ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
77
SO‘Z VA TERMIN TUSHUNCHASI
G‘afurova Mushtariy G‘ayratjon qizi
Farg‘ona davlat texnika universiteti. O‘zbek tili va tillarni o‘rgatish kafedrasi
assistenti. Tel.: (90)5606994
Abdurazzoqov Shohjxon
Yo'l qurilish boshqarmasining 13-24 guruhi, Arxitektura va qurilish fakultetida
Farg‘ona davlat texnika universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15656108
Annotatsiya:
Ushbu maqola atamalarni o‘rganishga bag‘ishlangan. U atama so‘zining
ma'nosi ko‘lamini tahlil qiladi. Bundan tashqari, terminologlarning tadqiqotlari asosida
terminologiya va so‘z tushunchalari o'rtasidagi bog'liqlik va farqlar ko'rib chiqildi. Ba'zi olimlar
o‘z asarlarida terminologiya va so‘z tushunchalari o‘rtasidagi chegarani aniq belgilash
muhimligini ta'kidlaydilar.
Kalit so
‘
zlar:
terminologiya, lingvistik birliklar, terminologik bo‘lmagan, universal til
leksikasi, terminologik leksika, atamalarga xos xususiyat, terminologik tizim
WORD AND TERM CONCEPT
Gafurova Mushtariy Gayratjon qizi
Assistant of The Department of Uzbek language and teaching languages of
Ferghana State Technical University. Tel: (90)5606994
mushtariy.gofurova@ferpi.uz, mustarijgafurova@gmail.ru
Abdurazzokov Shohjkhon student of
13-24 group of Road construction department, In Architecture and
Civil engineering faculty in Fergana State Technical university
Abstract:
This article is devoted to the study of terms. It analyzes the scale of the meaning
of the word term. In addition, based on the researches of terminologists, the connections and
differences between the concepts of terminology and word were considered. Some scientists
in their works emphasize the importance of clearly defining the boundary between terminology
and word concepts.
Key words:
terminology, linguistic units, non-terminology, lexicon of a universal
language, the terminological lexicon, characteristic of terms, terminological system.
ПОНЯТИЕ СЛОВА И ТЕРМИНА
Муштарий Гафурова Гайратжон кизи
Ассистент кафедры узбекского языка и преподавания языков Ферганского
государственного технического университета. Tel: (90)5606994
mushtariy.gofurova@ferpi.uz, mustarijgafurova@gmail.ru
Абдураззаков Шохжахон студент группы
13-24 дорожного строительства. Факультета архитектуры и строительства
Аннотация:
Данная статья посвящена изучению терминов. В ней анализируется
масштаб значения слова и термин. Кроме того, на основе исследовании терминологов
были рассмотрены связи и различия между понятиями термин и слова. Некоторые
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
78
ученые в своих работах подчеркивают важность четкого определения границы между
термином и словом.
Ключевые слова:
термины, ни термины, терминологический лексикон,
характеристика терминов, терминологическая система.
KIRISH
Xo‘sh, so‘z va atama o‘rtasida qanday bog‘liqlik bor? Albatta, so‘z bilan atama o‘zaro
bog‘liq tushunchalardir. Ularning ikkalasi ham narsalar, narsalar va hodisalarni nomlash uchun
xizmat qiladi. So‘z tilning asosiy birligi hisoblanadi va har qanday narsa tushunchasini
ifodalaydi.
Bu so‘z ob’ektlar orasidagi munosabatni hamda ularni nomlashni aks ettiradi. Biror kishi
predmet yoki hodisaga nom berganligi sababli, birinchi navbatda, u ushbu ob’ekt haqida
tushunchaga ega bo‘ladi, uning boshqa ob’ektlar orasidagi pozitsiyasiga va ular bilan
bog‘liqligiga ahamiyat beradi. Biroq, har qanday so‘zning kelib chiqishi inson ongining
mahsulidir, bu har doim ham so‘zning ob’ektiv tomoni bilan bog‘liq emas. Masalan, tabiatning
barakasi bo‘lgan gilos mevasi va "gilos" so‘zi o‘rtasida aslida mantiqiy bog‘liqlik yo‘q. Mavhum
tushunchalarni ifodalovchi so‘zlarda ham bunday aloqa mavjud bo‘lmaydi
1
.
Shuning uchun V. V. Vinogradov so‘zlarni nafaqat nomlash vositasi, balki insonning
madaniy va tarixiy mulki sifatida baholashda to‘liq oqlandi .
2
METODLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Darhaqiqat, so'z til birligi sifatida ham, nutq birligi sifatida ham muayyan munosabatlar,
xarakter-xususiyatlar, harakatlar va holatlarning o‘ta murakkab tomonlarini ifodalashi
mumkin.
3
Shu bilan birga, har bir so'z ma'lum bir chekka, yon va imkoniyatlarga ega bo‘lgan
o‘ziga xos kichik barqaror tizimdir.
4
Shunday qilib, so‘zlar tilning lug‘atini tashkil qilganligi
sababli, ular orasidagi aloqa ma‘lum qonunlar asosida quriladi va aksincha emas. Ushbu
qonunlar tilning fonetik, grammatik, leksik va boshqa darajalarida namoyon bo'ladi.
Tilning tizim ekanligi haqidagi g‘oya buyuk tilshunos Ferdinand de Sossyur tomonidan
birinchilardan bo‘lib asos solingan. U shunday deydi: "til yaxlit bir butunlikni tashkil etuvchi
elementlar tizimidir. Uni tashkil etuvchi elementlarning har birining ma'nosi bir nuqtada ushbu
tizimni tashkil etuvchi boshqa elementlarga asoslanadi"
5
.
O. T. Urinova tizimni bir butun sifatida ko'rib chiqadi va quyidagi uchta asosiy
komponentni ajratadi:
1. Ko'p elementlardan tashkil topgan yaxlitlik, yaxlitlik.
2. Butunni tashkil etuvchi elementlar.
3. Elementlar orasidagi barqaror munosabatlar
6
.
Ko‘p sonli elementlarning muntazam munosabatlari asosida qurilgan integratsiyalashgan
tizim o'zidan kattaroq boshqa tizimga kichik element sifatida kirib borishi ham muhimdir.
1
Komarova Z.I. About the essence of the term // The term and the word. Interuniversity collection. – Gorky, 1979. – p.
7.
2
Vinogradov V.V. Russian language. 2nd ed. – Moscow: Higher School of Economics, 1972. – 614 p.
3
Rasulov R. Syz valentligi va syntactic aloka // Yzbek tili va adabieti.–Toshkent, 1992. -No. 5-6. – B. 36.
4
Solntsev V.M. Language as a system-structural education. – M.: Nauka, 1971. – p. 17.
5
Saussure F. Works on linguistics. – M.: Progress, 1977. – p.147.
6
Urinova O.T. Lexical - semantic study of the terms of cattle breeding in Uzbek: Philol. candidate of Sciences ... dis. -
Tashkent, 2007. –B.22.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
79
G. O. Vinokur terminalogiya maxsus so‘zlar emas, balki maxsus funktsiyadagi so‘zlar
ekanligini ta’kidlaydi.
7
Terminologiya va terminologiya bo‘lmagan birliklarni o'zaro farqlashda
olim tomonidan berilgan ushbu ta'rif juda qimmatlidir. Uning ta’rifidan ma’lumki, biz atamalar
deb ataydigan birliklar tizimli ravishda bo‘lishi mumkin leksemava jihatidan funktsiya muddati.
Terminlarning vazifasi fan, texnika, san’at, ishlab chiqarish kabi turli sohalarga taalluqli narsa
va hodisalarni aniq nomlashdir. Amaki, jiyan, kitob, daftar, eshik, deraza kabi so‘zlar umuman
qanday funktsiyani bajarishiga qarab terminologiya va terminologiya bo‘lmagan leksema
bo‘lishi mumkin.
Ba’zi tadqiqotlarda atamaning mohiyatini boshqa til birligiga, ko‘pincha so‘zga qarama-
qarshi qo‘yish orqali ochishga harakat qilinadi. Biroq, bu ikki birlikni bir-biriga qo‘shib, Z. I.
Komarova buni ikki sababga ko‘ra noo‘rin deb hisoblaydi: birinchidan, atama ikki yoki undan
ortiq leksemalarning birikmasi sifatida paydo bo‘lishi mumkinligi sababli, shakl so‘'z bilan
munosabatga kirisha olmaydi, ikkinchidan, oddiy atamani so‘zga qarama-qarshi qo‘yish
mumkin emas, chunki bu so‘z.
8
N. P. Kuzkin, shuningdek, universal til leksikasi va terminologik leksika o'rtasida shakl va
mazmun jihatidan sezilarli farq yo'qligini tan oladi.
9
Taniqli tilshunos olimlar F. M. Berezin va
B. N. Golovinlarning bu boradagi fikrlari ham juda qimmatlidir. Ular "umumiy bo‘lgan
so‘zlarning aksariyati, shuning uchun atama emas, (odatda ot turkumida) o‘zlarining maxsus
nutqlarida atama bilan bog‘liq funktsiya va ma’noga ega bo‘ladilar"
10
deb yozadilar. Ushbu
g‘oyani to'liq ma’qullagan holda, har qanday atama universal tildagi so‘zlar va so‘z
birikmalariga ega bo‘lgan barcha shakl va ma'no xususiyatlariga ega ekanligini ta‘kidlaymiz.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Terminning mohiyatini ochib berishda uni boshqa til birligiga qarama-qarshi qo‘yish
usulidan foydalanish haqida gap ketganda, bizning fikrimizcha, terminologik leksema bilan
terminologik bo‘lmagan leksemani tanlash to‘g‘ri bo‘ladi. Bu amalga oshirilganda, terminologik
leksema bilan terminologik bo‘lmagan leksema o‘rtasidagi farqlarni aniqlash mumkin.
Ma’lumki, shakl va mazmunga ega bo‘lgan har qanday so‘z leksemadir.
Atama leksemalarida ma’no va tushunish o‘rtasida tenglik mavjud. Buning mohiyati
shundaki, leksema atamasining ma'nosi aniq belgilanadi, chegaralanadi va belgilanadi. Shuning
uchun bu atama odatda har safar bir xil tushunchani anglatadi.
Terminologik bo‘lmagan leksemaning ma’nosi ham inson tafakkurida uchraydigan turli
xil hissiyot, estetik zavq, tushkunlik holatlarini aks ettiradi. Bu ma'no va tushunish o‘rtasidagi
tenglikka yo'l qo'ymaydi.
B. N. Golovin ushbu ikki birlik o‘rtasidagi quyidagi farqlarni yanada ajratib turadi:
a) atama leksemaning shakllanishida ayrim shaxslar va olimlarning roliga ega bo‘lishi
mumkin. (masalan, elektr energiyasi birligi hisoblangan Amper atamasi frantsuz olimi Amper
7
Vinokur G.O. On some phenomena of word formation in Russian technical terminology // Proceedings of the Moscow
Institute of History, Philosophy and Literature. Vol. V. Collection of articles on linguistics. – M.,1939.– p. 5.
8
Komarova Z.I. About the essence of the term // The term and the word. Interuniversity collection. – Gorky, 1979. – p.
7.
9
Kuzkin N.P. On the question of the essence of the term. Bulletin of LSU. Ser. History, language and literature. – L.,
1962. issue 4.
10
Berezin F.M., Golovin B.N. General linguistics. – M., 1979.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
80
sharafiga kiritilgan) va terminologik bo‘lmagan leksemaning shakllanishida alohida shaxslar
emas, balki butun xalq, butun xalq rol o'ynaydi;
b) leksema atamasining ma’nosi u tegishli bo‘lgan ma‘lum bir tizimdagi boshqa
atamalarning ma’nosi bilan uzviy bog‘liq bo‘lsa-da, terminologik bo‘lmagan leksemalarning
bog‘lanishida uzluksizlik sezilmaydi;
v) leksema atamasining ma’nosi har doim ma’lum bir soha bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli,
uni o‘rganish uchun maxsus bilimlarni egallash kerak bo‘ladi, shu bilan birga terminologik
bo‘lmagan leksema kundalik hayotda doimiy ravishda ishlatilganligi sababli uni o‘zlashtirish
maxsus tayyorgarlikni talab qilmaydi.
11
O‘zbek tilshunosligida atamalarning ikki katta guruhga bo'linishi odatda kuzatiladi. Misol
Uchun, Ya. Pinxasov atamalarni kasbga oid so‘zlar va ilmiy atamalarga ajratadi.
12
Ta’kidlash
joizki, Ya tomonidan taklif qilingan ushbu tamoyil. Keyinchalik Pinxasov uzoq vaqt davomida
bir qator o‘zbek tili darsliklarida, terminologiyaga bag‘ishlangan tadqiqotlarda kuzatilgan.
13
Professor R. Doniyorov o‘zbek tilining texnik terminologiyasiga bag‘ishlangan doktorlik ishida
so'zlarni "professional so‘zlar" va "terminologik leksika"ga ajratish noo‘rin ekanligini ishonchli
dalillar bilan isbotladi.
14
O. T. Urinova "o'zbek tilida qoramolchilik atamalarini leksik-semantik o'rganish"
mavzusidagi nomzodlik ishida T. Urinovning nomzodlik ishiga tanqidiy baho berar ekan,
shunday yozadi:" dissertatsiya "o‘zbek qo‘ychilik terminologiyasi" deb nomlangan bo‘lsa-da,
unda aniq ta’rif berilmagan atama va professionallik o‘rtasidagi chiziq (kasbiy so'zlar). ...
qo‘ychilik bilan bog‘liq leksik birliklarni to‘liq muddatga (muddatga) kiritish maqsadga
muvofiq emas".
15
Endi savol o‘z-o‘zidan paydo bo‘ladi. Nima uchun chorvachilik bilan bog‘liq
leksik birliklar "to‘laqonli" atama hisoblanadi-bu atama qatoriga qo‘ychilik bilan bog‘liq leksik
birliklarni kiritish maqsadga muvofiq emas? Bundan tashqari, atamalarni "to‘liq huquqli" yoki
yarim muddatli atama kabi sifatlar bilan baholash ham bizning nazarimizda munozarali.
Terminlarning mohiyatini ochib berishda mavjud bo'lgan yana bir muammo-bu fe’l, sifat
va burilish hosilalari mustaqil ravishda atamalar qiladimi degan savol. Aytish kerakki, bu
masala terminologiyada ancha munozarali hisoblanadi. G. O. Vinokur, V. M. Leychik, A. I.
Moiseev, R. danielov singari aksariyat olimlar atama qilish xususiyati faqat otlarga xos deb
hisoblashadi. Terminologiyaga bag'ishlangan ko‘pgina monografik asarlarda u ta’rifga ega
bo'lgan, shuningdek nomlash funktsiyasini bajaradigan, u yoki bu sohaning ma’lum
tushunchalarini anglatadigan so‘zlarga atama sifatida qaraladi. Ism iborasi kategoriyasi
yuqoridagi barcha sifatlarga ega bo‘lgan boshqa so‘z turkumlariga nisbatan ko‘proq semantik
imkoniyatlarga ega.
11
Golovin B.N. Term and word. In the book: The term and the word. Interuniversity collection. – Gorky, 1980. – p. 11
12
Pinkhasov Ya. Currently, Uzbek is tili lexikazi. Tashkent, 1960. - B. 57.
13
Mirzaev M., Usmanov S., Rasulov I. Yzbek tili. – Toshkent, 1966. ; Usmonov S. Shzbek terminologiyasining bazi
masalalari. – Toshkent, 1968. – 32 b. ; Gulomov A., Abdullaev Y., Omilkhonova M., Marufov Z. Uzbek tili darsligi. II-
kism.– Toshkent, 1972. – 176 b
14
14
Gulomov A., Abdullaev Y., Omilkhanova M., Marufov Z. Textbook of the Uzbek language.Part II.- Tashkent,
1972. – B.39-41
15
Urinova O.T. Lexical - semantic study of the terms of cattle breeding in Uzbek: Philol. candidate of Sciences ... dis.-
Tashkent, 2007. –B.27.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
81
A. A. Reformatskiy nuqtai nazaridan:"...nol atamaning asosiy vazifasi narsa va hodisalarni
nomlash bo‘lganligi sababli, bu atamalar funktsiyasida asosan otlar kelishini anglatadi".
16
Shuningdek , R. Doniyorov o‘zbek tilining texnik terminologiyasiga bag‘ishlangan tadqiqotida
"terminologiyaning ob’ekti faqat ot turkumiga oid so‘zlar bo'lishi mumkin",
17
deb hisoblaydi.
Bundan tashqari, u ushbu affiks aniq fanlarda ham, texnikaga oid adabiyotlarda ham
qo‘llanilishi shart emasligini ta'kidlaydi, fe’lni yaratadigan asosiy affiks (-moq ) haqida
to'xtaling.
18
A. D. Xayyutin ham bu borada qimmatli izohlar bergan. Uning fikricha, terminologik
tizimlarda asosan ot kategoriyasi bilan bog'liq so'zlarning ishlatilishining sababi, birinchi
navbatda, "ot ma’nosini ob’ekt sifatida ifodalash"dir.
19
O'z ishlarida yuqoridagi olimlarning fikriga mutlaqo zid bo’lgan fikrni ilgari surgan bir
qator olimlar ham bor. Ularning fikriga ko‘ra, ot, fe’l, sifatdoshdan tashqari, ravish hosilalari
ham mustaqil ravishda maydonni atama sifatida qabul qilishi mumkin.
A. I. Moiseev esa atamalarga hatto tinish belgilarini ham qo‘shish mumkin, deb hisoblaydi.
Buning uchun ular maxsus kontseptsiyani ifoda etishlari kerak .
20
Albatta, bu fikrga qo'shilish
qiyin. Sababi shundaki, tinish belgilari sintaktik qurilish va nutqning mazmun qismlariga
bo'linishini ifodalash uchun xizmat qiladigan vositalar bo‘lib, ular na narsa va hodisalarni, na
maxsus tushunchalarni nomlay olmaydi.
Ko'pgina tadqiqotchilar, ayniqsa, fe‘l terminologiya talablariga javob beradigan atama
qilish uchun barcha imkoniyatlarga ega deb hisoblashadi. "Atamalar bo‘lishi kerak bo‘lgan
tushunchalar doirasi shunchalik kengki, ularni ifodalash uchun faqat otning semantik
imkoniyatlaridan foydalanish etarli emas", deb ta’kidlaydi V. N. Prokorova.
Bir qator lingvistik xarakter xususiyatlari atamalarga xosdir, jumladan:
1.
Muayyan terminologiya doirasida bir ma’noli bo'lish;
2.
Bu atama nominativ funktsiyani bajarganligi sababli, uning ma’nosi aniq va hissiylik,
ekspressivlik yoki modallik funktsiyalari unga xos emas. Shuning uchun atamaning ma’nosi
kontekstga bog‘liq bo‘lmaydi;
3.
Bu atama stilistik jihatdan neytraldir. Va terminologik tizimdan tashqarida u betarafligini
yo‘qotadi;
4.
Bu atama tizimli xarakterga ega. Muayyan terminologiyani tashkil etuvchi atamalar leksik
va grammatik jihatdan bir-biri bilan uzluksiz (tizimli) aloqada bo‘ladi.
XULOSA
Yuqoridagilardan aytish mumkinki, atamalar universal tildagi so‘zlardan farq qiluvchi
maxsus leksik qatlamdir. Bunday farqlar tilning semantik, funktsional va boshqa darajalarida
namoyon bo'ladi. So‘z tushunchasi atama tushunchasidan kengroqdir va har qanday atama so‘z
deb aytish mumkin, ammo har bir so‘z atama bo‘lishi mumkin emas.
16
Reformatsky A.A. Thoughts on terminology // Modern problems of Russian terminology. – M., 1986. – pp. 163-198.
17
Doniyorov R. About an important issue of Uzbek lexicography / / Uzbek language and literature. - Tashkent, 1981. -
№ 6. – B. 21.
18
Doniyorov R. Some issues of the technical terminology of the Uzbek language. - Tashkent: Science, 1977. – 160 b.
19
Khayutin A.D. Term, terminology and nomenclature. – Samarkand, 1971. – p. 51.
20
Moiseev A.I. Special terminology and vocabulary of general use. Based on the names of persons by profession. In the
book: Vocabulary, terminology, styles. Gorky, 1973. issue 2. pp. 66-74.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
82
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Berezin F.M., Golovin B.N. General linguistics. – M., 1979.
2.
Doniyorov R. About an important issue of Uzbek lexicography / / Uzbek language and
literature. - Tashkent, 1981. -№ 6. – B. 21.
3.
Doniyorov R. Some issues of the technical terminology of the Uzbek language. - Tashkent:
Science, 1977. – 160 b.
4.
Golovin B.N. Term and word. In the book: The term and the word. Interuniversity
collection. – Gorky, 1980. – p. 11.
5.
Gulomov A., Abdullaev Y., Omilkhanova M., Marufov Z. Textbook of the Uzbek language.
Part II.- Tashkent, 1972. – B.39-41.
6.
Nazirovich, A. U. (2022). Turizmga oid atamalarning lingvokulturologik xususiyatlari.
7.
Khayutin A.D. Term, terminology and nomenclature. – Samarkand, 1971. – p. 51.
8.
Ro’ziboyeva, D. (2025). ULUG'BEK HAMDAM ASARLARIDA MILLIY-MADANIY
KONSEPTLARNING TIL VOSITALARI ORQALI IFODALANISHI.
Наука и инновация
,
3
(18), 9-11.
9.
Urinova O.T. Lexical - semantic study of the terms of cattle breeding in Uzbek: Philol.
candidate of Sciences ... dis.- Tashkent, 2007. –B.27.
