ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
15
QUYI AMUDARYO MINTAQASIDA ILK DAVLATCHILIKNING SHAKLLANISHI:
TARIXI VA OMILLARI
A.B. Djoldasov
Katta o‘qituvchi, Mustaqil izlanuvchi (PhD)
Qoraqalpoq davlat universiteti,
+998(93) 487-80-88
https://doi.org/10.5281/zenodo.15679115
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Quyi Amudaryo mintaqasida ilk davlatchilik tizimining
shakllanish jarayonlari, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy omillar, arxeologik topilmalar va yozma
manbalar asosida tahlil etilgan. Davlatchilikning paydo bo‘lishida urug‘-qabilaviy tuzumdan
chifdom darajasigacha bo‘lgan bosqichlar, mehnat taqsimoti, tashqi xatarlardan himoya va
ichki boshqaruv tizimlari mufassal yoritilgan. Shuningdek, mintaqadagi madaniy aloqalar va
davlat tuzilmalaridagi o‘zgarishlar tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
Quyi Amudaryo, davlatchilik, arxeologiya, chifdom, urug‘-qabila jamiyati,
ilk davlatlar, boshqaruv tizimi, mehnat taqsimoti, yozma manbalar, ijtimoiy tabaqalanish.
Annotation:
This article analyzes the formation processes of the early state system in
the Lower Amu Darya region, based on socio-economic and cultural factors, archaeological
findings, and written sources. The emergence of statehood is examined through stages from
tribal-clan structures to the chieftainship level, including labor division, defense against
external threats, and internal governance systems. Additionally, the article explores cultural
interactions in the region and changes within state institutions.
Keywords:
Lower Amu Darya, statehood, archaeology, chieftainship, tribal-clan society,
early states, governance system, labor division, written sources, social stratification.
Аннотация:
В данной статье анализируются процессы формирования ранней
государственной системы в регионе Нижнего Амударьи на основе социально-
экономических и культурных факторов, археологических находок и письменных
источников. Рассматривается возникновение государственности на этапах от
племенных и родовых объединений до уровня вождества, включая разделение труда,
защиту от внешних угроз и внутренние системы управления. Также исследуются
культурные связи в регионе и изменения в государственных структурах.
Ключевые слова:
Нижний Амударья, государственность, археология, вождевство,
племенное общество, ранние государства, система управления, разделение труда,
письменные источники, социальная стратификация.
Kirish.
Qadimgi sivilizatsiyalar shakllangan asosiy mintaqalardan biri hisoblangan Quyi
Amudaryo vodiysi, o‘zining geografik joylashuvi, tabiiy resurslari va madaniy aloqalari bilan
ilk davlatchilikning paydo bo‘lishi uchun qulay muhit yaratgan. Ushbu maqolada mazkur
hududda davlatchilikning shakllanish jarayonlari, uning ijtimoiy-iqtisodiy negizlari,
arxeologik topilmalar va yozma manbalar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, urug‘-qabilaviy
tuzumdan chifdom va ilk davlat darajasigacha bo‘lgan evolyutsion bosqichlar hamda
boshqaruv tizimi, mehnat taqsimoti va ijtimoiy tabaqalanish masalalari yoritiladi.
Urug‘-qabilaviy tuzumdan chifdomgacha bo‘lgan bosqichlar.
Quyi Amudaryo
mintaqasida neolit va eneolit davrlarida yashagan aholining ijtimoiy tuzilmasi urug‘-qabilaviy
tizim asosida tashkil topgan. Bu davr jamiyatida mulkchilik munosabatlari nisbatan sodda
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
16
bo‘lib, asosan jamoa mulkiga asoslangan edi. Aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan
shug‘ullangan, ishlab chiqaruvchi mehnat turmush tarzining markaziy omiliga aylangan [4].
Vaqt o‘tishi bilan mehnat taqsimoti kuchayib, hunarmandchilik va savdo faoliyatining
rivojlanishi ayrim ijtimoiy guruhlarning iqtisodiy jihatdan ustun mavqega ega bo‘lishiga olib
keldi. Urug‘lar va qabilalar birlashib,
chifdom
— ya’ni bir nechta urug‘ va qabila ittifoqi
shakllandi. Bu bosqichda jamiyatda merosiy boshqaruv elementlari, diniy va harbiy rahbarlik
ko‘rinishlari shakllana boshlagan [6].
Arxeologik topilmalar asosida davlat tuzilmalari.
Arxeologik izlanishlar Quyi
Amudaryo mintaqasida ilk siyosiy tuzilmalar mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Jumladan:
Toprakkala
—
qadimgi
Xorazmning
siyosiy
markazi
hisoblangan. Bu yerda hukmdor
saroylari, ma’muriy binolar va
yozuvlar bilan bezatilgan devoriy
suratlar topilgan [4].
Ayazkala
va
Kampirtepa
kabi
qal’alar aholi himoyasi, harbiy
boshqaruv va siyosiy markaz sifatida
xizmat qilgan [5].
Sug‘orish
tizimlari
va
shaharsozlikning
rivojlanishi
bu
hududda markazlashgan boshqaruv bo‘lganidan dalolat beradi.
Mazkur
yodgorliklar
mintaqada
davlat
hokimiyati
shakllana boshlaganini ko‘rsatib,
siyosiy-iqtisodiy hayotning yuqori
darajada
tashkil
etilganini
tasdiqlaydi. Yozma manbalar:
Gerodot, Strabon va Avesto
ma’lumotlari
Tarixiy
yozma
manbalar ham Quyi Amudaryo
hududidagi
davlatchilikning
mavjudligini tasdiqlaydi:
Gerodot
“Tarix” asarida Xorazm aholisi haqida yozarkan, ularni mustaqil yurish-
turishga ega, lekin forslar bilan aloqador xalqlar sifatida ta’riflaydi [1].
Strabon
esa “Geografiya” asarida Amudaryo vodiysidagi shaharlilik, dehqonchilik va
aholining zichligi haqida yozadi [2].
Avesto
da esa Xorazm muqaddas yer sifatida tilga olinadi, bu esa diniy-ma’naviy
hokimiyatning siyosiy tizimda tutgan o‘rnini ko‘rsatadi [3].
Bu manbalar Quyi Amudaryodagi siyosiy tuzilmalar qadim zamonlarda ham
shakllanganini va ularning madaniy hamda diniy asoslarga tayanib mustahkamlanganini
ko‘rsatadi. Ijtimoiy-iqtisodiy omillar va mehnat taqsimoti ilk davlatchilikning shakllanishida
ijtimoiy va iqtisodiy omillar muhim rol o‘ynagan:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
17
Mehnat taqsimoti
jamiyatda ixtisoslashuvni kuchaytirgan: dehqonlar, hunarmandlar,
savdogarlar, harbiylar va ruhoniylar ajralib chiqdi [6].
Ijtimoiy tabaqalanish
chuqurlashdi — boy tabaqalar siyosiy hokimiyatni o‘z qo‘liga
oldi.
Tashqi xatarlardan himoya
qilish zarurati qal’alar va mudofaa inshootlarining barpo
etilishiga olib keldi [4].
Ichki boshqaruv tizimlari
— soliq yig‘ish, harbiy xizmat, irrigatsiya boshqaruvi va
diniy marosimlar orqali tashkil etildi.
Madaniy aloqalar va tashqi ta’sirlar.
Quyi Amudaryo hududi Sharq va G‘arbni
bog‘lovchi savdo yo‘llari kesishgan nuqtada joylashgan bo‘lib, bu hudud madaniy aloqalarning
rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Eronda hukmron bo‘lgan Ahamoniylar, So‘g‘d, Baqtriya
va keyinchalik Kushon imperiyasi bilan aloqalar bu hududdagi siyosiy tizimning
shakllanishiga tashqi ta’sir ko‘rsatgan [5].
Xulosa.
Quyi Amudaryo mintaqasida ilk davlatchilik shakllanishi murakkab va ko‘p
bosqichli tarixiy jarayon bo‘lib, bu jarayon ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, mehnat taqsimoti,
tashqi tahdidlar va ichki boshqaruv tizimlarining takomillashuvi orqali amalga oshgan.
Arxeologik topilmalar va yozma manbalar ushbu hududda mustahkam siyosiy tizim va davlat
institutlari mavjud bo‘lganini tasdiqlaydi. Urug‘-qabilaviy tuzumdan ilk davlat
tuzilmalarigacha bo‘lgan bosqichlar, bu hudud sivilizatsiyasi rivojining muhim
ko‘rsatkichlaridan biridir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Gerodot. “Tarix”. Toshkent: Fan, 1985.
2.
Strabon. “Geografiya”. Qadimgi mualliflar to‘plami.
3.
Avesto. “Zardushtiylik muqaddas kitobi”. Toshkent: Movarounnahr, 2001.
4.
S.P. Tolstov “Qadimgi Xorazm”. Moskva, 1948.
5.
A. Berdimuradov “Xorazm sivilizatsiyasi tarixi”. Nukus, 2002.
6.
Q. Jalilov “O‘zbekistonning qadimgi davlatchilik tarixi”. Toshkent, 2010.
