ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
65
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI ORQALI SODIR QILINADIGAN FIRIBGARLIK
JINOYATINING SHAKLLARI VA ULARGA TAVSIF
Tadjiyev Azamat Aliboyevich
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi katta o'qituvchisi
Abdusharipov Munisbek Akmaljon o‘g‘li
O
‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich 326-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15717994
Annotatsiya
Mazkur maqolada axborot texnalogiyalari orqali sodir qilinadigan jinoyatlar va ularga
izoh shuningdek mol-mulkka tajovuz qiluvchi hamda firibgarlikning axborot tizimlari orqali
sodir qilish usullari bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
Firibgarlik jinoyat tusri, fishing, Spoofing, Bank kartalari orqali firibgarlik, investitsiya
yoki sovrin va’dalari bilan bog‘liq firibgarlik, Spear phishing, Smishing, Vishing, Clone phishing,
Social media phishing.
Hozirgi davrda axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi jamiyatning deyarli barcha
sohalariga chuqur ta’sir ko‘rsatmoqda. Internet va raqamli qurilmalar yordamida aloqa
o‘rnatish, moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish, ma’lumot almashish osonlashdi. Biroq,
texnologiyalarning ushbu imkoniyatlaridan jinoyatchilar ham o‘z manfaatlari yo‘lida
foydalanishni boshlashdi. Ayniqsa, firibgarlik jinoyatlari sohasida bu holat ayniqsa dolzarbdir
1
.
Firibgarlik — bu boshqa shaxsni aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish yo‘li bilan mol-
mulk yoki mulkiy manfaatlarni qo‘lga kiritish jinoyatidir. Axborot texnologiyalari orqali sodir
etilgan firibgarlik esa, odatda internet, mobil qurilmalar yoki boshqa raqamli vositalar orqali
amalga oshiriladi, Masalan, so‘nggi yillarda keng tarqalgan quyidagi firibgarlik turlarini misol
keltirish mumkin, Fishing (phishing) — foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlarini (login,
parol, karta raqami) soxta saytlar yoki elektron xatlar orqali qo‘lga kiritish, Spoofing — telefon
raqami yoki elektron pochta manzillarini qalbakilashtirish orqali ishonchli manba sifatida
ko‘rinish va shaxsni chalg‘itish
2
, Bank kartalari orqali firibgarlik — karta ma’lumotlarini
ruxsatsiz qo‘lga kiritib, noqonuniy to‘lovlar amalga oshirish, investitsiya yoki sovrin va’dalari
bilan bog‘liq firibgarlik — odamlarni katta foyda va’da qilingan, lekin aslida mavjud bo‘lmagan
loyihalarga pul kiritishga undash, axborot texnologiyalaridan
3
foydalangan holda sodir etilgan
firibgarliklar ko‘pincha keng miqyosli bo‘lib, nafaqat alohida shaxslarga, balki yirik
tashkilotlarga, hatto davlat xavfsizligiga ham tahdid soladi
4
. Bu jinoyatlar natijasida nafaqat
1
B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual qonun normalarini erkinlashtirish yo‘llari // Oliy yuridik o‘quv yurtlarida inson
huquqlari muhofazasini ta’minlovchi fanlarning o‘qitishning zamonaviy muammolari. Toshkent. O‘zbekiston Milliy
universiteti huquqshunoslik fakulteti 2009. B. 66-69.
2
Sh.S.Agoyev., Tashev U. Ekspertiza faoliyatining Armaniston Respublikasi jinoyat-protsessual qonunchiligidagi
huquqiy asoslari //Razvitie i innovatsii v nauke. – 2024. – T. 3. – №. 6. – S. 48-56.
3
N.A. Xushvaktova. Oilada sodir etiladigan tazyiq va zo‘ravonlikka uchragan xotin-qizlarni himoya qilish chora-
tadbirlari // Zamonaviy fan va ta’lim ilmiy yangiliklari Vol. 2 №2 (2024) ISSN 3030-3044 Researchbib Impact Faktor:7.9
B. 81-86.
4
B.B.Murodov. Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki // “Advokatlik faoliyati: nazariya va
amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari. O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun
hujjatlari monitoringi instituti. – Toshkent, 2010. B. 171-175.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
66
moddiy zarar yetkaziladi, balki odamlar ishonchini yo‘qotadi, raqamli muhitga bo‘lgan ishonch
pasayadi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 168-moddasi (firibgarlik) va 278-1-
moddasi (kompyuter axborotiga noqonuniy kirish) kabi normalar bu kabi jinoyatlar uchun
muayyan jazolarni belgilaydi
5
.
Phishing — bu kiberjinoyatchilar tomonidan foydalanuvchilarni aldab, ularning shaxsiy
va moliyaviy ma’lumotlarini qo‘lga kiritishga qaratilgan firibgarlik turi. U “fishing” (ya’ni "baliq
ovlash") so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, jinoyatchilar foydalanuvchini “qarmoq” bilan “tutib
olish”ga urinishadi. Bu usulda odatda elektron pochta, ijtimoiy tarmoqlar, soxta veb-saytlar
yoki SMS orqali foydalanuvchining ishonchini qozonishga harakat qilinadi va quydagi
bosqichlarda amalga oshirilishi mumkin aldov xabar yuboriladi, jinoyatchilar o‘zlarini ishonchli
tashkilot (masalan, bank, pochta xizmati, davlat idorasi yoki mashhur veb-xizmatlar) sifatida
ko‘rsatib, foydalanuvchiga xabar yuborishadi, foydalanuvchi havolani bosadi, Xabarda odatda
“hisobingiz bloklangan”, “shubhali faoliyat kuzatildi”, “tasdiqlang”, “sovrin yutdingiz” kabi
vahima soluvchi yoki qiziqtiruvchi matnlar bo‘ladi. havolani bosgan foydalanuvchi soxta saytga
yo‘naltiriladi. Soxta saytga ma’lumot kiritish: Foydalanuvchi bu saytni asl sayt deb o‘ylab, login,
parol, bank kartasi raqami yoki boshqa shaxsiy ma’lumotlarini kiritadi, jinoyatchi ma’lumotni
qo‘lga kiritadi, bu ma’lumotlar jinoyatchining qo‘liga tushadi va ular bu ma’lumotlardan
hisoblarni
6
buzish, pul o‘g‘irlash yoki boshqa firibgarliklar uchun foydalanadi, soxta saytga
ma’lumot kiritish, foydalanuvchi bu saytni asl sayt deb o‘ylab, login, parol, bank kartasi raqami
yoki boshqa shaxsiy ma’lumotlarini kiritadi, jinoyatchi ma’lumotni qo‘lga kiritadi, bu
ma’lumotlar
7
jinoyatchining qo‘liga tushadi va ular bu ma’lumotlardan hisoblarni buzish, pul
o‘g‘irlash yoki boshqa firibgarliklar uchun foydalanadi. Email phishing: Eng keng tarqalgan turi.
Soxta e-mail orqali yuboriladi. Ko‘pincha bank, onlayn-do‘kon yoki xizmat provayderi nomidan
bo‘ladi
8
.
Spear phishing: Muayyan shaxs yoki tashkilotni nishonga olgan phishing. Jinoyatchilar
maqsadli odam haqida oldindan ma’lumot yig‘ib, alohida tayyorlangan xabar yuborishadi.
Smishing (SMS phishing): Firibgarlar SMS orqali soxta havolalar yoki kodlar yuborishadi.
Vishing (voice phishing): Telefon qo‘ng‘iroqlari orqali amalga oshiriladi. Jinoyatchi bank xodimi
yoki boshqa xizmat vakili sifatida o‘zini tanishtiradi. Clone phishing: Avval yuborilgan haqiqiy
e-mail nusxalanib, soxta versiyasi yuboriladi. Foydalanuvchi asliga juda o‘xshagan xabarga
ishonib qoladi. Social media phishing: Ijtimoiy tarmoqlarda soxta sahifalar yoki akkauntlar
orqali foydalanuvchilar chalg‘itiladi
9
.
5
Sh.Sh.Suyunov. Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishdan iborat
jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning muhim jihatlari. “Talqin va tadqiqotlar” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali 10soni.
01.10.2022 yil B. 105-109.
6
N.Q.Usmanaliyev. “Oqilona muddat” tamoiyilini joriy etish nazariy va amaliy jihatlari //Nauka i innovatsii v sisteme
obrazovaniya. – 2025. – T. 4. – №. 3. – S. 44-50.
7
Sh.Sh.Suyunov. Hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan kechirish tergov xarakatining jinoyat sodir etgan shaxslarni aniqlash
xamda ularning aybini isbotlashdagi axamiyati. “Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli Respublika
ilmiy-amaliy konferensiyasi.
8
Sh.Sh.Suyunov. Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop moddalarini sotish maqsadisiz
noqonuniy ishlab chiqarish, olish, saqlash, jinoyati tushunchasi // Jamiyat va innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B.
267-277.
9
A.T.Ashirboyev. Ayblanuvchining qaerda ekanligi noma’lum bo‘lgan hollarda jinoyat ishini to‘xtatishning nazariy va
amaliy jihatlari. Jamiyat va innovatsiyalar № 1 (2024).– 2024. – 314-320 b.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
67
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning 25.01.2020 yildagi Oliy
Majlisga Murojaatnomasi. // [Elektron manba].
3.
O‘zbekiston yuridik ensiklopediyasi. –T., 2009. – B. 199.
4.
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. T.4. –T., 2002. – B. 47.
5.
B.B.Murodov.
Jinoyat-protsessual qonun normalarini erkinlashtirish yo‘llari // Oliy
yuridik o‘quv yurtlarida inson huquqlari muhofazasini ta’minlovchi fanlarning o‘qitishning
zamonaviy muammolari. Toshkent. O‘zbekiston Milliy universiteti huquqshunoslik fakulteti
2009. B. 66-69.
6.
B.B.Murodov.
Jinoyat-protsessual munosabatlarda himoyachining ishtiroki // “Advokatlik
faoliyati: nazariya va amaliyot masalalari” mavzusidagi ilmiy-amaliy konferensiya materiallari.
O‘zR Prezidenti huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti. – Toshkent, 2010.
B. 171-175.
7.
B.B.Murodov.
Xususiy ayblov institutini qo‘llash samaradorligini oshirish yo‘llari //
Xususiy ayblov va yarashuv institutlarini takomillashtirish choralari: Respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi materiallari. T:O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015y.B. 34-40.
8.
B.B.Murodov.
“Jinoyatlarni tergov qilish metodikasi” fanidan o‘quv dasturi. T.: O‘zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi, 2012. B.24
9.
Sh.Sh.Suyunov.
Giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar bilan qonunga xilof
ravishda muomala qilishdan iborat jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishning muhim jihatlari.
“Talqin va tadqiqotlar” Respublika ilmiy-uslubiy jurnali 10soni. 01.10.2022 yil B. 105-109.
10.
Sh.Sh.Suyunov.
Kompyuter texnika vositalari orqali sodir etilgan firibgarlik jinoyati turlari.
“Zamonaviy dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy
konferensiyasi. 9.06.2023 yil
11.
Sh.Sh.Suyunov.
Hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan kechirish tergov xarakatining jinoyat
sodir etgan shaxslarni aniqlash xamda ularning aybini isbotlashdagi axamiyati. “Zamonaviy
dunyoda pedagogika va psixologiya” nomli Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi.
12.
Sh.Sh.Suyunov.
Giyohvandlik vositalarini, ularning analoglarini yoki psixotrop
moddalarini sotish maqsadisiz noqonuniy ishlab chiqarish, olish, saqlash, jinoyati tushunchasi
// Jamiyat va innovatsiya. – 2025. – V. 6. – No 1/S. – B. 267-277.
13.
A.T.Ashirboyev.
Ayblanuvchining qaerda ekanligi noma’lum bo‘lgan hollarda jinoyat ishini
to‘xtatishning nazariy va amaliy jihatlari. Jamiyat va innovatsiyalar № 1 (2024).– 2024. – 314-
320 b.
14.
A.T.Ashirboyev.
Jinoyat ishini to‘xtatish tushunchasi va ahamiyati. Eksmertkriminalistik
faoliyat: istiqbollar va innovatsiyalar mavzusidagi xalqaro konferensiya materillari to‘plami. T.,
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi, 2023. – B. 381-388.
15.
A.T.Ashirboyev.
Ayblanuvchining ishtirokini ta’minlash imkoni bo‘lmagan taqdirda
dastlabki tergovni to‘xtatish: Nazariya va amaliyot. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
Akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limining Axborotnomasi № 1 (2024).– 2024. 95-98 b.
16.
A.T.Ashirboyev
. Curishtiruv va dastlabki tergovni to‘xtatish instituti: xalqaro tajriba va
o‘zbekiston qonunchiligini takomillashtirish istiqbollari //Obщestvennыe nauki v
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
68
sovremennom mire: teoreticheskie i prakticheskie issledovaniya. – 2024. – T. 3. – №. 14. – S.
37-42.
17.
N.Q.Usmanaliyev.
“Oqilona muddat” tamoiyilini joriy etish nazariy va amaliy jihatlari
//Nauka i innovatsii v sisteme obrazovaniya. – 2025. – T. 4. – №. 3. – S. 44-50.
18.
N.Q.Usmanaliyev.
Jinoyat ishini yuritishni to‘xtatish va tiklash muddatlari bilan bog‘liq
ayrim mulohazalar //Teoreticheskie aspektы stanovleniya pedagogicheskix nauk. – 2025. – T.
4. – №. 6. – S. 40-47.
19.
N.Q.Usmanaliyev.
Protsessual muddatlarning hisoblashda qo‘llaniluvchi me’zonlarning
ayrim jihatlari //problems and solutions of scientific and innovative research. – 2024. – T. 1. –
№. 3. – S. 25-30.
20.
N.Q.Usmanaliyev. Baynazov J
. O‘g‘irlik jinoyati bo‘yicha hodisa sodir bo‘lgan joyni ko‘zdan
kechirish tergov harakatining yangi usullari //Nauka i innovatsii v sisteme obrazovaniya. –
2024. – T. 3. – №. 8. – S. 69-74.
21.
Sh.S.Agoyev., Shakirova S
. Qiynash jinoyatini tergov qilish: nazariya va amaliyot //Razvitie
i innovatsii v nauke. –2024. – T. 3. – №. 6. – S. 75-81.
22.
Sh.S.Agoyev., Abduxamidov A
. Guvoxlantirish tergov xarakatini o‘tkazishning axamiyati
//Obщestvennыe nauki v sovremennom mire: teoreticheskie i prakticheskie issledovaniya. –
2024. – T. 3. – №. 7. – S. 49-51.
23.
Sh.S.Agoyev., Asatullaev D
. Axborot texnologiyalari sohasidagi o‘g‘irlik jinoyatlarni tergov
qilishning o‘ziga xos xususiyatlari //Obщestvennыe nauki v sovremennom mire: teoreticheskie
i prakticheskie issledovaniya. – 2024. – T. 3. – №. 7. – S. 31-35.
24.
Sh.S.Agoyev., Tashev U
. Ekspertiza faoliyatining armaniston respublikasi jinoyat-
protsessual qonunchiligidagi huquqiy asoslari //Razvitie i innovatsii v nauke. – 2024. – T. 3. –
№. 6. – S. 48-56.
25.
N.A. Xushvaktova
. Ishni sudga qadar yuritishda ishtirok etuvchi jamoatchilikning tasnifi
// Jamiyat va innovatsiyalar №6 (2024) / ISSN 2181-1415 B. 22-28.
26.
N.A. Xushvaktova
. Oilada sodir etiladigan tazyiq va zo‘ravonlikka uchragan xotin-qizlarni
himoya qilish chora-tadbirlari // Zamonaviy fan va ta’lim ilmiy yangiliklari Vol. 2 №2 (2024)
ISSN 3030-3044 Researchbib Impact Faktor:7.9 B. 81-86.
