ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
122
YOZUV ISLOHOTLARI VA MADANIY MEROS: O'ZBEK TAJRIBASI
Eshchanov Zakir Xudayarivich
Tayanch doktarant,
Abu Rayhon Beruniy nomidagi Urganch davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15662528
Annotatsiya.
Mazkur ishda O‘zbekiston tarixidagi yozuv islohotlarining bosqichlari va
ularning madaniy merosga ta’siri tahlil qilinadi. Arab yozuvidan boshlab lotin va kirill
alifbolariga o‘tish jarayonlari ijtimoiy, siyosiy va madaniy omillar bilan izohlanadi. Har bir
yozuv almashinuvi bilan madaniy merosning saqlanishi, avlodlararo izchillik va tarixiy xotira
masalalari muhokama qilinadi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, yozuv islohotlari nafaqat texnik yoki
lingvistik jarayon, balki milliy o‘zlikni ifodalovchi muhim madaniy hodisa sifatida namoyon
bo‘layotgani ko‘rsatib beriladi..
Kalit so’zlar:
yozuv islohoti, arab yozuvi, lotin alifbosi, kirill alifbosi, madaniy meros,
O‘zbekiston, milliy o‘zlik, avlodlararo uzviylik, madaniy xotira
Abstract.
This research explores the stages of script reforms in Uzbekistan and their
impact on cultural heritage. It analyzes the transition from Arabic script to Latin and Cyrillic
alphabets within the context of social, political, and cultural dynamics. Each stage of script
reform is examined with a focus on its influence on the preservation of cultural memory,
intergenerational continuity, and national identity. The findings suggest that script reform in
Uzbekistan has not merely been a technical or linguistic process but a significant cultural
phenomenon shaping national consciousness.
Key words:
script reform, Arabic script, Latin alphabet, Cyrillic alphabet, cultural
heritage, Uzbekistan, national identity, intergenerational continuity, cultural memory.
Kirish.
Yozuv insoniyat sivilizatsiyasining eng muhim madaniy kashfiyotlaridan biri
bo‘lib, u nafaqat aloqa vositasi, balki jamiyatning tarixiy xotirasi, madaniy o‘zligini saqlovchi
qudratli vositadir. Ayniqsa, turkiy xalqlar, jumladan O‘zbekiston tarixida yozuvning o‘zgarishi
nafaqat lingvistik, balki siyosiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq
bo‘lgan. Arab yozuvidan lotin alifbosiga, undan kirill yozuviga va nihoyat mustaqillikdan so‘ng
yana lotin yozuviga qaytish — bu tarixiy jarayonlar jamiyatning madaniy o‘zligini anglash,
milliy ongni shakllantirish va madaniy merosni saqlashdagi muhim bosqichlar bo‘lib xizmat
qilgan.
Mazkur tadqiqotda O‘zbekiston tajribasi misolida yozuv islohotlarining tarixiy rivojlanish
bosqichlari, har bir bosqichning madaniy merosga ta’siri, va bu jarayonning jamiyatda qanday
iz qoldirgani ilmiy tahlil qilinadi. Har bir yozuv o‘zgarishi o‘ziga xos siyosiy kontekstda amalga
oshirilgan bo‘lib, u o‘z davrining mafkurasi va maqsadlariga xizmat qilgan. Natijada, yozuvdagi
har bir islohot faqat alifbo almashinuvi emas, balki tarixiy xotiraning uzilishi yoki tiklanishi,
avlodlararo uzviylikning ta’minlanishi yoki izdan chiqishi bilan ham bog‘liq bo‘lgan.
O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, yozuv siyosati davlat mustaqilligi, milliy identitet
va madaniy merosning saqlanishi bilan bevosita bog‘liq. Shu sababli, yozuv islohotlariga oddiy
til siyosati sifatida emas, balki tarixiy-madaniy va ideologik jarayon sifatida yondashish zarur.
ishimizda aynan mana shu jihatlar asosida yozuv islohotlarining madaniy merosga ta’siri
chuqur tahlil qilinadi.
I. O‘zbekistonda yozuv islohotlarining tarixiy bosqichlari
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
123
Arab yozuvining tarixiy roli
O‘zbek xalqi tarixida arab yozuvi asrlar davomida ilm-fan, adabiyot va diniy bilimlarning
asosiy grafikasiga aylangan. IX–XIX asrlarda islom sivilizatsiyasining taraqqiyoti bilan birga
arab yozuvi keng qo‘llanilgan. Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Alisher Navoiy kabi
mutafakkirlarning asarlari aynan shu yozuvda yaratilgan. Arab yozuvi madaniy merosni asrlar
davomida saqlab kelgan bo‘lsa-da, keng omma uchun murakkabligi sababli keyingi islohotlar
zaruratga aylangan.
Lotin yozuviga o‘tish (1929–1940)
1929-yilda SSSRda lotin alifbosiga asoslangan yozuv joriy etildi. Bu islohot jadidlar
tomonidan dastlab ijobiy baholangan bo‘lsa-da, natijada arab yozuvidagi madaniy merosdan
ajralish yuz berdi. Lotin yozuvi savodxonlikni oshirishga xizmat qilgan, ammo klassik
asarlarning o‘qilishi cheklangan.
Kirill yozuviga o‘tish (1940–1991)
1940-yildan boshlab sovet siyosatiga muvofiq o‘zbek tili kirill yozuvida yozila boshlandi.
Bu yozuv rus tilining ustuvorligini kuchaytirishga xizmat qilgan bo‘lsa-da, milliy madaniyat va
tarixiy yozuvlar bilan aloqani yanada zaiflashtirdi. Kirill yozuvida yetuk adabiyotlar yaratildi,
biroq avlodlar tarixiy merosdan tobora yiroqlashdi.
Mustaqillikdan so‘nggi davr (1993–hozirgi kungacha)
1993-yildan boshlab O‘zbekiston yana lotin yozuviga qaytdi. Bu qaror milliy o‘zlikni
tiklash va zamonaviy integratsiyani ta’minlashga qaratilgan edi. Biroq o‘tish jarayoni uzoq
davom etdi, yozuvda ikkilik holati shakllandi. Madaniy merosni zamonaviy avlodga yetkazish
uchun transliteratsiya, raqamlashtirish va ta’limiy loyihalar yo‘lga qo‘yildi, ammo hali
yechimini topmagan muammolar ham mavjud.
II. Yozuv islohotlarining madaniy merosga ta’siri
Yozuv islohotlari har qanday jamiyatning madaniy merosiga bevosita ta’sir qiluvchi
muhim omillardan biridir. O‘zbek yozuvining arab, lotin va kirill grafikalari o‘rtasida bir necha
bor o‘zgarganligi bu uzluksizlikni murakkablashtirib yubordi. Bu jarayon o‘z navbatida adabiy
va tarixiy manbalarni o‘qish, saqlash va ommalashtirishda qator muammolarni yuzaga
chiqardi.
Adabiy va tarixiy matnlar o‘qilishi va saqlanishi
Yozuv islohotlari natijasida o‘zbek xalqining klassik adabiy merosini o‘qish va tushunish
jarayoni tobora qiyinlashdi. Arab yozuvida bitilgan asarlar, jumladan Alisher Navoiy, Bobur,
Mashrab kabi mutafakkirlarning durdona merosi, yangi avlod uchun deyarli tushunarsiz holga
keldi. Shuningdek, XX asr boshida jadidchilik harakatiga mansub Fitrat, Cho‘lpon, Munavvar
Qori kabi ma’rifatparvarlarning lotin yozuvida yozilgan asarlari ham sovet davrida taqiqlangan
yoki e’tiborsiz qoldirilgan. Bugungi kunda ushbu madaniy qatlamni qayta tiklash, uni
zamonaviy avlodga yetkazish uchun jiddiy ilmiy va metodik ishlar talab etiladi. Jadid
adabiyotining tiklanishi milliy ong va tarixiy xotirani tiklashga xizmat qilmoqda.
Arxivlar, qo‘lyozmalar va tarjimalar muammosi
Arab yozuvida yaratilgan ilmiy, diniy va tarixiy qo‘lyozmalar hozirgacha O‘zbekiston
arxivlari va kutubxonalarida saqlanmoqda. Biroq ularni o‘rganish, transliteratsiya qilish va
keng ommaga yetkazish bo‘yicha ishlar hanuz yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan. Tarjimasi
mavjud bo‘lgan matnlar ham ko‘pincha tor ilmiy auditoriyaga mo‘ljallangan, murakkab va
noaniq tilda ifodalangan bo‘ladi. Ilmiy merosning ommaviylashtirilishi uchun bu
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
124
qo‘lyozmalarni zamonaviy lotin yozuvida yangidan nashr qilish, ularni raqamlashtirish va
didaktik shakllarda taqdim etish zarur. Aks holda, ular madaniy meros sifatida faqat
arxivlardagi eksponatga aylanib qoladi.
Madaniy uzviylik muammosi
Yozuvning har galgi o‘zgarishi avlodlar o‘rtasidagi madaniy uzviylikka putur yetkazgan.
Har bir islohot tarixiy xotiraning bir qismi bilan uzilish, o‘tmish bilan aloqaning uzilishi sifatida
namoyon bo‘lgan. Masalan, kirill yozuvida savod olgan avlod arab yoki dastlabki lotin
yozuvidagi matnlarni anglay olmaydi, bu esa madaniy uzviylikni zaiflashtiradi. Madaniy
identitetning shakllanishida yozuvning izchil saqlanishi va tarixiy bosqichlar bilan bog‘liqlik
muhim rol o‘ynaydi. Bugungi kunda lotin yozuvining takomillashtirilgan shaklida madaniy
merosni keng targ‘ib qilish, avlodlararo tarixiy xotirani tiklashga xizmat qiladi.
III. Yozuv islohotlari va milliy o‘zlik
Yozuv har bir xalqning madaniy, tarixiy va siyosiy xotirasini belgilovchi muhim
ramzlardan biridir. O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, yozuvdagi o‘zgarishlar nafaqat
aloqa vositasi sifatida, balki milliy mustaqillik va identitetni ifodalovchi belgi sifatida ham katta
ahamiyat kasb etgan.
Yozuv – milliy ramz
Har bir yozuv islohoti muayyan siyosiy va ideologik bosqich bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan.
SSSR davrida kirill yozuvining joriy etilishi sovet mafkurasining bir qismi sifatida qaralgan
bo‘lsa, mustaqillikdan keyin lotin yozuviga qaytish milliy mustaqillik va o‘zlikni tiklashning
timsoliga aylandi. Ayniqsa, 1993-yilgi lotin yozuviga asoslangan yangi alifboning
qonuniylashtirilishi xalq ongida yozuvni siyosiy-ideologik ramz sifatida idrok etilishiga zamin
yaratdi. Bu o‘zgarish milliy uyg‘onish davrining timsoli, mustamlakachilik merosidan xalos
bo‘lish yo‘lidagi qadamlardan biri sifatida qaralmoqda.
Yosh avlod va madaniy izchillik
Yozuv islohotlari natijasida avlodlararo tafovutlar yuzaga kelgan. Masalan, kirill yozuvida
ta’lim olgan avlod va lotin yozuvida o‘qiyotgan yangi avlod o‘rtasida madaniy aloqalar
sustlashgan, umumiy madaniy xotiraning shakllanishida uzilishlar kuzatilgan. Bu holat
madaniy uzviylikni zaiflashtirish bilan birga, madaniy xotirani izchil yetkazishda muammolar
keltirib chiqargan.
Shu boisdan, ta’lim dasturlarida madaniy merosni har xil yozuvlarda ommalashtirish,
tarixiy matnlarni yangi yozuvda nashr etish va ularni raqamlashtirish orqali yosh avlodni o‘z
tarixiga yaqinlashtirish bo‘yicha izchil siyosat yuritilmoqda. Ayniqsa, o‘quv darsliklarida
klassik asarlarning sodda, tushunarli, zamonaviy yozuvdagi variantlarini berish madaniy
merosni uzluksiz yetkazishga xizmat qilmoqda.
Xulosa va takliflar.
O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, yozuv islohotlari nafaqat til
siyosatining o‘zgarishi, balki butun madaniy, siyosiy va ijtimoiy hayotga ta’sir qiluvchi
kompleks jarayon bo‘lib xizmat qilgan. Arab yozuvidan lotin yozuviga, undan kirillga, so‘ngra
mustaqillikdan so‘ng yana lotinga o‘tish – bu o‘zgarishlar milliy o‘zlik, madaniy xotira va
avlodlararo izchillik uchun muhim sinov bo‘lgan. Har bir yozuv almashtiruvi tarixiy merosning
qamrovini o‘zgartirgan, uni anglash va yetkazish jarayonida yangi vazifalarni yuzaga chiqargan.
Madaniy merosni saqlash va yosh avlodga yetkazishda yozuv izchilligi muhim ahamiyatga
ega. Bugungi kunda lotin yozuviga asoslangan yangi bosqichda madaniy uzviylikni tiklash,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
125
tarixiy xotirani jonlantirish va yozma merosni ommalashtirishga qaratilgan chora-tadbirlar
zarur.
Takliflar:
Transliteratsiya ishlari uchun yagona ilmiy standartlar ishlab chiqilishi lozim. Bu klassik
matnlarni zamonaviy yozuvda izchil va to‘g‘ri talqin qilishga yordam beradi.
Arab va eski lotin yozuvida bitilgan asarlarni raqamlashtirish va ularni ommaviy elektron
kutubxonalar orqali keng jamoatchilikka taqdim etish zarur.
Ta’lim tizimida tarixiy matnlarni turli yozuvlarda o‘rganishga oid maxsus modul yoki
qo‘shimcha dasturlar joriy qilinishi kerak.
Yozuv islohotlarining tarixiy va madaniy mohiyatini yorituvchi ilmiy-publitsistik
adabiyotlar keng ommaga tushunarli tilda tayyorlanishi lozim.
Ushbu takliflar O‘zbekistonda yozuv islohotlari bilan bog‘liq madaniy siyosatni izchil
davom ettirish, merosni saqlash va uzluksiz avlodlararo madaniy aloqani ta’minlashga xizmat
qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
H. Azamho’jayev. O‘zbek yozuvi va imlosi tarixi. Toshkent: O‘zbekiston nashriyoti, 2010.
45–87 b.
2.
In’omjon Mamarasulov. Yozuv islohotlari va madaniy meros. Toshkent: Fan, 2015. 12–37
b.
3.
Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar. 2-jild, nashrga tayyorlovchi: H. Normatov. Toshkent:
G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1996. 21–62 b.
4.
Alisher Navoiy. Xamsa. Toshkent: “Fan va texnologiya” nashriyoti, 2011. 9–22 b.
5.
G‘ayrat Qodirov. “Yozuv siyosati va madaniy uzviylik.” O‘zbek tili va adabiyoti, no. 3, 2018,
41–47 b.
6.
Islom Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat, 2008. 102–
117 b.
7.
Zokirjon Saidov. Til siyosati va yozuv madaniyati. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi, 2014. 55–77 b.
8.
Tohir Nurillayev. “Lotin yozuviga o‘tish va madaniy muvozanat.” Til va madaniyat (Ilmiy
jurnal), vol. 5, no. 1, 2021, 29–36 b.
