ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
57
TIJORAT BANKLARIDA MUAMMOLI QARZDORLIKNI KAMAYTIRISH
MASALALARI
Akramova Nargiza Nutfillayevna
“Mikrokreditbank” ATB Buxoro viloyat hududiy boshqarmasi
Ijtimoiy kreditlar bo‘limi boshlig‘i (ijtimoiy menejer).
G-mail: akramovan129@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15717963
ISSUES OF REDUCING PROBLEM INDEBT IN COMMERCIAL BANKS
Akramova Nargiza Nutfillayevna
Head of the Social Credit Department (social manager) of the
Bukhara Regional Department of JSCB "Mikrokreditbank".
G-mail: akramovan129@gmail.com
ВОПРОСЫ СОКРАЩЕНИЯ ПРОБЛЕМНОЙ ЗАДОЛЖЕННОСТИ В
КОММЕРЧЕСКИХ БАНКАХ
Акрамова Наргиза Нутфиллаевна
Начальник отдела социального кредитования (социальный менеджер)
Бухарского областного управления АКБ «Микрокредитбанк».
G-mail: akramovan129@gmail.com
Tijorat banklarida muammoli qarzdorlik kreditlar bo‘yicha qarzdorlar o‘z
majburiyatlarini belgilangan muddatda bajarmagan taqdirda yuzaga keladi. Bunday qarzlar
bankning aktivlari sifatida daromad keltirmay qoladi va moliyaviy barqarorligiga tahdid soladi.
Muammoli qarzdorlik banklar faoliyatida quyidagi jihatlar bilan xavfli hisoblanadi:
Likvidlikka salbiy ta’sir qiladi – kreditlar qaytmasligi sababli bankning pul oqimi
cheklanadi;
Kapital yetarliligini pasaytiradi – muammoli aktivlar ko‘paygan sari bank zaxira
shakllantiradi, bu esa foydani kamaytiradi;
Reputatsion riskni oshiradi – banklararo va mijozlar orasida ishonch pasayadi;
Makroiqtisodiy muammolarga olib keladi – yuqori darajadagi muammoli kreditlar
investitsiyalarni kamaytiradi va iqtisodiy o‘sishni sekinlashtiradi.
Shu sababli tijorat banklari muammoli qarzdorlikni aniqlash, samarali monitoring qilish,
kreditni restrukturizatsiya qilish orqali muammoli kreditlarni bartaraf etishga doir murakkab
boshqaruv tizimini shakllantiradilar.
Hozirgi vaqtda banklar oldidagi muammoli qarzdorlikni hal etish bo‘yicha optimal
mexanizm ishlab chiqilmagan. Har bir moliyaviy muassasa kredit portfelining tuzilishi, hajmi
va xususiyatiga qarab muammoli qarzlarni bartaraf etish yo‘llarini mustaqil belgilaydi.
Tijorat banklari uchun qarzdorlikning kechikishiga yo‘l qo‘ymaslik moliyaviy
barqarorlikni ta’minlashdagi bank strategiyasidagi eng dolzarb masallardan biri hisoblanadi.
Ushbu maqsadga erishish uchun banklar bir necha bosqichli profilaktika va monitoring chora-
tadbirlarini amalga oshiradi.
Bunda qarz oluvchilarning kreditga layoqatliligini tahlil qilish muhim ahamiyatga ega.
Banklar mijozlarning moliyaviy holatini, daromad manbalarini, kredit tarixini batafsil
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
58
o‘rganadi. Raqamli texnologiyalar asosidagi avtomatlashtirilgan skoring tizimlari bu jarayonda
aniqlik va tezlikni oshiradi.
Tijorat banklari tomonidan kredit ajratilganidan keyin qarzdorning faoliyatini doimiy
monitoring qilish orqali risklarni boshqaradi. Monitoring doirasida kredit bo‘yicha to‘lovlar
muddati, qarzdorlik dinamikasi, garov obyektining qiymati va qarz oluvchining umumiy
moliyaviy holati nazorat qilinadi.
Kredit bo‘yicha kechikish xavfi paydo bo‘lishi bilanoq banklar mijoz bilan individual
ishlashni boshlaydi. Bu yondashuv o‘z vaqtida kredit qaytarilishini ta’minlashda samarali vosita
bo‘lib xizmat qiladi.
Tijorat banklari muammoli kreditlar bilan ishlash uchun alohida bo‘lim tashkil etadi yoki
mutaxassislarni jalb etadi. Ushbu tarkibiy tuzilmalar kredit restrukturizatsiyasi, kelishuv
asosida qayta jadval tuzish va zarur hollarda sudgacha yoki sud orqali qarzdorlikni undirib
olish bo‘yicha huquqiy chora-tadbirlarni amalga oshiradi.
Tijorat banklari qarzdorlikning kechikishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun proaktiv (oldini
oluvchi) boshqaruvni yo‘lga qo‘yib, mijoz bilan ishonchli va hamkorlik asosidagi aloqalarni
rivojlantirish orqali moliyaviy risklarni kamaytirish va kredit portfeli sifatini oshirishga
intilmoqda.
Muammoli kreditlar salbiy oqibatlarga olib kelmasligi uchun ularning shakllanishini erta
bosqichda aniqlash va baholash tijorat banklari faoliyatida muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb
etadi. Kredit portfeli sifati monitoringining samaradorligi bevosita kreditning muammoli tusga
kirish belgilarini imkon qadar erta aniqlash bilan bog‘liq. Ilmiy yondashuvga ko‘ra, bu
bosqichda kredit oluvchining to‘lovga layoqatlilik darajasidagi o‘zgarishlar, pul oqimlarining
izchilligi, ta’minot qiymatining pasayishi yoki bozordagi salbiy kon’yunktura kabi omillar
kompleks tarzda baholanadi. Mazkur indikatorlar asosida tuzilgan erta ogohlantirish tizimi
bankka kredit xavfini bashorat qilish, risklarni minimallashtirish va profilaktik choralarni o‘z
vaqtida qo‘llash imkonini beradi. Natijada, kreditning muammoli tusga kirishi xavfi pasayadi,
bankning moliyaviy barqarorligi va kredit portfeli sifati esa saqlanib qoladi.
1-jadval
Tijorat banklarida samarali monitoring tizimining asosiy komponentlari
№ Monitoring komponenti
Tavsifi va ahamiyati
1
Qarzdorlarning kreditga
layoqatini baholash
Mijozlarning moliyaviy barqarorligi va to‘lovga
layoqatlilik darajasi tahlil qilinadi. Bu qarzlarning
qaytarilish ehtimolini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
2
Kreditlarni sug‘urtalash
Kredit risklarini kamaytirish maqsadida foydalaniladigan
moliyaviy himoya vositasi sifatida xizmat qiladi.
3
Kredit konsentratsiyasini
cheklash
Bitta qarzdorga beriladigan kredit miqdorini cheklash
orqali umumiy risk darajasini diversifikatsiyalashga
yordam beradi.
4
Ta’minot mavjudligi
Kreditlar bo‘yicha risklarni kafolatlash imkonini beradi,
garov obyektlari yetarlicha qiymatga ega bo‘lishi lozim.
5
Firibgarlik xavfini aniqlash
va hujjatlarni tekshirish
Arizachining shaxsiy va moliyaviy ma’lumotlarining
haqqoniyligini tekshirish orqali risklarni kamaytirishga
xizmat qiladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
59
Tijorat banklarida muammoli qarzdorlikni kamaytirish va kredit portfelining sifatini
saqlab qolish maqsadida monitoring tizimining samarali faoliyati alohida ahamiyat kasb etadi.
Ilmiy asoslangan yondashuvga ko‘ra, bunday monitoring jarayoni bir nechta asosiy
komponentlarga tayanadi. Birinchidan, qarzdorlarning kreditga layoqatini baholash orqali
banklar mijozlarning moliyaviy barqarorligi, to‘lovga layoqatlilik darajasi hamda kredit
majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarish imkoniyatlarini chuqur tahlil qiladi. Ikkinchidan,
kreditlarni sug‘urtalash mexanizmlarining joriy etilishi kredit risklarini kamaytirishda
samarali instrument sifatida qaraladi.
Uchinchidan, kredit konsentratsiyasi xavfini kamaytirish maqsadida bitta qarzdorga
beriladigan kredit hajmi cheklanishi lozim. Bu yondashuv kredit riskining diversifikatsiyasini
ta’minlaydi. To‘rtinchidan, yetarli miqdorda va likvidli ta’minotning mavjudligi kredit riskining
kafolatli manbai sifatida xizmat qiladi. Bundan tashqari, kredit arizalarini baholash jarayonida
firibgarlik xavfini oldindan aniqlash va mijoz tomonidan taqdim etilgan hujjatlarning
haqqoniyligini tekshirish bank uchun muhim xavfsizlik chorasidir. Aynan ushbu ko‘p
komponentli monitoring yondashuvi orqali banklar o‘z kredit portfellaridagi potentsial
muammoli kreditlar ulushini minimallashtirishga erishadilar.
Tijorat banklarida muammoli kreditlarni kamaytirish va kredit risklarini boshqarish
samaradorligini oshirish maqsadida zamonaviy axborot texnologiyalariga asoslangan maxsus
dasturiy vositalar keng qo‘llanilmoqda. Ilmiy-amaliy nuqtai nazardan qaralganda, ushbu
texnologiyalar bankning kredit jarayonlarini avtomatlashtirish, monitoring qilish, firibgarlikni
aniqlash hamda mijozlar bilan samarali ishlash strategiyalarini ishlab chiqishda muhim vosita
hisoblanadi (1-rasm).
1-rasm. Tijorat banklarida qo‘llaniladigan axborot tizimlari va ularning vazifalari
Xususan, QBIS (Bank Axborot Tizimlari) dasturi bank faoliyatining bir nechta
yo‘nalishlarini – kredit arizalarini rasmiylashtirish, omonat hisobvaraqlarini ochish kabi
operatsiyalarni tezkor va aniq amalga oshirish imkonini beradi. Bu esa xizmat ko‘rsatish sifatini
oshirish bilan birga, ma’lumotlar bazasining to‘g‘ri yuritilishini ta’minlaydi.
NBSM (New Business Strategy Manager) dasturi esa mijozlarning kredit tarixiga
asoslangan holda bank tomonidan individual strategiyalar ishlab chiqish imkonini yaratadi.
Ushbu tizim mijozlarning to‘lov intizomi, moliyaviy holati va kreditga layoqatini tahlil qilish
orqali qaror qabul qilishda asos bo‘lib xizmat qiladi.
CollectSM dasturi esa muammoli qarzdorlikka ega mijozlar bilan ishlashda qo‘llanilib,
qarzlarni kechiktirgan mijozlar xatti-harakatlarini kuzatish va ularga mos kommunikatsion
QBIS
Kredit rasmiylashtirish va omonat hisobvaraqlari bilan bog‘liq
jarayonlarni tez va aniqlik bilan bajarish; xizmat sifatini oshirish.
NBSM
Mijozning kredit tarixiga asoslangan individual strategiyalarni ishlab
chiqish, to‘lov intizomi va moliyaviy holatini tahlil qilish.
CollectSM
Qarzni kechiktirgan mijozlar xatti-harakatlarini kuzatish, ularga
nisbatan samarali kommunikatsion yondashuvlarni ishlab chiqish.
Hunter
Kredit arizalaridagi shubhali va xavfli holatlarni aniqlash orqali
firibgarlik xavfini kamaytirish; bank moliyaviy xavfsizligini
ta’minlash.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
60
strategiyalarni ishlab chiqish imkonini beradi. Ushbu tizim asosida qarzdorlik darajasini
kamaytirish uchun individual yondashuvlarni shakllantirish mumkin.
Hunter dasturi esa kredit arizalari tahlilida firibgarlik xavfini kamaytirishga qaratilgan
bo‘lib, kredit olish jarayonidagi shubhali holatlarni erta aniqlash imkonini beradi. Bu esa
bankning moliyaviy xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shunday qilib, yuqoridagi tizimlarning bank amaliyotiga joriy etilishi muammoli kreditlar
hajmini kamaytirish, qaror qabul qilish jarayonini optimallashtirish va umumiy kredit riskini
boshqarish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Keynes J.M. The General Theory of Employment, Interest and Money. – London:
Macmillan, 1936.
2.
Сэвелева Т.Н. Проблемные кредиты: понятие, классификация и пути решения //
Вестник экономики и права. – 2017. – № 9. – С. 132–136.
3.
Белоглазова Г.Н., Кроливецкая Л.П. Банковское дело. Организация деятельности
коммерческого банка. М.: Юрайт, 2011.
4.
Коликова Е. М. Мониторинг проблемных кредитов в потребительском банковском
кредитовании // Финансовые исследования. 2010. № 1.
5.
Кравцова Г.И. Организация деятельности коммерческого банка. Минск, БГЭУ, 2010.
