ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
96
BOSHLANGʻICH SINF O‘QUVCHILARI LUGʻAT BOYLIGINI OSHIRISHDA
INTELLEKTUAL TA’LIM VOSITALARIDAN FOYDALANISH
TEXNOLOGIYALARI
Allayarova Sojida Umirzakovna
International school of finance technology and science instituti
“Psixologiya va pedagogika” kafedrasi o‘qituvchisi
Zokirov Farrux
Pedagogika va psixologiya yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
https://doi.rog/10.5281/zenodo.15694683
O‘quvchilarning lug‘at boyligini oshirish yoshlikdan boshlanishi kerak, bunday o‘qitish
uslubiy jihatdan barkamol va pedagogik jihatdan asosli bo‘lishi uchun boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining psixologik, pedagogik va yosh xususiyatlarini bilish va hisobga olishni
nazarda tutadi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari lug‘at boyligini oshirishda muloqotning tarkibiy qismi
bo‘lgan e
shitish
ko‘nikmalarini rivojlantirish zarur, bu turdagi nutq faoliyatini quyidagi
darajalarga ajratish mumkin: global, matnni batafsil va tanqidiy tushunish (uning mazmunini
anglash, mantiqiy bog‘liqlik, asosiy g‘oya, muallif nuqtai nazarini topish, eshitilganlarni
tanqidiy tushunish, uning mazmunini baholash) va mos keluvchi topshiriqlarni shakllantirish
(eshitish va ajratish, eshitish va takrorlash, muallif munosabatini belgilash, maqsadni
belgilash, baho berish). Bu o‘quvchilarga eshitish jarayonida olingan ma’lumotlardan
murakkab kommunikativ vazifalarni bajarishda ijodiy foydalanishga o‘rgatadi.[1]
Yozma axborot faoliyatiga
o‘rgatish ham aniq vaziyatlar doirasini aniqlash, bu bilan
bog‘liq holda o‘quvchi o‘z muloqot imkoniyatini amalga oshira olishini ko‘rsatishini nazarda
tutadi.
Og‘zaki muloqotga
o‘rgatish hozirda shaxslararo og‘zaki muloqotda qatnashish,
shuningdek, ishchi uchrashuvlar, seminarlarda nutq so‘zlash ko‘nikmasini egallashda katta
ahamiyatga ega. [2]
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari lug‘at boyligini oshirishda intellektual ta’lim vositalaridan
foydalanish samarali og‘zaki muloqot uchun zaruriy shart hisoblanadi. Boshlang‘ich sinfda
o‘yin faoliyatidan ta’lim faoliyatiga o‘tish sodir bo‘ladi, ular allaqachon boshlang‘ich maktab
yoshida yetakchi bo‘ladi. Aynan shu davr asosiy ruhiy neoplazmalar bilan tavsiflanadi.
Maktabga kirish bolaning hayotidagi eng muhim o‘zgarishdir. Uning turmush tarzida tub
o‘zgarishlar ro‘y beradi, jamoadagi ijtimoiy roli o‘zgaradi, oilada ham o‘zgarishlar ro‘y beradi.
Ta’lim yetakchi faoliyatni oladi, bundan buyon bolaning asosiy mas’uliyati o‘rganish va
bilim olishdan iborat bo‘ladi. Albatta, bolaning bunday o‘zgarishlarga darhol moslashishi va
o‘rganishga to‘g‘ri munosabatini shakllantirish qiyin. U nima uchun o‘qish kerakligini hali
tushunmaydi. Asta-sekin, bola undan ixtiyoriy harakatlar talab qilinishini tushunadi, u
diqqatni jalb qilish, intellektual faollikni ko‘rsatish va o‘zini tuta bilish qobiliyatiga ega bo‘lishi
kerak. Agar bola buni anglay olmasa va yangi rolga ko‘nikmasa, u hafsalasi pir bo‘lishi va
o‘quv jarayoniga salbiy munosabatda bo‘lishi mumkin. [3]
Bunday vaziyat yuzaga kelishining oldini olish uchun o‘qituvchi bolaga o‘rganish o‘yin
emasligini, bu qizg‘in, lekin ayni paytda juda qiziqarli ish ekanligini tushuntirishi kerak,
chunki o‘rganish tufayli yangi narsalarni bilish jarayoni muhim va zarurligini o‘quvchi
tushunishi kerak bo‘ladi [4].
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
97
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari lug‘at boyligini oshirishda intellektual ta’lim vositalaridan
foydalanish texnologiyalari bolaning pedagogik muloqotda sherik sifatidagi psixologik
xususiyatlari, intellektual va shaxsiy rivojlanishning shakllanishi, boshqa tillarni o‘rganish
jarayonining o‘ziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari lug‘at
boyligini oshirishda intellektual ta’lim vositalaridan foydalanish texnologiyalari quyidagi
guruhlar bilan ifodalanishi mumkin [5]:
1) psixologik va fiziologik;
2) pedagogik;
3) lingvodidaktik.
Psixologik va fiziologik xususiyatlar kichik maktab o‘quvchisi shaxsining fiziologik
rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi. Nutq faoliyati natijasida tinglash va
o‘qish jarayonida idrok etish (qabul qilish) uchun mas’ul bo‘lgan nutq mexanizmlari yaratiladi
va nutq va yozish jarayonida nutq so‘zlashuvlarini (ko‘paytirish) yaratadi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari lug‘at boyligini oshirishda intellektual ta’lim vositalaridan
foydalanish texnologiyalari orasida faol lug‘atni shakllantirish va kengaytirish eng muhim
muammolardan biridir. Uning hajmi ta’lim matnlarida so‘zlarning takrorlanishi va
madaniyatlararo muloqot jarayonida ulardan faol foydalanishni tartibga soladi. O‘quvchilar
so‘z boyligini oshirishga ishonch hosil qilish o‘qituvchining asosiy maqsadi hisoblanadi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari lug‘at boyligini oshirish, kengaytirish va lug‘at bilan ishlash
istagi paydo bo‘lishi uchun ularning qiziqishini turli yo‘llar bilan oshirish kerak.
Masalan, Solovovaning fikriga ko‘ra, so‘zni haqiqatan ham bilish uchun uni nutqda
qanday ishlatishni bilish va tushunish kerak, shuningdek, so‘zning shaklini, mazmunini va bu
so‘zni boshqa so‘zlar bilan turli semantik aloqalarini, mosligini farqlay bilish kerak. An’anaga
ko‘ra, metodologiyada lug‘at deganda so‘z, turg‘un ibora yoki idioma darajasiga tegishli
bo‘lishi mumkin bo‘lgan leksik birliklar tushuniladi [6].
Nutqning mazmuni va ma’nosini tushunish uchun muloqotni hal qilish uchun foydali
bo‘lgan shunday lug‘at bilan ishlash va o‘rganish kerak, qoida tariqasida, bular bir mavzu
doirasida tez-tez takrorlanadigan leksik birliklardir.
Lug‘at o‘rgatish mazmuni uch jihatdan iborat:
- lingvistik;
- psixologik;
- didaktik va uslubiy.
O‘quvchilarning yoshiga qarab leksik birliklarning hajmi ortib boradi. Afsuski, hozirgi
kunlarda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun leksik minimum va umuman, zarur bo‘lgan
lug‘at miqdori masalasi haligacha hal etilmagan, chunki leksik minimumga oid maxsus
adabiyotlar yoki to‘plamlar mavjud emas.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari lug‘at boyligini oshirishda og‘zaki hikoya yoki alohida
jumlalar texnologiya tarkibiga kiritilishi kerak. O‘qituvchi yangi so‘zlar bilan jonli ravishda
tanishtira olishi kerak, shunda bolalar ularni qiziqarli topshiriqlar, rangli rasmlar va haqiqiy
narsalar yordamida uzoq vaqt eslab qolishlari mumkin bo‘ladi. Shuningdek, o‘quvchilar o‘zlari
uchun yangi bo‘lgan so‘zlarni eslab qolishlari uchun ularni takrorlash va mustahkamlash
bo‘yicha topshiriqlarni ko‘p marta bajarish zarur.
Bundan tashqari, o‘qituvchi bolalarni yangi so‘zlarning paydo bo‘lishiga oldindan
tayyorlashi kerak, u mavzuni darsga kiritishdan oldin oraliq vazifalarda paydo bo‘lishi kerak.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
98
Lug‘at ustida ishlash har doim o‘quvchining yoshidan qat’i nazar, murakkab jarayondir,
shuning uchun eng yaxshi natijalarga erishish uchun o‘qituvchi uni joriy qilish,
mustahkamlash va o‘rgatish uchun turli xil usullardan foydalanishi kerak.
Leksik ko‘nikmalarning shakllanishi bir necha bosqichda sodir bo‘ladi. An’anaviy nuqtai
nazar leksik ko‘nikmalarni shakllantirishning tanishish, o‘qitish va nutq amaliyoti kabi uch
bosqichini ajratishdir. Birinchi bosqichda yo‘naltiruvchi-tayyorgarlik, bosqich, so‘z, uning
ma’nosi, rasmiy xususiyatlari bilan tanishish sodir bo‘ladi. Ushbu bosqichning eng muhim
vazifalari lug‘atni kiritish va semantizatsiya qilishdir. Bu jarayonlar ma’lum bir so‘zga xos
bo‘lgan ma’lum bog‘lanishlar tizimi orqali amalga oshiriladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ariyan, M.A. Osnovы obщyey metodiki prepodavaniya inostrannыx yazыkov.
Teoreticheskiye i prakticheskiye aspektы / M.A. Ariyan, A.N. Shamov. – M.: Flinta, 2018. – 224
s.
2.
Maksakova, V.I. Organizatsiya vospitaniya mladshix shkolnikov: metodicheskoye
posobiye dlya uchitelya / V.I. Maksakova. – M.: Prosveщyeniye, 2003. – 254 s.
3.
Passov, Ye.I. Osnovы metodiki obucheniya inostrannыm yazыkam / Ye.I. Passov. – M.:
Russkiy yazыk, 1977. – 214 s.
4.
Romanenko, O.V. Posledovatelnost stanovleniya leksicheskogo navыka i sistema
uprajneniy, napravlennaya na yeye realizasiyu na urokax nemeskogo yazыka / O.V.
Romanenko / Filologicheskiye nauki. Voprosы teorii i praktiki. – Tambov: Gramota, 2017. №
6 – C. 188–191.
5.
Svalova, Ye.V. Osobennosti obucheniya inostrannomu yazыku uchaщixsya mladshix
klassov sredney obщyeobrazovatelnoy shkolы / Ye.V. Svalova // Pedagogicheskoye
obrazovaniye v Rossii. – 2014. – №6. – S. 159–162.
6.
Solovova, Ye.N. Metodika obucheniya inostrannыm yazыkam: Bazovыy kurs leksiy:
Posobiye dlya studentov ped. vuzov i uchiteley / Ye.N. Solovova. – M.: Prosveщyeniye, 2002. –
S. 80–100.
7.
Tschirner, E. Deutsch als Fremdsprache nach Themen. Grund- und Aufbauwortschatz / E.
Tschirner. – Cornelsen Verlag, Berlin, 2008. – 240 S.
