ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
43
ELEKTRON ISH HUJJATLARI MATNI TILI: AN’ANAVIY VA ZAMONAVIY
USLUBLARNING TAQQOSLANISHI
Kosimova Mukammalxon Umaraliyevna
Farg’ona davlat universiteti o’qituvchisi,
filologiya fanlari bo’yicha PhD
https://doi.org/10.5281/zenodo.15709252
Annotatsiya:
Ushbu maqolada elektron ish hujjatlari matni tili tahlil qilinib, uning
an’anaviy (qog‘ozli) ish yuritish uslubidan farqli jihatlari yoritiladi. Matn strukturasidagi
ixchamlik, leksik tanlov, pragmatik funksiyalar va diskurs strategiyalari tahlil qilinadi.
Shuningdek, raqamli kommunikatsiya vositalarining (elektron pochta, onlayn shakllar, tizim
generatsiyasidagi matnlar) rasmiy yozishmalardagi til o‘zgarishiga ta’siri ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
elektron hujjat, rasmiy uslub, ish yuritish, til o‘zgarishi, pragmatika,
diskurs, kommunikatsiya.
Kirish
Zamonaviy jamiyatda elektron kommunikatsiya vositalari – xususan, elektron pochta,
axborot tizimlari, onlayn murojaat shakllari – rasmiy yozishmalar jarayonining ajralmas
qismiga aylangan. Shu bilan birga, ish yuritish tili va uslubida sezilarli o‘zgarishlar
kuzatilmoqda. Mazkur maqolada an’anaviy va zamonaviy ish hujjatlari matnining leksik,
grammatik, pragmatik xususiyatlari tahlil qilinadi.
Asosiy qism
An’anaviy ish hujjatlari tili va uslubi.
An’anaviy ish yuritishda foydalanilgan qog‘ozli
hujjatlarning tili odatda rasmiy, byurokratik va murakkab sintaktik tuzilmalarga boy bo‘ladi.
Bunday hujjatlarda doimiy iboralar, rasmiy-stereotipik so‘zlar va uslublar ko‘p qo‘llaniladi:
“Mazkur arizani ko‘rib chiqishingizni so‘rayman…”, “Shu asosda qaror qilindi…”
Bunday nutq shakli o‘zining og‘irligi va rasmiyligi bilan ajralib turadi. Bu esa hujjatga
rasmiylikni, huquqiy kuchni ta’minlaydi, biroq o‘quvchi uchun ba’zan tushunishni
murakkablashtiradi.
Zamonaviy elektron ish hujjatlari tili.
Elektron hujjatlar – ayniqsa, elektron pochta,
avtomatlashtirilgan tizimlar orqali yuboriladigan xatlar – ko‘proq soddalashtirilgan, ixcham
va vazifaga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Masalan: “Iltimos, 10-maygacha hujjatlarni yuboring.”,
“To‘lov amalga oshirilganligi haqida xabar bering.”
Elektron matnlar odatda qisqa, bevosita va semantik jihatdan yaqqol ifodalangan bo‘ladi.
Tashkiliy birliklar (salomlashish, murojaat, ilova haqida ma’lumot, xayrlashish) qisqargan. Bu
uslub axborotning tez, samarali yetkazilishini ta’minlaydi.
Leksik va grammatik farqlar
Aspekt
An’anaviy hujjatlar
Elektron hujjatlar
Leksika
Rasmiy, standartlashtirilgan
Amaliy, nutqiy, soddalashtirilgan
Sintaksis
Murakkab, ko‘p tarkibli
Oddiy, qisqa gaplar
Jumla uzunligi
Uzoq, ko‘p bo‘g‘inli
Ixcham, qisqa
Kommunikativ ton
Neytral-formal
Formal-yumshatilgan
Interaktivlik
Past
Yuqori (javob kutiladi, aks sado tezroq)
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
44
Pragmatik va diskursiv o‘zgarishlar
Elektron hujjatlarda nutq harakatlarining (speech acts) roli kuchaygan. Ilgari faqat
ma’lumot yetkazishga yo‘naltirilgan hujjatlar endi hamkorlikka, javob olishga yoki interaktiv
harakatga undovchi xususiyatga ega:
Savollar, iltimoslar (request)
Javob kutish (expectation markers)
Aks sado funksiyasi (follow-up)
Masalan: “Iltimos, bu ma’lumotni tasdiqlang.”, “Quyidagi ilovani to‘ldirib, qaytaring.”
Xulosa
Elektron hujjatlar tili funksional-stilistik jihatdan rasmiy uslub doirasida qolgan holda,
unda rasmiy va norasmiy unsurlar uyg‘unlashmoqda. Bu esa yangi – gibrid uslubni
shakllantirmoqda. Gibrid uslub kommunikativ samaradorlik va rasmiylik muvozanatini
saqlashga qaratilgan.
Xulosa
Elektron ish hujjatlari tili o‘zining soddaligi, aniq maqsadliligi va pragmatik
yo‘naltirilganligi bilan ajralib turadi. U an’anaviy ish yuritish tili bilan taqqoslanganda,
axborotni tez va samarali yetkazish, interaktivlikni oshirish imkonini beradi. Ammo bu
o‘zgarishlar rasmiy yozishma madaniyatida normativ me’yorlarni hisobga olgan holda amalga
oshirilishi kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Yo‘ldoshev N.
Hujjatlar tili va uslubi.
– Toshkent: O‘qituvchi, 2008.
2.
Karimov M.
Rasmiy uslub va uning o‘ziga xos xususiyatlari.
– Toshkent: Fan, 2012.
3.
To‘xtaboyev A.
O‘zbek tilida rasmiy hujjatlarni tuzish asoslari.
– Toshkent, 2020.
4.
Qodirov E.
O‘zbek tilining funksional uslublari.
– Toshkent: Akademnashr, 2021.
5.
Розенталь Д.Э.
Справочник по деловой переписке.
— Москва: АСТ, 2018.
6.
Костомаров В. Г., Китагорская М. В.
Язык делового общения.
– Москва: Наука, 2014.
7.
Bhatia, V.K.
Analysing Genre: Language Use in Professional Settings.
– Routledge, 1993.
8.
Gains, J. (1999).
Electronic mail – A new style of communication or just a new medium?
In
English for Specific Purposes
, 18(1)
9.
Nickerson, C. (2000).
Playing the corporate language game: An investigation of the genres
and discourse strategies in English used by Dutch writers working in multinational corporations.
– Amsterdam: Rodopi.
10.
Crystal, D.
Language and the Internet.
– Cambridge University Press, 2006.
– Internet orqali yozma muloqot tili, jumladan elektron pochta matnlarining lingvistik tahlili.
