ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
121
JIZZAX VILOYATI LALMIKOR YERLARNING TUPROQ XOSSALARINI
YAXSHILASH
Rasulova Muxlisa Ilxomjon qizi
TDAU, Tuproq bonitirovkasi va yer degradatsiyasi talim yo‘nalishi
1-bosqich talabasi
S.A.Xurramov
Agrokimyo va tuproqshunoslik kafedrasi assisenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15696353
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Jizzax viloyatining lalmikor hududlarida mavjud bo‘lgan
tuproqlarning agroekologik holati va ularning unumdorlik xususiyatlari o‘rganiladi. Lalmikor
tuproqlarning fizikaviy, kimyoviy va biologik xossalarini yaxshilash yo‘llari, xususan, organik
va mineral o‘g‘itlar qo‘llash, agrotexnik tadbirlar, yerga ishlov berish usullarining ahamiyati
tahlil qilinadi. Shuningdek, suv tanqisligi sharoitida hosildorlikni oshirish uchun muhim
bo‘lgan resurs tejovchi texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi. Tadqiqot
natijalari lalmikor yerlarning tuproq unumdorligini tiklash va ularni barqaror foydalanish
strategiyalarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
lalmikor yerlar, Jizzax viloyati, tuproq xossalari, organik o‘g‘itlar, mineral
o‘g‘itlar, agrotexnika, resurs tejovchi texnologiyalar, tuproq unumdorligi, yer degradatsiyasi,
qurg‘oqchilik sharoiti.
O‘zbekiston Respublikasi hududida yer resurslaridan samarali va oqilona foydalanish,
ayniqsa qishloq xo‘jaligida lalmikor yerlarning meliorativ holatini yaxshilash dolzarb
masalalardan biri hisoblanadi. Respublikamizning ko‘plab hududlarida, jumladan, Jizzax
viloyatida ham qurg‘oqchil va yarim qurg‘oqchil iqlim sharoitlari hukmron bo‘lib, bu yerda
sug‘orilmaydigan (lalmikor) maydonlar katta foizni tashkil etadi. Ushbu hududlardagi
tuproqlarning unumdorligi tabiiy iqlim omillariga, dehqonchilik madaniyatiga va yerga ishlov
berish usullariga bevosita bog‘liqdir.
Afsuski, so‘nggi yillarda lalmikor yerlarning unumdorligi turli sabablarga ko‘ra pasayib
bormoqda. Eroziya jarayonlari, suv tanqisligi, o‘g‘itlash tizimining yetarli emasligi, agrotexnik
tadbirlarning sustligi va dehqonchilikda ilm-fan yutuqlarining kam qo‘llanishi bu yerlarning
degradatsiyasiga olib kelmoqda. Ayniqsa, Jizzax viloyatining tog‘oldi va tog‘ etaklari
hududlarida joylashgan lalmikor maydonlarda bunday salbiy jarayonlar ancha yaqqol
namoyon bo‘lmoqda.
Shu boisdan lalmikor hududlardagi tuproqlarning fizik, kimyoviy va biologik xossalarini
chuqur o‘rganish, ularni yaxshilash bo‘yicha ilmiy asoslangan choralarni belgilash,
hosildorlikni barqaror saqlash va oshirish bo‘yicha kompleks yondashuv zarurdir. Ushbu
maqolada Jizzax viloyati lalmikor yerlarining hozirgi holati, ularni agrotexnik jihatdan
takomillashtirish yo‘llari, o‘g‘itlash, ishlov berish va resurs tejovchi texnologiyalar asosida
tuproq unumdorligini tiklash masalalari yoritiladi.
Lalmikor yerlar holatini chuqur o‘rganish va ularni qayta tiklash masalalarida ko‘plab
milliy va xalqaro tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan ilmiy izlanishlar muhim metodologik
asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Jumladan, O‘zbekistonlik olimlar — A.A. Abdullaev, S.H. Karimov,
Sh.K. Qodirov, G. Qahhorov va boshqalar o‘z ilmiy ishlarida qurg‘oqchil mintaqalarda
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
122
joylashgan lalmikor yerlarning degradatsiyalanish sabablarini tahlil qilish bilan birga, ularni
ekologik va agrotexnik jihatdan qayta tiklash usullari haqida ilmiy tavsiyalar ishlab chiqqanlar.
Masalan, A.A. Abdullaevning tadqiqotlarida lalmikor yerlarning o‘simlik qoplamini
tiklashda biologik faollikni oshirish, kompost va chirindi aralashmalardan foydalanish orqali
gumus qatlamini boyitish, shuningdek, azot-fosfor-kaliy muvozanatini saqlash kabi agro-
kimyoviy yechimlar ilgari surilgan. S.H. Karimov esa yerga ishlov berish texnologiyalarini
iqlim sharoitiga moslashtirish, ekin ekish chuqurligi, vaqtincha namlikdan maksimal
foydalanish, cho‘llanishga qarshi himoya choralarini amaliyotga tatbiq etish zarurligini
ta’kidlaydi.
Xalqaro adabiyotlarda, ayniqsa, R. Lal (2015), UNCCD, FAO (2021), World Bank va
ICARDA kabi tashkilotlarning hisobotlari va tavsiyalarida lalmikor yerlarning barqaror
boshqaruvi uchun quyidagi yondashuvlar ilgari surilgan:
Agroekologik zonaviylashtirish asosida yerlarni baholash va optimallashtirish;
Qoplama ekinlardan foydalanish (cover crops);
Eroziyaga chidamli ekish uslublari, jumladan kontur bo‘ylab ekish, terassalash;
Minimal ishlov berish (conservation tillage) va biologik diversifikatsiya orqali
tuproqning tabiiy regeneratsiyasini ta’minlash.
FAOning “Status of the World’s Soil Resources” nomli 2021-yilgi hisoboti Jizzax viloyati
kabi yarim qurg‘oqchil hududlarda resurs tejovchi agrotexnikalar — tomchilatib sug‘orish,
mulchalash, ekologik muvozanatni saqlovchi biologik faol moddalarni qo‘llash kabilarning
ahamiyatini qayd etgan.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qishloq xo‘jaligini rivojlantirish
strategiyasi, 2020–2030 yillar uchun tuproq unumdorligini tiklash bo‘yicha milliy konsepsiya,
Qishloq xo‘jaligi vazirligining ilmiy-amaliy tavsiyalari lalmikor yerlar boshqaruvida davlat
siyosatining strategik yondashuvini belgilaydi.
Jizzax viloyatining o‘ziga xos tabiiy-iqlimiy xususiyatlari — past yog‘ingarchilik, yozgi
haroratning yuqoriligi, erozion faoliyatning kuchayganligi kabi omillarni hisobga olib,
viloyatdagi ilmiy-tadqiqot institutlari va qishloq xo‘jaligi tajriba stansiyalari tomonidan olib
borilgan amaliy tavsiyalar ham muhim ahamiyatga ega. Ayniqsa, Zomin tumani, G‘allaorol va
Baxmal hududlarida o‘tkazilgan tajribalar natijasida qurg‘oqchilikka chidamli ekin navlarini
tanlash, agroforestriya tizimini tatbiq qilish va lalmikor yerlarda ekin almashinuvi tizimini
joriy qilish samarali yechim sifatida ko‘rsatilgan.
Umuman olganda, milliy va xalqaro manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, lalmikor
yerlarning ekologik-iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda biologik, kimyoviy va agrotexnik
choralar uyg‘unligi, hududiy iqlimga moslashtirilgan yondashuvlar va agrosanoat tizimi bilan
integratsiya muhim ahamiyat kasb etadi.
Jizzax viloyatining lalmikor yerlarida tuproq unumdorligini saqlash va yaxshilash
masalasi hududning tabiiy-iqlimiy xususiyatlari, yer resurslarining holati va qishloq xo‘jaligi
ishlab chiqarish tizimiga chambarchas bog‘liqdir. Aholining oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash,
agroekotizimni barqarorlashtirish va yer degradatsiyasining oldini olish uchun lalmikor
hududlarda tuproqni muhofaza qilishga qaratilgan kompleks yondashuvlar zarur.
Viloyatda kuzatilayotgan asosiy muammolar – tuproqning fizik, kimyoviy va biologik
xossalarining yomonlashuvi, shorlanish, strukturaviy yemirilish, organik moddalarning
kamayishi, shuningdek, eroziya va tuproqdagi namlik tanqisligi hisoblanadi. Ayniqsa, yomg‘ir
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
123
suvlari bilan keladigan eroziya va shamol eroziyasi yildan-yilga ko‘proq yer maydonlarini
hosildorlikdan chiqarib qo‘ymoqda. Ushbu omillar lalmikor yerlarda tuproqni isloh qilish,
yaxshilash va samarali foydalanishni dolzarb masalaga aylantirmoqda.
Muhokamada qayd etish joizki, xalqaro va mahalliy tajribalar shuni ko‘rsatmoqdaki,
lalmikor yerlarni boshqarishda quyidagi asosiy yo‘nalishlar samarali natija beradi:
1.Tuproqqa ishlov berishning ekologik usullari – ya’ni minimal yoki konservatsion ishlov
berish texnologiyalarini qo‘llash. Bu usul tuproq strukturasini saqlash, suv tutish
qobiliyatini oshirish, biologik faoliyatni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
2.Organik va yashil o‘g‘itlardan foydalanish – gumus miqdorini ko‘paytirish, tuproq
mikroflorasini yaxshilash va oziqlanish muvozanatini tiklashda muhim omildir.
Masalan, dukkakli ekinlar qoldiqlari, kompost, chirindi aralashmalari lalmikor
tuproqlarda unumdorlikni oshiradi.
3.Agroekologik ekin almashinuvi tizimi – ekinlar o‘rnini yilma-yil o‘zgartirish orqali
tuproqdagi elementlar iste’molini muvozanatlash va kasalliklar, zararkunandalarga
qarshi kurashda tabiiy yondashuvni joriy etadi.
4.Tuproqning fizik xossalarini yaxshilash – bu, ayniqsa, zichlashgan va strukturasi
buzilgan lalmikor tuproqlarda muhim bo‘lib, bunda biofaollikni oshiruvchi
mikrobiologik preparatlar, agrotekstil materiallar yoki yashil mulchalash tavsiya
etiladi.
5.Meliorativ choralar – shamol va suv eroziyasiga qarshi sun’iy to‘siqlar, shamolpanalar,
ko‘p yillik o‘tlar ekish, kontur bo‘ylab haydash orqali yerning unumdor qatlamini
himoya qilishga erishiladi.
Shuningdek, hududga xos ekin turlarini tanlash va resurs tejovchi agrotexnikalarni joriy
etish (masalan, tomchilatib sug‘orish, suv ushlab qoluvchi geopolimerlar qo‘llash) lalmikor
yerlarning ekologik ahvolini yaxshilashda dolzarbdir.
Muhokama jarayonida yana bir muhim jihat – fermerlar va dehqonlar bilim saviyasini
oshirish, ularni zamonaviy yondashuvlar bilan tanishtirish, agrotexnologiyalarning hududiy
moslashuvini o‘rganish ham alohida e’tiborga loyiq.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, Jizzax viloyatida mavjud lalmikor yerlarning ko‘plab qismi
hali to‘liq ilmiy asosda baholanmagan. Bu esa tuproq monitoringi va kartografiyasini
rivojlantirish, yerlarning bonitirovkasi asosida tavsiyalar ishlab chiqish zarurligini ko‘rsatadi.
Shunday qilib, lalmikor yerlar holatini yaxshilash nafaqat agrotexnik yondashuvlarni,
balki ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy omillarni ham hisobga olgan holda kompleks boshqaruvni
talab etadi.
Jizzax viloyatining lalmikor yerlari respublika agrar sohasi uchun muhim
agroresurslardan biri hisoblanadi. Ammo oxirgi yillarda bu yerlarning unumdorligi pasayib
borayotgani, yer degradatsiyasi, tuproqning fizik-kimyoviy xossalarining yomonlashuvi, iqlim
o‘zgarishlari, suv ta’minotining cheklanganligi va noto‘g‘ri agrotexnik tadbirlar bilan bog‘liq
salbiy holatlar kuzatilmoqda. Ushbu muammolar tufayli lalmikor yerlarni ekologik barqaror
boshqarish va tuproq unumdorligini tiklash ustuvor masalaga aylangan.
Tahlil va tadqiqotlar asosida quyidagilarni umumlashtirish mumkin:
Lalmikor yerlar, ayniqsa, iqlimi qurg‘oqchil va relefi notekis bo‘lgan hududlarda eroziya
xavfi yuqori bo‘lgan, suv va ozuqa moddalarini tez yo‘qotuvchi agroekotizim
hisoblanadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
124
Tuproq xossalarini yaxshilash uchun oddiy agrotexnik tadbirlar bilan cheklanmasdan,
kompleks agroekologik yondashuv zarur. Bu esa ekologik barqarorlik, iqtisodiy
samaradorlik va ijtimoiy moslashuvni birgalikda ta’minlaydi.
O‘zbekistonda bu yo‘nalishda qilingan tadqiqotlar (A.A. Abdullayev, S.H. Karimov, Sh.K.
Qodirov va boshqalar) va xalqaro tajribalar (FAO, Lal va boshqalar) asosida resurs
tejovchi, ekologik xavfsiz texnologiyalarni joriy qilish tavsiya etiladi.
Organik va yashil o‘g‘itlardan foydalanish, agrotexnik tadbirlarni iqlimga moslashtirish,
ekin almashinuvi, yerga minimal ishlov berish, tuproq mulchalash va shamolpanalar
barpo etish orqali yerlarning holatini yaxshilash mumkin.
Lalmikor yerlarda agrotexnologiyalarni to‘g‘ri qo‘llash bilan bir qatorda, aholi va
fermerlarning bilim va ko‘nikmalarini oshirish, innovatsion uslublarni joriy etish ham
barqarorlikning muhim omili hisoblanadi.
Shu bois, Jizzax viloyati lalmikor yerlarining tuproq xossalarini yaxshilash bo‘yicha
amalga oshiriladigan har bir chora hududiy tuproq-iqlim sharoitlariga mos, ilmiy asoslangan
va uzoq muddatli barqaror rivojlanishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Bu nafaqat yer
resurslaridan oqilona foydalanishni ta’minlaydi, balki oziq-ovqat xavfsizligi, ekologik
barqarorlik va qishloq xo‘jaligi salohiyatining oshishiga ham xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdullaev A.A. Tuproq unumdorligini oshirishda agrotexnik choralarning ahamiyati. –
Toshkent: Fan, 2019.
2.
Karimov S.H. Lalmikor yerlar agroekologiyasi va boshqaruvi. – Samarqand: Zarafshon,
2017.
3.
Qodirov Sh.K. Yer resurslarini muhofaza qilish va ulardan oqilona foydalanish. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
4.
FAO. The State of the World’s Land and Water Resources for Food and Agriculture –
Systems at Breaking Point. – Rome: FAO, 2021.
5.
Lal, R. (2015). Restoring Soil Quality to Mitigate Soil Degradation. Sustainability, 7(5),
5875–5895.
6.
Jalilov N.B. Tuproqshunoslik asoslari. – Toshkent: Mehnat, 2022.
7.
Qishloq xo‘jaligi vazirligi huzuridagi Agroilmlar markazi. Agrotexnik tadbirlar bo‘yicha
uslubiy ko‘rsatmalar. – Toshkent, 2023.
