ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
111
HUDUDIY OQOVA SUV TOZALASH INSHOOTLARINING MONITORINGI
ORQALI EKOLOGIK XAVFLARNI ANIQLASH VA OLDINI OLISH
Maxmudova Dildora Ernazarovna
Toshkent arxitektura-qurilish universiteti o’qituvchisi, dots.
Zuxriddinov Faxriddin Nuriddin og'li
Toshkent arxitektura-qurilish universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15661345
Kalit so‘zlar:
oqova suv, monitoring tizimi, ekologik xavf, tozalash inshooti, suv
resurslari, xavfsizlik, ekologik nazorat.
Kirish
So‘nggi yillarda global ekologik muammolar orasida suv resurslarining ifloslanishi
yetakchi o‘rin egallamoqda. Ayniqsa, urbanizatsiya va sanoatlashtirish jarayonlari natijasida
hosil bo‘layotgan oqova suvlarning to‘g‘ri tozalanmasligi ekologik xavf tug‘dirmoqda. Bu
xavflarni barvaqt aniqlash va ularning oldini olishda monitoring tizimlarining roli katta.
Monitoring orqali oqova suv tarkibi, tozalash darajasi, atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatish
darajasi aniqlanib, muayyan chora-tadbirlar belgilanishi mumkin. O‘zbekiston sharoitida ham
hududiy oqova suv tozalash inshootlarining zamonaviy monitoring tizimlari bilan jihozlanishi
ekologik barqarorlikni ta’minlashda ustuvor vazifadir.
Asosiy qism
Hududiy oqova suv tozalash inshootlari atrof-muhit muhofazasida asosiy rol o‘ynaydi.
Ular aholiden, sanoat korxonalaridan va boshqa manbalardan tushayotgan oqova suvlarni
me’yoriy darajada tozalab, ularni suv obyektlariga yoki irrigatsion tizimlarga xavfsiz holatda
chiqarib yuborishi lozim. Ammo amaldagi holat tahlil qilinadigan bo‘lsa, ko‘plab hududlarda
quyidagi muammolar mavjud:
Tozalash inshootlarining texnik jihatdan eskirganligi;
Monitoring tizimlarining yo‘qligi yoki yetarli ishlamasligi;
Biologik, kimyoviy va fizik tozalash bosqichlarining sinxron ishlamasligi;
Chiqarilayotgan suvning ekologik me’yorlarga javob bermasligi.
Ekologik xavflarning oldini olish uchun har bir tozalash inshootida doimiy monitoring
tizimi bo‘lishi zarur. Monitoring quyidagi asosiy komponentlardan tashkil topgan bo‘lishi
lozim:
1. Real vaqtli sensorlar tizimi: oqova suvning fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlarini (pH, BOD,
COD, ammiak, nitrat, neft mahsulotlari) doimiy o‘lchab borish.
2. Ma’lumotlar uzatish va arxivlash tizimi: yig‘ilgan ma’lumotlarni markazlashgan
serverga yuborib, u yerda tahlil qilish.
3. Xavfli holatlarda avtomatik ogohlantirish: me’yorlardan og‘ish kuzatilganda avtomatik
tarzda signal berilishi.
4. Tahliliy platformalar: GIS texnologiyalari orqali monitoring ma’lumotlarini hududiy
kesimda tahlil qilish imkoniyati.
Monitoring tizimlarining samaradorligi tufayli quyidagi ijobiy natijalarga erishish
mumkin:
Tozalash jarayonining optimallashuvi;
Oqova suvlar bilan bog‘liq ekologik xavflarning oldini olish;
Aholi salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatish xavfining kamayishi;
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
112
Atrof-muhitni muhofaza qilishga yo‘naltirilgan qarorlar qabul qilish imkoniyati.
Xalqaro tajribaga murojaat qilsak, Germaniya, Yaponiya, Niderlandiya kabi rivojlangan
davlatlarda har bir suv tozalash inshootida avtomatlashtirilgan monitoring tizimi mavjud. Ular
nafaqat suv sifatini kuzatib boradi, balki atrof-muhitga salbiy ta’sirni real vaqt rejimida
kamaytirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston ham bu borada milliy standartlarni ishlab chiqish,
zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va xalqaro hamkorlikni kengaytirish orqali bu sohada
muhim qadamlar tashlashi zarur.
Xulosa
Hududiy oqova suv tozalash inshootlarining samarali ishlashi bevosita ekologik xavfsizlik
bilan bog‘liq. Shu bois, monitoring tizimlarini joriy etish va ularni doimiy ishlashini ta’minlash
nafaqat texnik, balki ekologik va ijtimoiy zaruratdir. Ekologik xavflarning oldini olish uchun
monitoring natijalaridan foydalangan holda tezkor va aniq qarorlar qabul qilish zarur.
Kelgusida hududiy darajada suv tozalash tizimlarini modernizatsiya qilish va
avtomatlashtirilgan monitoringni joriy etish O‘zbekistonning ekologik barqarorligiga xizmat
qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdurahmonov, K. (2022). Suv resurslarini boshqarish va ekologik xavfsizlik. Toshkent:
Ekosan.
2.
Karimov, D., & Mamatqulov, A. (2021). Oqova suvlarning ifloslanish manbalari va ularni
kamaytirish usullari. Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi, 4(1), 33–41.
3.
UNEP (2020). Water Quality Monitoring – A Practical Guide to the Design and
Implementation of Freshwater Quality Studies and Monitoring Programmes.
4.
World Bank (2019). Wastewater Management and Sanitation in Central Asia.
5.
GEF IW: LEARN (2021). Best practices in wastewater treatment and monitoring.
