini maqtov bilan tilga oladi. Ayniqsa, ibodat
paytlarida yoki bayram marosimlarida ijro etiladigan kuy-qo‘shiqlar va raqslar hindu
jamiyatining qadimiy san’atga bo‘lgan mehrini aks ettiradi.
Me’morchilik sohasida ham Bobur Hindistondagi ibodatxonalar, saroylar va
yodgorliklarni yuksak baholaydi. Ularning murakkab bezaklari, o‘yma naqshlari,
haykaltaroshlik san’ati va muhandislik yechimlari Bobur e’tiborini tortgan. Ayniqsa, hindu
ibodatxonalarining ichki va tashqi bezaklari, gumbazli inshootlar, marmardan ishlangan
haykallar uni qoyil qoldirgan. Bu orqali Bobur Hindiston madaniyatining yuksak badiiy
darajasini tasdiqlaydi. “Boburnoma”dagi bu kabi kuzatuvlar Hindiston jamiyatining XV–XVI
asrlarda taraqqiy etgan, o‘ziga xos va boy madaniy qatlamlarga ega bo‘lgan xalq sifatida
namoyon bo‘lishiga xizmat qiladi. Bobur bu tafsilotlarni yuksak kuzatuvchanlik va tarixiy-
etnografik yondashuv bilan yozib qoldirgan bo‘lib, u orqali Hind jamiyatining ijtimoiy-madaniy
hayoti haqida muhim manba yaratilgan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
52
4. Ayollar o‘rni
“Boburnoma”da Zahiriddin Muhammad Bobur Hindiston jamiyatining turli ijtimoiy
qatlamlarini tahlil etar ekan, ayollar mavqeiga ham alohida e’tibor qaratadi. U Hind
jamiyatining ayrim hududlarida ayollarning ijtimoiy va shaxsiy erkinliklari cheklangani, ular
hayotining ko‘plab jihatlari ota-onalar yoki erkak qarindoshlar nazoratida bo‘lganini qayd
etadi. Nikoh masalalarida, ayniqsa, qizlarning tanlov huquqining mavjud emasligi, ota-
onalarning ularni majburiy tarzda turmushga uzatishi Bobur tomonidan tanqid ostiga olinadi.
Bobur o‘z asarida Hindistonda keng tarqalgan va nihoyatda og‘ir ijtimoiy hodisa — “sati”
an’anasini alohida tilga oladi. Bu odatga ko‘ra, er vafot etganidan so‘ng xotini ham ixtiyoriy yoki
majburan erining janozasida tiriklayin kuydirilgan. Bobur ushbu hodisani insoniylikka mutlaqo
zid, vahshiyona va adolatsiz ijtimoiy amaliyot sifatida baholab, unga nisbatan o‘zining keskin
noroziligini bildiradi. Bu orqali u ayol shaxsiyatining qadrsizlanishi, ayollarga nisbatan
zo‘ravonlik va majburlov holatlarini fosh etadi. Bundan tashqari, Bobur ayrim mintaqalarda
ayollar iqtisodiy faoliyatda, ayniqsa uy-ro‘zg‘or ishlari, pazandachilik va matolar tayyorlash
kabi sohalarda faol ishtirok etayotganini ham eslatadi. Biroq bu mehnat ko‘proq majburiy
xarakterga ega bo‘lganini, ayollar mehnati yetarlicha qadrlanmasligini ham nazarda tutadi.
Shuningdek, ayollarning diniy marosimlarda qatnashishdagi chegaralari, jamoat
hayotidagi nofaolligi ham Bobur tomonidan ayollar hayotining cheklanganligidan dalolat
sifatida keltiriladi. Bu esa Hindiston jamiyatida gender tengsizlik mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi.
Boburning ayollar mavzusiga bo‘lgan bunday yondashuvi o‘z davrida kamdan-kam
uchraydigan ilg‘or fikrlarning aksidir. U nafaqat hodisani kuzatadi, balki unga axloqiy va
ijtimoiy baho beradi, bu esa “Boburnoma”ni nafaqat tarixiy, balki ijtimoiy-tahliliy manba
sifatida ham qimmatli qiladi.
Xulosa
“Boburnoma” faqat tarixiy yodnoma emas, balki o‘z davrining boy etnografik manbasi
hamdir. Unda Hind jamiyatining qatlamli tuzilishi, diniy va madaniy ko‘rinishlari, turmush tarzi
va axloqiy qadriyatlari haqidagi tafsilotlar, Boburning teran kuzatuvlari asosida yoritilgan.
Boburning yondashuvi — adolatli va ilmiy bo‘lib, u Hindiston jamiyatini tushunishga intilgan
va uni o‘z asarida bexolis tasvirlagan.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bobur, Zahiriddin Muhammad.
Boburnoma
. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot
va san’at nashriyoti, 2002.
2.
Hayitmetov, A.
Boburnoma va uning badiiyati
. – Toshkent: Fan nashriyoti, 1983.
3.
Qayumov, A.
Zahiriddin Muhammad Bobur: hayoti va ijodi
. – Toshkent: O‘zbekiston, 1996.
4.
Dalrymple, William.
The Last Mughal: The Fall of a Dynasty, Delhi 1857
. – London:
Bloomsbury Publishing, 2006.
5.
Basham, A. L.
The Wonder That Was India
. – New Delhi: Rupa Publications, 2011.
6.
Thapar, Romila.
A History of India, Volume 1
. – London: Penguin Books, 2003.
7.
Toshpulatova, M., & Ilhomjonova, R. (2023). Teaching and learning English through digital
technology.
Engineering problems and innovations
.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
53
8.
Ali, Daulat Rao.
Caste System in India: A Historical Perspective
. – New Delhi: Deep & Deep
Publications, 2010.
9.
Hasan, Mushirul.
India Through Foreign Eyes: Travelogues and Observations
. – New Delhi:
Oxford University Press, 2009.
10.
Qurbonov, Sh.
Hindiston tarixi va madaniyati
. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2008.
11.
UNESCO.
History of Civilizations of Central Asia. Volume IV: The Age of Achievement
. – Paris:
UNESCO Publishing, 2000.
