ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
4
ISSIQXONA GAZLARINI KAMAYTIRISHDA QUYOSH VA SHAMOL
ENERGETIKASINING AHAMIYATI
Saparbayev A.N.
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15673865
Annotatsiya:
Iqlim o‘zgarishi XXI asrning eng jiddiy ekologik muammolaridan biri
hisoblanadi. Atmosferadagi issiqxona gazlari, ayniqsa karbonat angidrid (CO₂), metan (CH₄)
va azot oksidi (N₂O) kontsentratsiyasining ortishi global isish jarayonini tezlashtirmoqda.
Ushbu muammoning ildizida asosan yoqilg‘i energetikasiga asoslangan iqtisodiy model
turibdi. Shu sababli, uglerod chiqindilarini kamaytirish uchun toza va qayta tiklanuvchi
energiya manbalariga o‘tish zarurati tug‘ilmoqda. Mazkur tezisda quyosh va shamol
energetikasining issiqxona gazlarini kamaytirishdagi o‘rni, ularni joriy etishdagi ekologik
afzalliklar va O‘zbekiston sharoitida qo‘llash imkoniyatlari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
quyosh energiyasi, shamol energiyasi, issiqxona gazlari, CO₂ chiqindilari,
qayta tiklanuvchi energiya, O‘zbekiston, ekologik xavfsizlik, iqlim o‘zgarishi
Аннотация:
Изменение климата считается одной из наиболее серьезных
экологических проблем XXI века. Повышение концентрации парниковых газов в
атмосфере, особенно углекислого газа (CO2), метана (CH4) и оксида азота (N2O),
ускоряет процесс глобального потепления. В основе этой проблемы лежит
экономическая модель, базирующаяся преимущественно на топливной энергетике.
Поэтому возникает необходимость перехода на чистые и возобновляемые источники
энергии для сокращения выбросов углерода. В данном тезисе анализируется роль
солнечной и ветровой энергетики в снижении парниковых газов, экологические
преимущества их внедрения и возможности применения в условиях Узбекистана.
Ключевые слова:
солнечная энергия, энергия ветра, парниковые газы, выбросы
CO2, возобновляемая энергия, Узбекистан, экологическая безопасность, изменение
климата
Abstract:
Climate change is considered one of the most serious environmental problems
of the 21st century. The increase in the concentration of greenhouse gases in the atmosphere,
especially carbon dioxide (CO2), methane (CH4), and nitrous oxide (N2O), is accelerating the
process of global warming. At the root of this problem lies an economic model primarily based
on fossil fuel energy. Therefore, there is a need to transition to clean and renewable energy
sources to reduce carbon emissions. This thesis analyzes the role of solar and wind energy in
reducing greenhouse gases, the environmental advantages of their implementation, and the
possibilities of their application in the context of Uzbekistan.
Key words:
solar energy, wind energy, greenhouse gases, CO2 emissions, renewable
energy, Uzbekistan, environmental safety, climate change
1. Muammo dolzarbligi
Yer atmosferasida issiqxona gazlari kontsentratsiyasi sanoat inqilobidan so‘ng keskin
ortdi. Xalqaro energetika agentligi (IEA) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda global karbonat
angidrid chiqindilari 36.8 milliard tonnani tashkil etdi. Bu chiqindilarning asosiy manbai —
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
5
yoqilg‘i (neft, gaz, ko‘mir) yoqish orqali ishlab chiqarilayotgan energiya. Elektr energiyasi
ishlab chiqarishning 60–70% qismini fosil yoqilg‘ilar tashkil etmoqda.
Bunday sharoitda quyosh va shamol energetikasi uglerod neytral (ya’ni CO₂ chiqindisiz)
energiya manbai sifatida alohida e’tiborga loyiq. Ular atmosfera muvozanatini tiklash, iqlim
o‘zgarishini sekinlashtirish va ekologik barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
2. Quyosh va shamol energetikasining ekologik afzalliklari
2.1. Nol uglerod chiqindilari
Quyosh va shamol elektr stansiyalari ishlash jarayonida issiqxona gazlari chiqarmaydi.
Misol uchun, bitta 1 GW quvvatga ega quyosh elektr stansiyasi yiliga 1,6 million tonna CO₂
chiqindisini oldini olishi mumkin.
2.2. Resurslarning tiklanishi
Bu energiya manbalari cheklanmagan resurslarga asoslanadi — Quyosh va shamol. Fosil
yoqilg‘ilar kabi tugab qolish xavfi yo‘q va ularni ishlab chiqarish jarayoni muhitni
ifloslantirmaydi.
2.3. Suvdan kam foydalanish
Ko‘plab issiqlik elektr stansiyalaridan farqli ravishda, quyosh va shamol stansiyalari
suvdan deyarli foydalanmaydi. Bu esa suv resurslari tanqis bo‘lgan O‘zbekiston uchun ayniqsa
muhimdir.
3. O‘zbekistonda joriy etish imkoniyatlari
O‘zbekiston geografik joylashuvi jihatidan quyosh va shamol energiyasidan foydalanish
uchun qulay hisoblanadi:
Yiliga o‘rtacha 320 quyoshli kun;
Navoi, Buxoro, Qoraqalpog‘iston va Jizzax viloyatlarida barqaror shamol zonalari
mavjud;
2030-yilgacha O‘zbekiston 12 GW qayta tiklanuvchi energiya quvvatini ishga tushirishni
rejalashtirgan.
2024-yil holatiga ko‘ra, Navoi va Samarqand viloyatlarida Saudiya Arabistonining
“ACWA Power” kompaniyasi ishtirokida yirik quyosh va shamol loyihalari amalga
oshirilmoqda. Bu esa mamlakatning umumiy energiya balansida toza energiyaning ulushini
oshiradi.
4. Xulosa va tavsiyalar
Quyosh va shamol energetikasi issiqxona gazlarini kamaytirishda asosiy vositalardan
biri hisoblanadi. Ular atmosferaga CO₂ chiqarmasdan elektr ishlab chiqarish imkonini beradi,
uzoq muddatda iqlim muammolarini yumshatadi va ekologik barqarorlikni ta’minlaydi.
O‘zbekiston kabi quyoshli hududlarda bu manbalardan foydalanish energetik mustaqillik va
ekologik xavfsizlik uchun strategik ahamiyatga ega.
Tavsiyalar:
Quyosh va shamol energetikasi loyihalarini ekologik ekspertizadan
o‘tkazish va ularni tabiatga zarar yetkazmaydigan hududlarda joylashtirish;
Mahalliy kadrlarni tayyorlash va texnologik bilimlarni oshirish;
Qayta tiklanuvchi energiyaga soliq imtiyozlari va subsidiya siyosatini kengaytirish.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
6
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xalqaro Energetika Agentligi (IEA).
CO2 Emissions in 2023
2.
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), 2023.
Climate Change 2023:
Synthesis Report
. Geneva, Switzerland.
3.
Ministry of Energy of the Republic of Uzbekistan.
Uzbekistan’s Energy Sector
Development Strategy 2020–2030
.
4.
International Renewable Energy Agency (IRENA). 2022.
Renewable Energy and Climate
Change: Accelerating Decarbonization
.
5.
Nasriddinov, I. (2021).
O‘zbekistonning energetika tizimidagi islohotlar va barqarorlik
yo‘nalishlari
. Toshkent: TDYU nashriyoti.
6.
Saidova, M., & Karimov, A. (2022).
Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining ekologik
afzalliklari
. Ekologiya va Atrof-Muhit Jurnali, 3(2), 45–51.
7.
World Bank Group. (2023).
Uzbekistan: Supporting Renewable Energy Integration
.
8.
UNEP (United Nations Environment Programme). (2022).
Emissions Gap Report 2022:
The Closing Window
.
9.
ADB (Asian Development Bank). (2020).
Renewable Energy Developments and Potential
in the CAREC Region: Uzbekistan Country Report
.
10.
Abdullaev, M., & Ergashev, T. (2023).
Issiqxona gazlarini kamaytirishda toza energiya
manbalarining roli
. Barqaror Taraqqiyot Ilmiy Nashrlari, 1(1), 28–35.
