ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
116
СУНЪИЙ ҲАВЗАЛАР ВА КОЛЛЕКТОР-ЗОВУР ТАРМОҚЛАРИНИНГ
ОРАСИДАГИ ОПТИМАЛ МАСОФАСИНИ АНИҚЛАШ УСУЛЛАРИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Анваров Исломбек Усмонбек ўғли
Ўзбеков Журабек Адхамович
Акрамов Фаррух Олимжон ўғли
Ашуралиева Зилола Хамидулло қизи
Хўжақулова Мамлакат Хасановна
Ирригация ва сув муаммолари илмий тадқиқот институти
таянч докторантлари
https://doi.org/10.5281/zenodo.15695388
Сунъий ҳавзалар ва зовурлар оралиғидаги масофани аниқлаш 3.1-3.4 расмларда
кўрсатилган схема асосида зовурга оқиб келадиган умумий сув миқдорини
�
деб
қабул қилиб, сув тўсар қатлам жойлашишининг учала варианти учун зовурлар
оралиғини аниқлаб чиқамиз.
1. Сунъий хавзага нисбатан коллектор-зовурлар чуқурликда жойлашган бўлиб,
сув тўсар қатлам сатҳи зовур туби билан бир текисликда жойлашганда (а=0) зовур
хавзалар оралиғи қуйидагича бўлади: 1-вариант
� =
4��
Н
1
∗
Н
2
��
Н
1
−
Н
2
(3.1)
2. Сунъий хавзага нисбатан коллектор-зовурлар саёзликда жойлашган бўлиб сув
тўсар қатлам чекланган чуқурликда ётган тақдирда (а <
�
2
) зовур ва хавзалар оралиғи:
2-вариант
� =
���(
�+�)
90
��( ln
�
�
−1) ln
Н1−ℎ0
Н2−ℎ0
(3.2)
3. Сунъий хавзага нисбатан коллектор-зовурлар саёзликда жойлашган бўлиб, хар
хил грунтлардан ташкил топган бўлиб, сув ўтказмас қатлам чексиз чуқурликда ётган
(а>
�
2
) бўлса, зовур ва хавзалар оралиғи: 3- вариант
� =
���(1+
�)
90
��( ln
�
�
−1) ln
Н1−ℎ0
Н2−ℎ0
(3.3)
бу ерда α ва β —зовур тубидан паст сохадан ва ундан баландда жойлашган
соҳадан ишлаб турган зовурга оқиб келадиган сизот сув оқимининг жонли кесимини
белгиловчи бурчаклар;
ϕ—депрессия эгри чизиғининг эгрилиги учун тузатиш коэффициенти;
K —грунтнинг фильтрация коэффициенти,
м/сутка
.
Зовурлар оралиғи
�
ни аниқлаш учун ана шу тенгламалардан туғри келадигани
танлаб олинади. Агар ишончлироқ тадқиқот маълумотлари мавжуд бўлмаса,
фильтрация коэффициенти
К
нинг қуйида келтирилган тахминий қийматларини
қабул қилиш мумкин.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
117
3.1-расм. 1-Вариант
3.2-расм Туби сув тўсар қатламда жойлашган горизонтал зовур
3.3-расм. 2-Вариант
3.4-расм. 3-Вариант
Турли грунтлар учун фильтрация коэффициентииинг қиймати
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
118
Грунтлар
К, м/сутка
Соз тупроқлар, оғир қумоқ тупроқлар
Ўртача қумоқ тупроқлар
Енгил қумоқ ва қумлоқ тупроқлар
Қумлар
1,0-(0,05÷0,4
1,0-2,0
2,0-5,0
5-10
Ҳар хил қатламли грунтларда (3.5-расм) зовурлар оралиғини ҳисоблашда
фильтрация коэффициентининг ўртачалаштириб олнинган қиймати қабул қилинади,
бу қиймат қуйидаги формула ёрдамида ҳисоблаб чиқарилади:
К
ф
=
�
1
ℎ
1
+�
2
ℎ
2
+…+�
�
ℎ
�
ℎ
1
+ℎ
2
+…+ℎ
�
3.4
3.5-расм. Қатлам грунтлардаги ўртача фильтрация коэффициенти ҳисоблаш
схемаси
Т. Н. Преображенский турли районлардаги суғориладиган ерларда зовурга доир
ҳақиқий материалларни умумлаштириб, зовурлар оралиғини зовур оқими модулига,
фильтрация коэффициентига хамда сув тусар қатламнниг ҳолатига боғлиқ равишда
аниқлашнинг эмпирик формулаларини таклиф қилди:
Сув тўсар қатлам
Зовур оқими модули 1
га
дан
л/сек
0,20-0,25
0,075-0,1
Чуқур
Юза
� = 180 �
� = 90 �
� = 300 �
� = 150 �
Ерлари шўрланишга мойил бўлган ёки шўрланган суғориладиган районларда, сув
тўсар қатлам чуқур жойлашган холларда зовурлар оралиғини қуйидаги эмпирик
нисбат асосида хисоблаб чиқиш мумкин:
� = (100 ÷ 200) �
.
3.1 ва 3.2-жадвалларда турли грунтлар учун сув бериш коэффициенти μ билан tgβ
нинг қиймати келтирилган.
Грунтлариинг эркин сув бериш коэффициенти қийматлари (тадқиқотчиларнииг
турлн жойларда олиб борган кузатиш маълумотлари асосида)
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
119
3.
1-жадвал
Грунтлар
Жанубий Хоразм
ва Қорақалпоғистон
Республикаси
Бухоро
Воҳаси
Марказий
Фарғона
Мирзачўл
(Шўрўзак)
Қумоқ
Қумлоқ
Соз
0.12-0.14
0.14-0.17
0.06-0.08
0.14-0.17
0.17-0.19
0.08-0.10
0.14-0.17
0.17-0.19
0.10-0.12
0.09-0.12
0.12-0.14
0.05-0.07
Турли грунтлар учун tgβ нинг кийматлари
3.2-жадвал
Грунтлар
Жанубий Хоразим
ва
Қорақалпоғистон
Республикаси
Бухоро
Воҳаси
Марказий
Фарғона
Мирзачўл
(Шўрўзак)
Қумоқ Қумлоқ
Соз
0.03-0.017
0.01-0.03
0.05-0.10
0.02-0.02
0.009-0.01
0.06-0.08
0.02-0.04
0.009-0.01
0.06-0.08
0.05-0.08
0.03-0.05
0.08-0.12
Бирламчи зовур ва сунъий хавзалар ўртасидаги оралиқларнинг юкорида
келтирилган (3.1, 3.2, 3.3) формулалар асосида хисобланган катталиклари турли
шаронтлар учун 50
м
дан 800
м
чегара ичида узгариб туради.
Юкорида кўриб чиқилган материаллардан шундай бир жуда муҳим хулоса
чнқариш мумкин: зовурлар оралиғи асосан грунтларнинг фильтрация коэффициенти
билан белгиланади ва у зовур чуқурлигига кам даражада боғлиқ бўлади.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Махмудов И, Садиев У «Оптимизация допустимой скорости потока воды в
ирригационном канале» Механика муаммолари журнали №3-4 сон Тошкент 2011 й , 27-
30 бет.
2.
Махмудов И, Садиев У «Сув оқимини гидравлик параметрларининг ўзгарувчан
қийматларида ирригация каналларида сувдан фойдаланишни бошқариш» ТАЙИ
Хабарномаси журнали №2, Тошкент 2015й, 3-6 бет.
3.
Махмудов И. Садиев У. Анализ и оценка состояния управления и использования
водных ресурсов в среднем течении бассейна реки Сырдарья Ekologiya Xabarnomasi
журнали №10 Тошкент 2015й 37-40 бет.
4.
Садиев У «Повышение гидравлической эффективности и эксплуатационной
надежности крупных каналов» Гидротехника журнал Россия №2, 2016й 60-61ст.
5.
Садиев У “Управление и моделирование магистральных каналах при
изменяющихся значениях гидравлических параметров водного потока” Мелиорация и
водное хозяйство журнал Россия №6 2016й 10-12 ст.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
120
6.
Садиев У “Гидравлическая модель для управления изменения глубины потока
воды в ирригационных каналах” ФГБНУ ВНИИ “РАДУГА” Сборник научных докладов
международной конфренции молодой ученных и специалистов “Инновационные
технологии и экологическая безопасность в мелиорациии” Коломна 2015г.
7.
Садиев У «Деформация береговых откосов земляных каналов под действием
поверхностных гравитационных волн»ТошДТУ хабарлари 2013 (№3) 157-161ст.
8.
Садиев У «Гидравлическая модель вертикального теплопереноса в гидроморфных
средах обусловленного изменением уровня грунтовых вод» Irrigatsiya va Melioratsiya
журнали№1, Тошкент 2015й 68-72 бет.
9.
Садиев У, Кучкарова Д. “Modeling of water resource management processes in river
basins ” International Journal of Advanced Research in Science, Engineering and Technology.
- India, 2018. - Vol. 5. - Р. 5481-5487.
10. Садиев У “Оптимизация гидравлических параметров потока воды в оросительном
канале” “Ўзбекистон Республикасининг жанубий худудида сув есурсларидан самарали
фойдаланишнинг муаммо ва ечимлари” мавзусидаги Республика илмий амалий
анжуман 11-12 март 2016 й Карши.67-70 бет.