ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
41
PHP DASTURLASH TILIDA GRAFIK FAYLLARNI RAQAMLI SHAKLDA
SAQLASH HUSUSIYATLARI
Boritov Muzaffar Mansurovich
Qo‘qon universiteti, Raqamli texnologiyalari va matematika
kafedrasi o‘qituvchi
botirovmuzaffarmansurov@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15682413
Annotatsiya.
Mazkur maqolada PHP dasturlash tili yordamida grafik ma’lumotlarni
yaratish, vizual ko‘rinishda ishlab chiqish va ularni raqamli shaklda saqlash usullari yoritilgan.
PHP ning GD (Graphics Draw) kutubxonasi orqali rasm yaratish, unga chiziqlar, matn va
shakllar qo‘shish, natijani PNG, JPEG, yoki GIF formatlarida faylga saqlash mexanizmlari ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, grafiklarni ma’lumotlar bazasida BLOB ko‘rinishida saqlash, base64
orqali kodlash va HTML bilan integratsiyasi ham tahlil etilgan. PHP tili yordamida statistik
diagrammalar, monitoring tizimlari va interaktiv vizual elementlar yaratish imkoniyati
kengaytirilgani isbotlangan.
Kalit so‘zlar:
PHP, GD kutubxonasi, grafik ma’lumot, PNG, JPEG, raqamli saqlash,
vizualizatsiya, server tomon skript, veb-grafika, BLOB, HTML integratsiya.
Kirish.
Bugungi tez sur’atlarda rivojlanayotgan raqamli dunyoda grafik ma’lumotlarning
ahamiyati ortib bormoqda. Foydalanuvchiga tushunarli va sodda interfeys taqdim etish,
statistik tahlillarni ko‘rsatish, real vaqtli ma’lumotlar vizualizatsiyasi – bularning barchasi
grafikalar orqali amalga oshiriladi. Shuning uchun zamonaviy veb-dasturlashda grafik
axborotlar bilan ishlash texnologiyalari muhim o‘rin tutadi. PHP dasturlash tili bu borada
sodda sintaksisga, kuchli grafik kutubxonalarga va kengaytirilgan fayl bilan ishlash
imkoniyatlariga ega.
PHP tili nafaqat dinamik veb-sahifalarni yaratish, balki grafik obyektlar ishlab chiqish
uchun ham keng qo‘llaniladi. Ayniqsa, GD kutubxonasi orqali grafiklar chizish, rasm ustiga
yozuvlar qo‘shish va yakuniy tasvirni kerakli formatda saqlash imkoniyati mavjud. Bu esa
nafaqat foydalanuvchiga qulay interfeys yaratishga, balki ma’lumotlarni vizual tarzda taqdim
etishga xizmat qiladi. Ushbu maqolada PHP tilida grafik ma’lumotlarni yaratish, ularni raqamli
formatda saqlash va amaliy foydalanish usullari chuqur yoritiladi.
PHP dasturlash tilida grafik ma’lumotlarni raqamli saqlash shakli
Bugungi kunda zamonaviy veb-ilovalar foydalanuvchilarga nafaqat matnli, balki grafik
ko‘rinishdagi vizual axborotlarni ham tezkor tarzda taqdim etishni talab qilmoqda. Statistik
tahlillar, grafiklar, diagrammalar va real vaqtli monitoring tizimlari aynan grafik
ma’lumotlardan foydalanishga tayanadi. Shu sababli, grafik axborotni serverda avtomatik
hosil qilish, uni saqlash, boshqarish va foydalanuvchiga yetkazish mexanizmlari muhim
ahamiyat kasb etadi. Ushbu ehtiyojlar fonida PHP dasturlash tili o‘zining moslashuvchanligi va
keng imkoniyatlari bilan yetakchi texnologiyalardan biri sifatida ajralib turadi.
PHP (PHP: Hypertext Preprocessor) – server tomonida bajariluvchi dasturlash tili bo‘lib,
veb-saytlar va tizimlar uchun dinamik kontent yaratishda keng qo‘llaniladi. PHP nafaqat
ma’lumotlar bazasi bilan ishlay oladi, balki foydalanuvchiga grafik ma’lumotlarni yaratish,
ularni vizual ko‘rinishda taqdim etish va raqamli shaklda saqlash imkonini ham beradi. Aynan
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
42
shu maqsadda PHP’da
GD (Graphics Draw) kutubxonasi
yordamida grafik obyektlar
yaratish va tahrir qilish imkoniyati mavjud.
GD kutubxonasi PHP ichida grafik tasvirlar bilan ishlash uchun asosiy vosita hisoblanadi.
Bu kutubxona orqali chiziqlar, to‘rtburchaklar, doiralar, ranglar va hatto matnlar yordamida
murakkab grafiklar yaratish mumkin. Ushbu grafiklar keyinchalik foydalanuvchiga vizual
tarzda ko‘rsatiladi yoki serverda PNG, JPEG, GIF formatlarida saqlanadi. Bu kutubxona
yordamida ishlab chiqilgan rasm fayllari HTML sahifaga o‘rnatilib, brauzer orqali ko‘rsatiladi
yoki elektron pochta orqali yuboriladi.
PHP orqali grafik yaratish jarayoni bir necha bosqichdan iborat. Dastlab
imagecreatetruecolor(width, height) funksiyasi yordamida yangi tasvir obyekti yaratiladi.
So‘ngra imagecolorallocate() funksiyasi yordamida kerakli ranglar aniqlanadi. Ranglar RGB
(Red, Green, Blue) formatida belgilanadi. Rasm ustiga chiziqlar chizish uchun imageline(),
shakllar uchun imagerectangle() va imageellipse() funksiyalari ishlatiladi. Matnni rasmga
qo‘shish uchun imagestring() yoki imagettftext() funksiyalari yordamida yozuvlar rasmga
tushiriladi. Oxirida esa tayyor grafik imagepng(), imagejpeg() yoki imagegif() funksiyalari
orqali fayl ko‘rinishida saqlanadi. Jarayon tugagach, imagedestroy() orqali rasm obyektidan
foydalanilgan xotira tozalanadi.
Misol tariqasida oddiy grafik yaratish jarayonini quyidagicha ko‘rsatish mumkin:
<?php
$img = imagecreatetruecolor(500, 300);
$white = imagecolorallocate($img, 255, 255, 255);
$black = imagecolorallocate($img, 0, 0, 0);
imagefilledrectangle($img, 0, 0, 500, 300, $white);
imageline($img, 50, 50, 450, 250, $black);
imagestring($img, 5, 180, 140, "PHP grafik misol", $black);
imagepng($img, "rasm.png");
imagedestroy($img);
?>
Ushbu kod 500x300 o‘lchamdagi rasm hosil qiladi, oq fon, qora chiziq va markazda matn
joylashgan. Rasm "rasm.png" nomi bilan serverga PNG formatida saqlanadi. Bu grafikni
foydalanuvchiga ko‘rsatish, arxivlash yoki boshqa tizimga uzatish mumkin.
Grafik ma’lumotlarni raqamli shaklda saqlashda fayl formatining tanlanishi ham
muhimdir. PHP GD kutubxonasi yordamida yaratilgan grafiklar asosan
PNG, JPEG va GIF
formatlarida saqlanadi. Har bir formatning o‘ziga xos afzalliklari mavjud. PNG formati yuqori
sifatli siqilmagan tasvirlar uchun mos keladi va shaffoflikni qo‘llab-quvvatlaydi. JPEG esa
rangli fotosuratlar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, kompressiya orqali fayl hajmini kamaytiradi.
GIF format esa animatsiyalar va rang soni cheklangan grafiklar uchun qulay hisoblanadi.
Bundan tashqari, PHP yordamida rasm fayllarini
BLOB (Binary Large Object)
ko‘rinishida
ma’lumotlar bazasida
saqlash mumkin. Bunday yondashuv, ayniqsa, xavfsizlik
va ma’lumotlarni markazlashgan holda saqlashni talab qiladigan tizimlar uchun afzal. Fayl
o‘rniga rasmni base64_encode() funksiyasi yordamida kodlab, matnli ko‘rinishda saqlash ham
mumkin, bu HTML sahifalarda <img> tegi orqali ko‘rsatilishiga imkon beradi.
PHP grafik texnologiyalari turli sohalarda qo‘llanilishi mumkin:
–
Statistik grafiklar
: masalan, tahsil jarayonidagi natijalarni grafikda aks ettirish;
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
43
–
Monitoring tizimlari
: server yuklamasi yoki tarmoq holatini real vaqtda vizual
ko‘rsatish;
–
Elektron tijorat
: mahsulot narxlari dinamikasi, foydalanuvchi harakatlarini tahlil
qilish;
–
Tibbiyot
: bemorning sog‘lig‘i bo‘yicha graflar, yurak urish diagrammasi;
–
Biometriya va xavfsizlik
: grafik signallarni tahlil qilish.
PHP’da grafik yaratishda e’tibor berilishi kerak bo‘lgan jihatlardan biri – bu
kodi
optimalligi va samaradorligi
. Katta o‘lchamli rasmlar yoki murakkab grafiklar ishlab
chiqilganda server resurslari to‘g‘ri boshqarilishi lozim. Xotirani to‘g‘ri tozalash
(imagedestroy()), fayllarni keshlash, dinamik grafiklar uchun vaqtinchalik saqlash tizimini
qo‘llash — bular grafik tizimlar samarali ishlashi uchun muhim omillardir.
PHP dasturlash tilida grafik bilan ishlashga oid yana bir muhim jihat — bu
HTML bilan
integratsiya
qilish. PHP grafiklar yaratadi, HTML esa ularni foydalanuvchiga ko‘rsatadi. Bu
ikki texnologiyaning uyg‘unligi saytga interaktivlik bag‘ishlaydi. Misol uchun, foydalanuvchi
shakldan qiymatlar kiritib, ularga asoslangan grafikni PHP hosil qiladi va HTML orqali
brauzerga yuboradi. Bu orqali real vaqtli hisobotlar, foydalanuvchi statistikalari yoki vizual
so‘rovlar tizimi yaratish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, PHP dasturlash tilida grafik ma’lumotlarni yaratish va raqamli
shaklda saqlash texnologiyasi — sodda, samarali va keng imkoniyatlarga ega. GD kutubxonasi
yordamida grafik obyektlar ustida amaliyot olib borish, ularni foydalanuvchi ehtiyojiga qarab
boshqarish va saqlash imkonini beradi. PHP vositasida yaratilingan grafiklar statik bo‘lishi
bilan birga, foydalanuvchi tomonidan boshqariladigan dinamik grafiklar shaklida ham ishlab
chiqilishi mumkin. Bu esa veb-loyihalarning interaktivligi, funksionalligi va ko‘rinishini
sezilarli darajada oshiradi. Grafik ma’lumotlar bilan ishlash imkoniyatlari veb-dasturlarni sifat
jihatidan yangi bosqichga olib chiqadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Lerdorf, R. (1995). PHP Manual: PHP: Hypertext Preprocessor. [Online]. Available:
https://www.php.net/manual/en/
2.
Suraski, Z., & Gutmans, A. (1997). PHP 3 Development and Architecture. Zend
Technologies.
3.
Welling, L., & Thomson, L. (2009). PHP and MySQL Web Development (4th ed.). Addison-
Wesley.
4.
Gilmore, W. J. (2006). Beginning PHP and MySQL: From Novice to Professional (3rd ed.).
Apress.
5.
Tatroe, K., MacIntyre, P., & Lerdorf, R. (2013). Programming PHP (3rd ed.). O’Reilly
Media.
6.
MySQL Documentation. (n.d.). MySQL Reference Manual. [Online]. Available:
https://dev.mysql.com/doc/
7.
Apache Software Foundation. (n.d.). Apache HTTP Server Documentation. [Online].
Available: https://httpd.apache.org/docs/.
