ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
28
JINAYAT OBYEKTININ' JINAYAT PREDMETI MENEN BAYLANISI
Saparbayeva Shaxnoza Rustem qizi
Qarqalpaq mámleketlik universiteti Yuridika fakulteti Jınayat huqıqı,
processi hám kriminalistika kafedrasi stajyor oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15709150
Tayanish sózler:
Jinayat obyekti, jınayat predmeti, jınayat quramı, huqiqiy
klassifikaciya, jınayat huqıqı, jınayattıń quramlıq elementleri, zıyan jetkeriw, huqiqiy qorġaw.
Jınayat huqıqı teoriyasında jınayat quramınıń tiykarǵı elementlerin anıqlaw úlken
áhmiyetke iye. Jınayat obyekti hám predmeti usı elementlerdiń ajıralmas bólegi bolıp, olar
jınayat huqıqın qollanıwda hám jınayattı kvalifikaciyalawda tiykarǵı norma sıpatında xızmet
etedi. Jınayat obyekti bolsa jámiyette bar bolġan sociallıq qatnasıqlar bolsa, jınayat predmeti
usı qatnasıqlardı kórsetiwshi materiallıq yamasa materiallıq emes qádiriyatlar bolıp
esaplanadı. Bul maqalada jınayat obyekti hám predmeti arasındaǵı baylanıstı teoriyalıq hám
ámeliy jaqtan tallawǵa háreket etiledi.
1
Jinayat obyekti túsinigi hám oniń mánisi
Jinayat obyekti - bul jınayat arqalı ziyan keltiriletuģın yamasa qáwipke salınatuģın
jámiyetlik qatnasıqlar. Ózbekstan Respublikası Jınayat kodeksine muwapıq, hárbir jınayattıń
obyekti bolıp, mámleket, jámiyet hám puqaralardıń mápleri menen baylanıslı jámiyetlik
qatnasıqlar esaplanadı. Jinayat obyekti jınayat huqıqınıń tiykarģı túsiniklerinen biri bolip,
jınayattıń jámiyetlik qáwipliligin belgileydi.
Jinayat obyekti úsh kategoriyaǵa bólinedi:
1. Uliwma obyekt
- barlıq jınayatlar arqalı ziyan keltiriletuģın jámiyetlik qatnasıqlar
jıyındısı.
2. Túr obyekt
- jınayat túrleri arqalı ziyan keltiriletuģın jámiyetlik qatnasıqlar, máselen,
shaxsqa qarsı jınayatlar yaki múlkke qarsı jınayatlar.
3. Tikkeley obyekt
- belgili bir jınayat arqalı ziyan keltiriletuģın yamasa qáwipke
salınatuģın anıq jámiyetlik qatnasıqlar.
Jinayat predmeti túsinigi hám oniń áhmiyeti
Jınayat predmeti
- bul jınayat obyekti menen baylanıslı bolǵan materiallıq yamasa
materiallıq emes qun bolıp, oǵan jınayat arqalı tikkeley zıyan jetkeriledi. Mısalı, múlkke qarsı
jınayatlarda predmet bar bolıp, bular materiallıq baylıqlar esaplanadı, shaxsqa qarsı
jınayatlarda bolsa insannıń denesi yaki ómiri jınayat predmeti sipatında belgilenedi.
Jinayat predmeti jınayattıń quramlıq elementleri ishinde ayrıqsha orın iyeleydi, sebebi
ol jınayattı duris kvalifikaciyalawda áhmiyetli rol oynaydı. Jınayat predmeti arqalı jınayattıń
mánisi hám qaysı sociallıq qatnasıqlar zıyan kórsetip atırǵanı anıqlanadı.
2
Jınayat obyekti hám predmeti arasındaǵı baylanıs
Jınayat obyekti hám predmeti arasında úzliksiz baylanıs bar. Jinayat obyekti sociallıq
qatnasıqlar bolsa, jınayat predmeti bul qatnasıqlardıń materiallıq yamasa materiallıq emes
kórinisi bolip tabıladı. Misal ushin:
• Shaxsqa qarsı jınayatlar:
Jınayat obyekti - insannıń ómiri hám densawlıǵı, jınayat
predmeti - insannıń denesi yamasa ómiri.
1
Axmedov U.T Jinoyat huquqi nazariyasi. Tashkent: Adolat 2020.
2
Bobojonov X.X, Jinoyat huquqining umumiy qismi. Tashkent: Sharq 2019
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
29
• Múlkke qarsı jinayatlar:
Jinayat obyekti - múlkti basqariw menen baylanıslı
jámiyetlik qatnasıqlar, jınayat predmeti - múlktiń ózi.
Bul baylanıstı túsiniw jınayattı kvalifikaciyalawda qátelikke jol qoymaw ushın áhmiyetli.
Jınayat obyekti hám predmeti nadurıs anıqlansa, bul jınayattıń huqıqıy bahasına unamsız tásir
kórsetiwi múmkin.
Jınayat obyekti hám predmeti bir-biri menen tıǵız baylanıslı bolıp, olar jınayattıń
mazmunın tolıq ashıp beriwge xızmet etedi. Tómendegi tárepleri bul baylanıstı súwretleydi:
• Obyekttiń predmet arqalı kórsetiliwi:
Jinayat obyekti ádette predmet arqalı
kórinedi. Mısalı, urlıq jınayatında obyekt múlkke bolǵan múlkshilik huqıqı bolsa, predmet
urlanǵan zat esaplanadı.
• Predmettin obyektke tásiri:
Jinayat predmeti arqalı obyektke ziyan jetkeriledi
yamasa qáwip tuwdırıladı.
• Klassifikaciyadaģı áhmiyeti:
Jınayat quramın duris klassifikaciyalawda predmet hám
obyektti duris ajıratıw talap etiledi.
Jınayat obyekti hám predmeti baylanıslılıǵınıń huqiqiy áhmiyeti
Jınayat obyekti hám predmeti ortasındaǵı baylanıstı analizlew jınayat huqıqınıń
tómendegi tarawlarında áhmiyetke iye:
1. Jinayattı kvalifikaciyalawda:
Jinayat quramınıń duris anıqlanıwı jınayattıń qaysı
kategoriyaǵa tiyisli ekenligin belgileydi.
2. Jaza tayınlawda:
Jınayat obyekti hám predmetine jetkerilgen ziyan dárejesine qarap
jazanıń awırlıǵı belgilenedi.
3. Jınayatlardıń aldın alıwda:
Jınayat obyekti hám predmetin úyreniw arqalı sociallıq
qatnasıqlardıń qaysı tarawları hálsiz ekenligin anıqlaw hám qorǵaw ilajların kóriw múmkin.
3
Jınayat obyekti hám predmeti arasındaǵı ayırmashılıqlar
Jınayat obyekti hám predmeti bir-birine baylanıslı bolsa da, olar óz ara parıqlanadı:
• Obyekt keńirek túsinik bolip, jámiyetlik qatnasıqlardı qamtıp aladı, predmet bolsa
konkret zatlarġa tiyisli.
• Obyektke ziyan jetkeriw arqalı jinayat quramı qáliplesedi, predmet bolsa bul processte
qural bolip xizmet etedi.
Jinayat huqiqi teoriyasında obyekt hám predmet analizi
Huqiqtanıwshı ilimpazlar jınayat obyekti hám predmeti arasındaǵı baylanıstı
analizlewde túrli kózqaraslardı alǵa qoyadı. Máselen:
• Normativlik qatnasiw: Bul qatnas boyinsha, obyekt huqiqiy normalar menen
qorġalıwshı jámiyetlik qatnasıqlar esaplanadı, predmet bolsa usi normalar menen belgilengen
konkret zatlar esaplanadı.
• filosofiyalıq jantasıw: Bul jantasıw obyekt hám predmetti jámiyettegi sociallıq
qatnasıqlardıń hár túrli kórinisleri sipatında kórip shıǵadı.
Milliy hám xalıqaralıq huqiqiy tájiriybe
Ózbekstan Respublikası Jınayat kodeksi jınayat obyekti hám predmetin anıqlawda anıq
qaǵıydalardı belgilep bergen. Sonıń menen birge, xalıqaralıq huqıqıy tájiriybede de jınayat
obyekti hám predmetiniń óz-ara baylanısı óz aldına úyrenilgen. Máselen, BMShnıń insan
3
Karimov A.R. Jinoyat huquqi: nazariyasi va amaliyoti. Tashkent: Yuridik nashr 2021
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
30
huqıqları boyınsha xalıqaralıq hújjetleri jınayat obyekti sıpatında insan huqıqların qorǵawdı
tiykarǵı princip sıpatında belgileydi.
4
Juwmaq
Jinayat obyekti hám predmeti jınayat huqiqi teoriyasında áhmiyetli túsinikler bolip, olar
jınayat quramın duris anıqlawda sheshiwshi áhmiyetke iye. Jınayat obyekti jámiyetlik
qatnasıqlardıń huqıqıy qorǵalatuǵın bólegi bolsa, jınayat predmeti usı qatnasıqlarǵa zıyan
jetkeriw quralı sıpatında kóriledi. Olardıń óz ara baylanıslılıǵı jınayattıń mánisin ashıp
beriwge xızmet etedi.
Ámeliyatta obyekt hám predmetti anıqlaw jınayattı klassifikaciyalaw, dálillew hám oǵan
jaza belgilewde áhmiyetli orın ieleydi. Atap aytqanda, jınayattıń awırlıǵı hám jámiyetlik
qáwiplilik dárejesi kóbinese obyekt hám predmetke jetkerilgen zıyan menen belgilenedi. Sol
sebepli, huqıqtanıwshılar hám ámeliyachılar bul túsiniklerdi durıs tallawı zárúr.
Bul maqalada jınayat obyekti hám predmeti túsinikleri, olardıń baylanıslılıǵı hám
ayırmashılıqları sáwlelendirilgen. Bul másele boyınsha ilimiy izertlewlerdi dawam ettiriw
jınayat huqıqınıń rawajlanıwına úlken úles qosadı.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ózbekstan Respublikasının` Jinayat kodeksi. lex.uz (https://lex.uz/)
2.
Axmedov U.T. Jinoyat huquqi nazariyasi. Tashkent: "Adolat," 2020. adolat.uz
(https://adolat.uz/)
3.
Bobojonov H.X. Jinoyat huquqining umumiy qismi. Tashkent: "Sharq," 2019. sharq.uz
(https://sharq.uz/)
4.
Karimov A.R. Jinoyat huquqi: nazariya va amaliyot. Tashkent: "Yuridik nashr," 2021.
juridiknashr.uz (https://juridiknashr.uz/)
5.
Xalıqaralıq huqiqiy hu`jjetler toplamı. Tashkent: "Ózbekiston," 2018. lex.uz
(https://lex.uz/)
6.
"Jinayat huqıqı hám ámeliyatı" temasındaǵı maqala. Telegram kanalı: @juridikinfo.
7.
social
tarmaģındaģı
"Huquqshunos
maslahatlari"
toparı
(https://www.facebook.com/groups/huquqshunos).
4
Xaliqaraliq huqiqiy hu`jjetler toplami. Tashkent: O`zbekiston 2018
