ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
22
«XOREOGRAFIK TA’LIM MUASSASASI SHARTLARIDA
KONSERTMEYSTRNING O’RNI»
Glazunova Taisiya Vasilevna
O‘zbekiston davlat xoreografiya akademiyasi
“Musiqa asboblarini o‘rganish (fortepiano)” fan o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15706436
Annotatsiya:
Ushbu maqolada xoreografiyada san'atini amaliy mashg‘ulot darslari orqali
o'rgatish masalalarini ko'rib chiqishning dolzarbligi, fortepianino ta’lim yo‘nalishda tehsil
olayotgan bitiruvchi kurslari o'z kelajaklarini konsert ijrochisi sifatida ko'rishlari bilan
izohlanadi. Shu sababli, ta'limning ushbu yo'nalishi bo'yicha kasbiy tayyorgarlikni yaxshilash
uchun bevosita ushbu sohaga tegishli bir qancha muhim masalalarni tahlil qilish kerak.
Kalit so'zlar.
Akkompanist, ijro, fortepiano, xoreografiya, balet, musiqa.
«РОЛЬ КОНЦЕРТМЕЙСТЕРА В УСЛОВИЯХ ХОРЕОГРАФИЧЕСКОГО
ОБРАЗОВАТЕЛЬНОГО УЧРЕЖДЕНИЯ»
Глазунова Таисия Васильевна
Государственная академия хореографии Узбекистана,
преподаватель по предмету «Изучение музыкальных
инструментов (фортепиано)»
Аннотация.
Актуальность рассмотрения вопросов практического преподавания
искусства аккомпанемента в хореографии объясняется тем, что многие выпускники
фортепианных классов видят свое будущее в качестве концертных исполнителей.
Поэтому для совершенствования профессиональной подготовки в этой сфере
образования необходимо проанализировать ряд важных вопросов, непосредственно
связанных с этой сферой.
Ключевые слова.
Аккомпаниатор, исполнение, фортепиано, хореография, балет,
музыка.
"THE ROLE OF A CONCERTMASTER IN THE CONDITIONS OF A
CHOREOGRAPHIC EDUCATIONAL INSTITUTION."
Glazunova Taisiya Vasilievna
State Academy of Choreography of Uzbekistan,
teacher of the subject "Study of musical instruments (piano)"
Abstract.
The relevance of considering the issues of practical teaching of the art of
accompaniment in choreography is explained by the fact that many graduates of piano classes
see their future as concert performers. Therefore, in order to improve professional training in
this area of education, it is necessary to analyze a number of important issues directly related
to this area.
Key words.
Accompanist, performance, piano, choreography, ballet, music.
Bugungi kunda hamrohlik san'atini o'rgatishning uzoq muddatli amaliyoti deyarli bir asr
davom etdi. Shu bilan birga, ushbu fanning metodologiyasida hali ham hal etilmagan
muammolar mavjud, jumladan, kuy-qo'shiqchi o'qituvchilar duch keladigan asosiy
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
23
muammolarni aniqlash, shuningdek, pianinochini rivojlantirishda ushbu mutaxassislikning
ma'nosi va o'rnini tushunish. Xoreografiya darsining hamrohligi o'quv jarayonining
muvaffaqiyatida muhim rol o'ynaydi. Shunday qilib, biz xoreografiya darsida hamrohning rolini
aniqlashimiz mumkin:
1. Murojaatchi musiqa va raqs o'rtasidagi bog'liqlik bo'lib, raqqosalarning o'ziga xos
ehtiyojlarini qondiradigan jonli musiqani taqdim etadi.
2. Statik bo‘lib qoladigan yozib olingan musiqadan farqli o‘laroq, hamroh real vaqtda
temp, ritm va dinamikani tartibga solib, sifatli o‘quv jarayonini ta’minlaydi.
3. Jonli ijroning ahamiyatini ta’kidlab, murosachi xoreograflarning ish samaradorligi va
malakasini oshiradi.
4. Balet spektakllarini o‘rgatish va ijro etishda balet hamrohlari muhim o‘rin tutadi. Bu
kasb musiqa va raqsning uyg‘un o‘zaro ta’sirini yaratish uchun ham musiqiy, ham xoreografik
jihatlarni chuqur anglashni talab qiladi. Nufuzli ta’lim muassasalarida bo‘lajak hamrohlar
iste’dodli o‘qituvchilar va xoreograflar bilan birga ishlash uchun noyob imkoniyatga ega.
Talabalar o‘qishning boshidanoq amaliy mashg‘ulotlarga sho‘ng‘idi, jo‘r bo‘lish, musiqa o‘qish,
balet ansambllari bilan ishlash kabi ko‘nikmalarni egallaydi. Bu o'zaro ta'sir ularga klassik va
zamonaviy raqs sohasida muvaffaqiyatga erishish uchun zarur bo'lgan o'z chiqishlarida uslub
va nuans hissini rivojlantirishga imkon beradi. Qolaversa, ushbu ta’lim dargohida tahsil olish
chog‘ida hamrohlar haqiqiy ish tajribasiga ega bo‘lib, zamonaviy tendensiyalar va soha talablari
bilan yaqindan tanishadi, bu esa ularning kasbiy tayyorgarligini oshiradi. Shunday qilib, kasb
nafaqat balet sohasining muhim elementi, balki talabalar uchun balet san'atining rivojlanishiga
hissa qo'shish imkoniyatidir.
Tajribali pianinochi hamrohlikka ega bo‘lish bo‘lajak balet raqqosalarini samarali
tayyorlashning muhim shartidir. Biroq, raqs darslari uchun musiqa jo'rligi san'atini o'rgatuvchi
pianinochilar uchun maxsus dasturlarning yo'qligi jiddiy bo'shliqni ko'rsatadi. Bu kamchilik
davlat ta'lim organlari tomonidan ushbu sohaga yaqqol e'tiborsizligidan dalolat beradi.
Shuning uchun ham O‘zbekiston xoreografiya ta’lim muassasalarida ishga kirishgunga
qadar ushbu sohada maxsus ta’lim olgan pianinochini topish nihoyatda qiyin. Ko'pgina
hollarda, hatto baletda hamrohlik qiluvchi lavozimni egallagan yuqori malakali pianinochilar,
kamdan-kam holatlardan tashqari, hamrohlik raqs darslarining o'ziga xos xususiyatlarini
oldindan tushunmasdan ishlashni boshlaydilar, bu esa mavzuni deyarli to'liq bilmaslikka
asoslangan ish bilan yakunlanadi.
Bu haqiqat ko'pgina mamlakatlarda kuzatilmoqda, kamdan-kam holatlar bundan
mustasno, o'zlarini ushbu mutaxassislikka bag'ishlashni istagan yoki qiziqish bildirgan
pianinochilar ta'lim muassasasida malaka oshirishlari mumkin, bu esa aniq kasbiy amaliyotga
asoslangan ta'lim modelidan qochishadi. Shu bois xalqaro miqyosda xoreografiya uchun
pianinochi-kuyovchilarni tayyorlash kamdan-kam uchraydigan hodisa bo‘lsa-da, uning hissasi
nihoyatda muhim va salmoqli.
Birinchidan, xoreografiya sinfidagi hamrohlik amaliyoti o'ziga xos va o'ziga xos
xususiyatga ega bo'lib, u ijro etish, o'rganish va o'qitishning turli jihatlarida namoyon bo'ladi.
Xoreografiya sinfi hamrohligi raqqosalarni tayyorlash va mashq qilish jarayonida asosiy
rollardan birini o'ynaydi. Uning ishining muhim qismi raqqosalar bilan o'z vaqtida turli xil
musiqa asarlarini ijro etish qobiliyatidir, bu professional xoreografik jamoada "oyoqqa
o'ynash" deb ataladi. Bu shunchaki standart hamrohlikni emas, balki ritm va tempni chuqur
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
24
anglashni, musiqa va harakatning uyg‘unlashuvini anglatadi, bu esa raqs uchun uyg‘un muhit
yaratish imkonini beradi. Bundan tashqari, qo'shiqchi musiqa materialini quloqqa qarab
tanlashda ajoyib mahoratga ega bo'lishi kerak. Bu raqsning kayfiyati va xarakteriga mos
keladigan eng aniq kompozitsiyani tanlash uchun nafaqat yaxshi quloq, balki turli musiqiy
uslublar va janrlarni chuqur bilishni ham talab qiladi. Musiqani muayyan xoreografik
elementlarga va raqqosalarning xususiyatlariga moslash qobiliyati hamrohlik faoliyatining
muhim jihati hisoblanadi. Murojaatchi, shuningdek, raqs harakatlaridagi o'zgarishlarga tez
munosabatda bo'lishi va musiqani xoreografiyadagi o'zgarishlarga moslashtirishi kerak. Bu
shuni anglatadiki, u raqqosalar bilan birga bo'lish, ularning ritmini saqlab qolish va samarali va
esda qolarli raqam yaratishga yordam berish uchun diqqatli va diqqatli bo'lishi kerak. Ushbu
rolning ahamiyatini ortiqcha baholash qiyin, chunki raqqosalarning ijrosi qanchalik uyg'un va
ifodali bo'lishini hamrohlikchi aniqlaydi. Shunday qilib, xoreografiya sinfi hamrohligi nafaqat
iste'dodli musiqachi, balki xoreografiyaning nozik jihatlariga sezgir, improvizatsiya va ijodiy
yondashuvga qodir bo'lishi kerak, bu esa uni raqs olamidagi ijodiy jarayonning ajralmas
ishtirokchisiga aylantiradi.
Ikkinchidan, soʻnggi paytlarda oliy oʻquv yurtlari oʻqituvchilari tomonidan koʻproq eʼtirof
etilayotgan musiqa muassasalarining ayrim bitiruvchilarining “Mustaqillik sinfi” yoʻnalishi
boʻyicha yetarli darajada tayyorlanmaganiga eʼtibor qaratsak. Dastur vokal ijrochilari bilan
ishlash tajribasi va musiqiy hamrohlik amaliyoti bilan cheklangan. Agar biz xoreografiyada
hamrohlik qiluvchilarning amaliyoti haqida gapiradigan bo'lsak, kelajakdagi hamrohlarni
tayyorlashda bunday tajriba yo'q. Oliy ta’lim muassasalariga o‘qishga qabul qilish jarayonida
professional musiqa ta’limi tizimidagi bunday kamchiliklarni to‘g‘rilab bo‘lmasligi bu
tendentsiyani yanada kuchaytirmoqda. Ko'rinib turibdiki, bu yondashuv universitet
o'qituvchilari uchun qo'shimcha qiyinchiliklar tug'diradi va eng muhimi, pianinochi
talabalarning o'zlarining kasbiy imkoniyatlarini cheklaydi.
Uchinchidan, bunday eksklyuziv mutaxassislarga - xoreografiya sinfi hamrohlariga
ijtimoiy ehtiyoj ortib bormoqda. Aholining professional pianino kuylovchilariga ham miqdor,
ham sifat jihatidan ortib borayotgan talabi pianinochilarni tayyorlash bo‘yicha
ixtisoslashtirilgan yo‘nalishlar va dasturlarni yaratish uchun kuchli turtki bo‘ldi. Bu talab
musiqa loyihalari, konsertlar va hamrohlik asosiy rol o'ynaydigan tadbirlarning xilma-xilligi
bilan bog'liq. Binobarin, musiqa jamoatchiligi davlat va xususiy ta’lim muassasalarida malakali
pianinochi kuy-qo‘shiqchilarni faol izlamoqda. Biroq, muammo bor: bu pianinochilarning
ko'pchiligida hech qanday maxsus malaka yoki to'g'ri yo'l-yo'riq yo'q, bu ularning kasbiy
tayyorgarligiga salbiy ta'sir qiladi.
Hamrohlik yo'liga o'tayotgan oliy ma'lumotli pianinochilar ko'pincha olgan bilim va
ko'nikmalariga asoslangan holda o'zlarining ta'lim dasturlarini ishlab chiqishlari kerak bo'lgan
qiyinchiliklarga duch kelishadi. Bu juda qiyin vazifa bo'lishi mumkin, ayniqsa aniq ko'rsatmalar
va amaliy tajriba bo'lmasa. Bundan tashqari, muvaffaqiyatli hamrohlik nafaqat texnik
mahoratni, balki improvizatsiya qilish qobiliyatini, musiqiy kontekstni chuqur tushunishni va
boshqa musiqachilar va ijrochilar bilan jamoada ishlash qobiliyatini ham talab qiladi.
Shunday qilib, pianinochi-kompanistlar nafaqat o‘z bilimlarini amaliy faoliyatda
qo‘llashlari, balki doimiy ravishda o‘z tajribalarini o‘rganishlari, o‘z mahoratlarini oshirishlari,
turli musiqiy uslub va formatlar talablariga moslashishi zarur. Bu pianinochilarning ushbu
muhim va izlanuvchan sohada rivojlanishiga yordam beradigan, ularga hamrohlikchi sifatida
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
25
muvaffaqiyatli martaba uchun zarur vositalar va bilimlarni taqdim etadigan professional
ta'limni yaratish zarurligini ta'kidlaydi.
Global kontekstda shuni ta'kidlash mumkinki, balet pianinochilarini tayyorlash tizimi
parchalangan va ba'zi hollarda hatto ekstremal xususiyatlar bilan ajralib turadi. Ushbu
treningda ishtirok etish uchun oldingi tajriba talabi shuni ko'rsatadiki, bu to'liq huquqli
treningdan ko'ra pianinochilar uchun qisqa kursdir, bu mantiqan to'g'ri keladi, chunki tajriba
kirish uchun o'ziga xos to'siq bo'lib xizmat qiladi. Ushbu parchalanish mashg'ulotlarning
notekis darajalariga olib keladi va natijada balet darslarida musiqiy hamrohlik sifatidagi
farqlarga olib keladi. Bunday "tanlovdan" o'tgan pianinochilar ko'pincha improvizatsiya va
xoreograf va raqqoslar talablariga moslashish bo'yicha asosiy ko'nikmalarga ega bo'lib, bu
ularning ijodiy salohiyatini va spektaklning badiiy qiyofasini yaratishda to'liq ishtirok etish
qobiliyatini cheklaydi.
Standartlashtirilgan dasturlar va aniq baholash mezonlarining yo'qligi muammoni
yanada kuchaytiradi. Har bir balet o'qituvchisi-takrorlovchi pianinochiga shaxsiy tajriba va
imtiyozlar asosida o'z talablarini shakllantiradi, bu qarama-qarshi va samarasiz o'qitish
usullariga olib kelishi mumkin.
Balet pianinochilarini tayyorlashni birlashtirish va tizimlashtirish zarurati yaqqol
namoyon bo'lmoqda. Nafaqat musiqiy jihatlarni, balki xoreografiyaning o‘ziga xos
xususiyatlarini, balet terminologiyasini va raqqosalar bilan o‘zaro munosabat psixologiyasini
o‘z ichiga olgan ixtisoslashtirilgan kurslarni joriy etish ushbu muhim, lekin ko‘pincha kam
baholanadigan musiqachilar toifasining professional darajasini oshiradi.
Xorijiy tajriba shuni ko'rsatadiki, bunday darajadagi hamrohlikchilarni tayyorlash
imkoniyati kam davlatlardir. Shotlandiya Qirollik Konservatoriyasi, Parijdagi Milliy Musiqa va
Dans Konservatoriyasi yoki AQShning Arizona universiteti kabi nufuzli muassasalarda taqdim
etilayotgan bunday kurslarga misollar buning isboti bo'la oladi. Ushbu sohada kadrlar
tayyorlash sezilarli nomutanosiblik va parchalanish bilan tavsiflanadi, bu esa o'ta og'ir
holatlarda mutaxassislarni tayyorlash ehtiyojlari to'g'risida qarama-qarshi fikrlarga olib kelishi
mumkin. Biz ko'p hollarda amaliyot orqali o'rganiladigan kasb bilan shug'ullanamiz, ammo
tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, muvaffaqiyatli egallash yuqori sifatli dastlabki tayyorgarlikni
talab qiladi, bu faqat cheklangan miqdordagi mamlakatlarda taqdim etiladi va juda notekis.
Ularning hamrohlik ishiga yo'naltirilgan kurslari Kanadadagi Ecole Supérieure de Ballet de
Québec kabi ta'lim muassasasida ishlash imkoniyati bilan qirq besh soatlik dars va o'n besh
soatlik amaliyotga asoslangan. Bugungi kunda A.Y.Vaganova nomidagi Balet akademiyasining
“Musiqa ta’limi” kafedrasi xoreografiya yo‘nalishida hamrohlik qiluvchilar uchun kasbiy ta’lim
beruvchi yetakchi o‘quv muassasasi hisoblanadi: to‘rt yillik bakalavriat va balet san’ati uchun
musiqa yo‘nalishi bo‘yicha ikki yillik magistratura. Ikkala dastur ham Akademiyaning o'zida
o'qitiladi va ko'p hollarda ba'zi talabalar Akademiyada ishlashga yollanadigan bir-biriga
o'xshash holatlarga olib keladi.
Bugungi kunda O‘zbekistonda bu yo‘nalishda malakali kadrlar yetishmasligi,
qo‘shiqchining to‘laqonli ta’limi va xoreografiya sinfi bilan bevosita ishlash tajribasining
yo‘qligi, malaka darajasining pastligi kabi muammolar mavjud.
O‘zbekiston san’at va madaniyat sohasida bo‘lajak mutaxassislar salohiyatini
rivojlantirishga intiladi, bu bilan mamlakatimizda ijodiy kasblarning barcha jabhalarini
integratsiyalashuvi uchun shart-sharoit yaratilmoqda. Mazkur strategiya doirasida san’at va
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
26
madaniyat sohasida yosh iste’dodlarni qo‘llab-quvvatlash, kasbiy mahoratini oshirishga
qaratilgan turli tadbirlar amalga oshirilmoqda. O‘zbekistonda san’at maktablari, musiqa
konservatoriyalari, teatr maktablari va boshqa ta’lim maskanlari jadal rivojlanib,
o‘quvchilarning xalqaro andozalar asosida ta’lim olishi, sifatli ta’lim olishi uchun imkoniyat
yaratilmoqda. Bundan tashqari, mahorat darslari, ko‘rik-tanlovlar, festival va ko‘rgazmalar
o‘tkazilib, ularda yosh iste’dod egalari o‘z ijodiy qobiliyatlarini namoyon etib, kasbiy
jamoatchilik e’tirofiga sazovor bo‘lmoqda. Bularning barchasi O‘zbekistonda san’at va
madaniyat sohasida yosh mutaxassislarning ijodiy rivojlanishi va o‘zini namoyon qilishi uchun
qulay sharoit yaratishga xizmat qilmoqda. Shunday qilib, 2020-yilda O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh.M. Mirziyoyev Oʻzbekiston Davlat xoreografiya akademiyasini tuzdi. Akademiya
tarkibiga Respublika Milliy xoreografiya akademiyasi, shuningdek, Buxoro, Qarshi, Namangan
va Urganch shaharlarida tashkil etilgan xoreografiya maktab-internatlari kirdi.
Akademiya nafaqat respublika miqyosida amaliy asosda xoreografiya san’ati sohasida
professional kadrlar tayyorlaydi, balki madaniy merosning muhim elementi sifatida
xoreografiyani rivojlantirish va ommalashtirishga ham o‘z hissasini qo‘shmoqda. Binobarin,
Vaganova nomidagi Rossiya balet akademiyasi tajribasidan kelib chiqib, akademiyada kuy-
qo‘shiqchilarni tayyorlash bo‘limining joriy etilishi O‘zbekiston san’ati rivojiga qo‘shilgan
salmoqli hissa bo‘lib, xoreografiya muassasasida amaliyotning uzviy integratsiyalashuv
jarayonini osonlashtiradi.
Bizning fikrimizcha, bu xususiyat butun dunyo bo'ylab balet pianinochilari uchun o'quv
dasturlarini ishlab chiqishda muvaffaqiyatli yondashuvni shakllantirishda asosiy rol o'ynaydi.
Faqat pianino chalishning texnik jihatlarini emas, balki amaliyot, raqslar tarixi, musiqa
nazariyasi va sahna mahoratini ham qamrab oluvchi kundalik xoreografik amaliyotga to‘liq
miqyosda kirish ushbu soha mutaxassislarini sifatli tayyorlashning asosiy elementi
hisoblanadi. Musiqa va raqs o'rtasidagi munosabatlarni chuqurroq tushunishni ta'minlaydigan
mashg'ulotning murakkabligi va fanlararo tabiati ekanligini tushunish muhimdir. Shu sababli,
balet pianinochilari uchun yuqori sifatli ta'lim berishga intilayotgan markazlar etakchi balet
maktablari va akademiyalari bilan hamkorlikni faol rivojlantirishlari kerak. Bu bo‘lajak
musiqachilarga noyob manbalardan foydalanish va noyob uslubiy resurslarni yaratish
imkonini beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sabater P. Balet pianinochilarini tayyorlash muammosi: Vaganova nomidagi Rossiya balet
akademiyasining musiqa bo'limi xalqaro referent sifatida. A.Ya nomidagi Rus balet
akademiyasining xabarnomasi. Vaganova. 2022;(2):38-49.
2.
Bezuglaya G. A. Yangi balet kuychisi: darslik. pos. SPb.: Lan - Musiqa sayyorasi, 2017. 428
b.
3.
Bezuglaya G. A. Musiqa namunalarida klassik raqs darsining fortepiano hamrohligi tarixi
// Balet Akademiyasining Axborotnomasi. A. Ya. Vaganova. 2016 yil. No 1(42). B. 105-122.
4.
Yudin A. N. Pianinochilarni hamrohlik faoliyati uchun tayyorlashning dolzarb masalalari
// Musiqiy san'at va ta'lim. 2016 yil. 4-son (16).
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
27
5.
Yudin, A. N. Mahorat sirlari. Rus hamrohlikni o'zlashtirish maktabi [Matn] / A. Yudin. -
Sankt-Peterburg. : Nevskaya Nota, 2008. – 128 b.
6.
Kuritskaya L. V. Opera klavier bilan ishlash uchun pianinochi-kompanistlarni
tayyorlashning mazmuni va xususiyatlari // Moskva davlat madaniyat universitetining
xabarnomasi. 2022 yil 1-son (105).
