ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
152
CHET TILI NAZARIY FANLARINI O‘QITISH MASALALARI
Sayyora Samiyeva
Phd, o‘qituvchi, O'zbekiston davlat jahon tillari universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15671938
Annotatsiya:
Mazkur maqolada chet tili nazariy fanlarini o‘qitishning asosiy shakllari
haqida so‘z boradi. Ma’ruza - oliy ta’limda ta’limni tashkil etishning asosiy shakli hisoblanadi
va yo‘naltiruvchi, axborot, metodologik, tarbiyalovchi hamda rivojlantiruvchi vazifalarni
amalga oshirishga imkon beradi. Seminar - dolzarb ilmiy-amaliy muammolarga mustaqil
ravishda yechim topishga yo‘naltirilgan o‘qitish metodi. Muallif ba’zi xorijiy, rus, milliy olim va
tadqiqotchilarining ma’ruza va seminar mashg‘ulotlarini tashkil qilish borasidagi fikrlari,
ilgari surgan go‘yalari bilan tanishtirgan.
Kalit so‘zlar:
ta’lim
,
metod,
ma’ruza, nazariy fan, seminar, innovatsion ma’ruza,
innovatsion uslub, muammo.
Barchamizga ma’lumki, oliy ta’lim muassasalarida talabalarga nazariy fanlarni
o‘rgatishning ikki shakli mavjud: ma’ruza va seminar.
Ma’ruza
– oliy ta’limda ta’limni tashkil etishning asosiy shakli hisoblanib, quyidagi
vazifalarni amalga oshirishga imkon beradi:
1. Yo‘naltiruvchi – talabalarni o‘quv materialining asosiy jihatlariga e’tibor qaratishga
imkon berish. 2. Axborot – professor-o‘qituvchi ma’ruza vaqtida muammoni, muammo bilan
bog‘liq asosiy dalil va xulosalar mohiyatini ochib beradi. 3. Metodologik – ma’ruza jarayonida
muammoning falsafiy-nazariy asoslari bayon etiladi. 4. Tarbiyalovchi – talabalarda tinglash,
idrok etish, munozarada ishtirok etish madaniyatini shakllantirish. 5. Rivojlantiruvchi –
talabalarda mantiqiy fikrlash, xulosalar chiqara olish qobiliyatini rivojlantirish imkonini
beradi.
Hozirgi kunda oliy o‘quv yurtlarida ma’ruzalar an’anaviy va noan’anaviy, ya’ni
innovatsion ma’ruza turlariga bo‘linadi. An’anaviy ma’ruzalar o‘qituvchi faolligida,
noan’anaviy ma’ruzalar esa, talaba faolligida o‘tadi. Noan’anaviy ma’ruzalarning quyidagi
turlari mavjud:
muammoli ma’ruza, ko‘rgazmali ma’ruza, binar ma’ruza, oldindan xato fikr
ham bayon qilinishi reja qilingan ma’ruza, anjuman tarzida o‘tkaziladigan ma’ruza, maslahat
ma’ruza
.
Ma’ruza jarayonida auditoriyada talabalar sonining ko‘pligi o‘qituvchi va talaba
o‘rtasidagi muloqotni sezilarli darajada zaiflashtiradi va ma’ruzachi uchun talabalarning
mavzuni tushungani yoki tushunmaganini aniqlashni qiyinlashtiradi. Chet til bo‘yicha
mutaxassislar tayyorlaydigan OTM larda nazariy fanlar ma’ruzalarida 85-90 nafar talaba
tinglovchi sifatida qatnashadi. Ko‘p sonli auditoriyada an’anaviy ma’ruzalar o‘qish ta’lim
sifatining pasayishiga olib keladi. Shu sababli noan’anaviy ma’ruzalarni tashkillashtirish
dolzarb vazifaga aylandi.
Zamonaviy ma’ruza avvalgi o‘qitishning «nofaol» usulidan «faol» usuliga o‘tmog‘i, bahs,
munozara, suhbat, muhokama shaklida amaliy ishlarning uyg‘unligi, ya’ni interaktiv usullarda
tashkil etilishi lozim. Shu sababli hozirgi vaqtdagi ko‘plab innovatsion uslublar o‘qitishning
interaktiv uslublarini qo‘llash bilan bog‘liq.
Bir qator xorij tadqiqotchilari: Djon Middendorf (Joan Middendorf) va Alan Kalish (Alan
Kalish), Rik Sulivan (Rick Sullivan) va
Noel Mikintosh
(
Noel McIntosh)lar o‘qituvchilar uchun
ma’ruzalar o‘qitishda ko‘rsatmalarni taklif qilganlar. Shulardan, Djon Middendorf va Elen
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
153
Kalish “The “Change-Up” ma’ruzalari to‘g‘risida so‘z yuritganlar. Ular ma’ruza-dars jarayonida
20 tadan ko‘p amaliy strategiyalarni taklif qilganlar [2; 50-b]. Shulardan ba’zilarini keltirib
o‘tmoqchimiz:
1) Savol yozing
(Write a Question
) – o‘qituvchi talabalardan “savollaringiz bormi?” deb
so‘rash o‘rniga, ulardan ma’ruza to‘g‘risida o‘z fikr-mulohazalarini va bitta yoki ikkita savol
yozishlarini so‘raydi. 2) Juftlikda o‘ylang va fikringizni bo‘lishing
(Think-Pair-Share
) –
talabalarga murakkab savollar berilganda, “Javob berishni xohlovchilar bormi yoki kim javob
beradi?” deb so‘rashning o‘rniga o‘qituvchi talabalarga juftlikda muhokama qilib, o‘ylab
ko‘rishlariga imkon berishi lozim. So‘ngra, talabalardan savolga javob berishga harakat
qilishlarini so‘raydi. 3) Iqtiboslar topish
(Finding Illustrative Quotations)
– o‘qituvchi
talabalardan mavzuga oid muayyan dalillarni qo‘llab quvvatlaydigan iqtiboslarni topishni
so‘raydi. Bu vazifa uyda bajarish uchun beriladi. Buning uchun talabalar ma’ruza matnini uyda
qaytadan o‘qib chiqishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi. 4) Uy vazifasini bajarishdagi kutilishi
mumkin bo‘lgan qiynichiliklarni auditoriyada amaliyotda mashq qilish
(Practice Homework
Problems) -
ma’ruza taqdim qilingach, o‘qituvchi talabalarga uy vazifasini bajarishda duch
kelishlari mumkin bo‘lgan muammoga o‘xshash topshiriq beradi. Talabalar topshiriqni sinfda
muhokama qiladilar.
Garvard universitetining Derek Bok ta’lim markazi tadqiqotchilari tomonidan ma’ruza
taqdim etishda o‘qituvchilar uchun ko‘rsatmalar berilgan. Ushbu ko‘rsatmalarda ma’ruza 5
bosqichga bo‘lingan: Boshlanish (
Beginning the lecture (or course
)), darsda faol bo‘lishga
undash (
Inviting participation
), savol berish (
Punctuating the lecture with questions
), ma’ruza
shaklini o‘zgartirish (
Varying the format
) va yakuniy bosqich (
Closing the lecture
).
1)
boshlanish bosqichida
o‘qituvchi talabalarga mavzuga doir savollarni beradi va
ularning mavzu bo‘yicha bilimlarini tekshirishga harakat qiladi. Bu vaqtda talabalar juftlikda
yoki guruhlarda ishlaydilar; 2) darsda faol bo‘lishga undash
bosqichida
o‘qituvchi talabalarga
o‘zaro muloqot muhitini yaratadi. Talabalar o‘qituvchi tomonidan tanqid ostiga olinmaydi.
Biror talaba o‘qituvchiga savol bersa, o‘qituvchi o‘zi javob bermay, boshqa talabadan ushbu
savolga javob berishni so‘raydi; 3)
savol berish bosqichida
ma’ruzani yanada munozarali
davom ettirish maqsadida o‘qituvchi mavzuga yaqin savollar beradi. Ushbu yo‘l bilan
o‘qituvchi talabalarni muhokamada qatnashishlariga yo‘l beradi; 4)
ma’ruza shaklini
o‘zgartirish bosqichida
o‘qituvchi an’anaviy ma’ruza shaklini o‘zgartirish maqsadida,
talabalardan mavzuga oid taqdimot (prezentatsiya)lar qilishga, rolli o‘yinlarni ijro etishga
chorlaydi. O‘qituvchi imkonga qarab debatlar tashkillashtirishi mumkin; 5)
yakuniy bosqichda
o‘qituvchi talabalarga savol berishga imkon beradi va ularga o‘zi javob beradi. Ma’ruza oxirida
ulardan ma’ruza to‘g‘risida o‘z fikr-mulohazalarini, agar savollar bo‘lsa, yozishlarini so‘raydi.
Kelasi ma’ruzada o‘qituvchi darsni shu savollarga javob berishdan boshlaydi (imkon qadar).
Seminar
(lotin tilidan olingan
seminarium
– “bilimlar o‘chog‘i” ) - universitetda asosiy
ta’lim usullaridan biri; o‘qituvchi rahbarligida guruh darsi; o‘quvchilarning guruhli fikrlash va
faol o‘quv faoliyatiga asoslangan, dolzarb ilmiy-amaliy muammolarga mustaqil ravishda
yechim topishga yo‘naltirilgan o‘qitish metodi. Seminarlar o‘quv dasturining eng murakkab
masalalari (mavzulari, bo‘limlari) bo‘yicha va talabalarning umummadaniy hamda kasbiy
kompetensiyalarini shakllantirish maqsadida tashkillashtiriladi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
154
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Djumabaeva J.Sh. Teaching Methods of Special Subjects.-Т.: «Fan va texnologiya», 2019. -
192 p.
2.
Samiyeva, S., and O. Nabijonova. "THE ROLE OF INFORMATION TECHNOLOGIES IN
FORMING SPEAKING SKILL IN FOREIGN LANGUAGE."
Science and innovation
1.B5 (2022):
431-435.
3.
Завада Г.В., Бушмина О.В. Педагогика высшей школы: Конспект лекций. - Казань:
Казан. гос. энерг. ун-т, 2010. – 86 с.
4.
SAMIEVA, SAYYORA NEMATOVNA. "Difficulties That Occur In The Process Of Teaching
Foreign Language Grammar."
Int. J. of Aquatic Science
12.3 (2021): 2988-2996.
5.
Lee Warren. Managing hot moments in the classroom. - Derek Bok Center for Teaching
and Learning, Harvard University. - 2000.
6.
Махсудов В.Г. Замонавий таълим тизимида фанлар бўйича маъруза турлари ҳамда
уларни ташкил этиш технологиялари//«Замонавий таълим» журнали, 2017/2. - Б.54-
59.
7.
Samieva, S. N. "WORKING ON THE TEXTS AS ONE OF THE WAYS TO OVERCOME
DIFFICULTIES IN THE PROCESS OF TEACHING GRAMMAR OF A FOREIGN
LANGUAGE."
European Journal of Research and Reflection in Educational Sciences
8.3 Part II
(2020): 2056-585.
