ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
175
PSIXOLOGIK MASLAHAT VA KOUCHING FANINING HOZIRGI KUNDAGI O‘RNI
VA DOLZARBLIGI
Fayzullayev Mirzaodil Mirzamurodovich
University of Business and Science
Pedagogika va psixologiya kafedrasi o‘qituvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15725710
Annotatsiya.
Ushbu maqolada psixologik maslahat va kouching fanining zamonaviy
jamiyatdagi o‘rni, uning amaliyotda qo‘llanilish darajasi hamda shaxsiy rivojlanish va ijtimoiy
moslashuvdagi ahamiyati yoritilgan. Tadqiqotda fanning dolzarbligi, asosiy metodlari,
zamonaviy yondashuvlari hamda xalqaro tajribalarga asoslangan holda samaradorligi tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar.
Psixologik maslahat, kouching, shaxsiy rivojlanish, professional yondashuv,
muloqot, motivatsiya, tahlil, metodologiya, psixoterapiya.
Kirish.
So‘nggi yillarda inson salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish, stressni yengish,
professional va shaxsiy hayotda muvaffaqiyatga erishish kabi masalalar jamiyatda katta
ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga, psixologik maslahat va kouching fani har tomonlama
rivojlanib, turli sohalarda keng qo‘llanila boshladi. Psixologik maslahat – bu muayyan
muammolarni hal qilishda mijozga ko‘mak beruvchi amaliy faoliyat turi bo‘lsa, kouching esa
insonni o‘zining ichki resurslarini aniqlash va maqsad sari yo‘naltirish metodidir. So‘nggi
yillarda inson salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish, stressni yengish, professional va shaxsiy
hayotda muvaffaqiyatga erishish kabi masalalar jamiyatda katta ahamiyat kasb etmoqda. Bu
holat psixologik xizmatlarning, xususan, psixologik maslahat va kouching fanining dolzarbligini
oshirmoqda. Psixologik maslahat shaxs ichki dunyosini anglash, qarorlar qabul qilishda
yordam berish va ruhiy muvozanatni tiklashga yo‘naltirilgan bo‘lsa, kouching esa insonni
o‘zining ichki imkoniyatlarini topishga, maqsad sari intilishga, shaxsiy o‘sishni jadallashtirishga
xizmat qiladi. Hozirgi kunda bu ikki yo‘nalish psixologik yordam ko‘rsatishning asosiy
poydevori sifatida qaralmoqda. Shu bilan birga, ularning ta'lim, sog‘liqni saqlash, biznes va
boshqaruv sohalarida qo‘llanilishi ham tobora kengaymoqda. Shuning uchun ham bu fanlar
zamonaviy jamiyatda inson salohiyatini ro‘yobga chiqarishning strategik vositasi sifatida
muhim o‘ringa ega.
Adabiyotlar sharxi.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, psixologik maslahat (Carl
Rogers, 1951; Egan, 2014) empatiya, aktiv tinglash va shaffof muloqotga asoslangan
yondashuvdir. Kouching (Whitmore, 2009; Grant, 2010) esa maqsadga yo‘naltirilgan savollar
orqali mijozni o‘zini anglashga olib boradi. Bu fanlar bo‘yicha olib borilgan zamonaviy
tadqiqotlar (Passmore & Fillery-Travis, 2011) ularning tashkilotlar, ta’lim muassasalari va
shaxsiy hayotdagi muhim rolini ko‘rsatadi.
Metodologiya.
Maqolada kontent tahlil, so‘rovnoma usullari va kuzatuv metodlari
asosida tahlillar olib borildi. Shuningdek, xalqaro va mahalliy tajribalar solishtirildi. Psixologik
maslahat berish jarayonida ishlatiladigan suhbat metodi, “ochiq savollar texnikasi”, “aktiv
tinglash”, hamda kouchingda qo‘llaniladigan GROW modeli asos qilib olindi.
Tahlillar va munozaralar. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, psixologik maslahat individual
yondashuvga asoslanadi va har bir mijozning ehtiyojiga mos ravishda ishlanadi. Maslahat
davomida mijoz o‘z muammolarini chuqur tahlil qiladi, ularga ongli ravishda yondashadi va
qarorlar qabul qilishda mustaqillikka erishadi. Ayniqsa, yoshlar bilan ishlashda maslahatning
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
176
ahamiyati katta bo‘lib, ularning hayotiy pozitsiyasini shakllantirish, moslashuv darajasini
oshirishda samarali bo‘lmoqda.
Kouching esa insonni rivojlanishga undovchi yondashuv bo‘lib, bunda kouch mijozning
fikrlash doirasini kengaytirishga harakat qiladi. GROW modeli (Goal, Reality, Options, Will)
orqali mijozlar maqsadlarini aniq belgilaydi, real holatni baholaydi, turli variantlarni ko‘rib
chiqadi va harakatga o‘tish yo‘nalishini tanlaydi. Bu jarayonda kouch savollar orqali mijozni
chuqur fikrlashga undaydi, lekin unga tayyor javob bermaydi. Shu sababli, bu metod mustaqil
fikrlashni, o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshiradi va faol hayot pozitsiyasini shakllantiradi.
Ushbu bo‘limda olib borilgan so‘rovnoma asosida 100 nafar ishtirokchining psixologik
maslahat va kouching xizmatlaridan foydalanganlik holatlari tahlil qilindi. So‘rovda turli yosh
va kasb vakillari: yoshlar (18–25 yosh), ishchilar (26–45 yosh) va rahbarlar (46 yoshdan
yuqori) ishtirok etdilar.
Ishtirokchi
guruhi
Maslahatdan foyda
sezganlar (%)
Kouchingdan foyda
sezganlar (%)
Ikkalasidan foyda
sezganlar (%)
Yoshlar
78%
84%
69%
Ishchilar
65%
72%
60%
Rahbarlar
58%
81%
75%
Tahlil natijalari quyidagicha ifodalanadi
.
Yoshlar
orasida kouching xizmatlaridan
foydalanganlarning 84 foizi bu xizmatni samarali deb baholadi. Bu yosh toifasining faol o‘sish,
o‘zini topish va yo‘lga qo‘yish davrida ekanligi bilan izohlanadi. Shu bilan birga, psixologik
maslahatni ham 78% foydali deb bilgan. Bu holat maslahat va kouchingni integratsiyalashgan
holda qo‘llash yoshlar uchun eng samarali yo‘l ekanligini ko‘rsatadi.
Ishchilar
guruhida natijalar biroz pastroq bo‘lsa-da, sezilarli darajada samaradorlik
kuzatilmoqda. Kouchingga ijobiy munosabat bildirganlar (72%) ko‘proq ish joyidagi
muammolar, motivatsiya yetishmasligi va muvozanatni tiklashga erishganliklarini bildirganlar.
Psixologik maslahat esa 65% foydali deb topilgan.
Rahbarlar
orasida esa eng yuqori ko‘rsatkich ikki metodni birgalikda qo‘llaganlar (75%).
Bu ularning kompleks yondashuvni, ya’ni shaxsiy va professional rivojlanishni birgalikda
qo‘llab-quvvatlashga intilishini ko‘rsatadi. Ayniqsa, kouching (81%) ular uchun strategik
fikrlash, qaror qabul qilish va jamoani boshqarishda samarali vosita bo‘lgan.
Umumiy xulosa
. Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, har bir ishtirokchi guruhi uchun psixologik
maslahat va kouching turlicha natija bergan bo‘lsa-da, ularning kombinatsiyasi deyarli barcha
guruhlar uchun yuqori samaradorlikni ko‘rsatmoqda. Bu esa har tomonlama yondashuvning
amaliyotda qanchalik muhim ekanini tasdiqlaydi.
Xulosa.
Bugungi globallashuv jarayonida insoniy kapitalga bo‘lgan ehtiyoj oshib
borayotgani psixologik maslahat va kouching fanining dolzarbligini keskin oshirmoqda.
Shaxsiy, kasbiy va ijtimoiy rivojlanishga yo‘naltirilgan bu ikki yondashuv inson ongini anglash,
maqsadlarni belgilash va ichki resurslarni safarbar qilish jarayonida muhim vosita sifatida
maydonga chiqmoqda.
Tadqiqotda olingan empirik ma'lumotlar, tahlillar va xalqaro adabiyotlar sharxi asosida
quyidagi xulosalarga kelindi:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
177
Psixologik maslahat
– insonning hissiy, ijtimoiy va psixologik muammolarini yengib
o‘tishda yordam beruvchi, empatiya, faol tinglash va o‘zini anglash asosidagi metod bo‘lib, u
individual shaxslar bilan chuqur muloqot orqali ichki muvozanatni tiklashga xizmat qiladi.
Kouching
– insonni o‘z maqsadlariga erishishga undovchi, natija va rivojlanishga
yo‘naltirilgan yondashuv bo‘lib, ko‘p hollarda kasbiy o‘sish, qarorlar qabul qilish va
motivatsiyani oshirishda qo‘llaniladi. GROW modeli kabi zamonaviy texnikalar orqali mijozlar
o‘z yo‘nalishini aniq belgilash va unga yetish uchun rejali harakat qilish imkoniyatiga ega
bo‘lmoqda.
Jadval tahlili
shuni ko‘rsatdiki, turli ijtimoiy guruhlar bu xizmatlardan turlicha
foydalangan bo‘lsalar-da, ularning kombinatsiyasi (maslahat va kouchingni birgalikda qo‘llash)
eng yuqori samaradorlikni bergan. Bu holat, ayniqsa, rahbarlar va yoshlar orasida yaqqol
ko‘zga tashlandi.
Metodik integratsiya
– psixologik maslahat va kouchingni birgalikda qo‘llash ularning
samaradorligini keskin oshiradi. Bu holat shuni anglatadiki, insonda mavjud bo‘lgan hissiy
to‘siqlarni bartaraf etish (maslahat orqali) va motivatsiyani kuchaytirish (kouching orqali)
orqali kuchli sinergetik natijaga erishish mumkin.
Fanlararo yondashuv
– bu ikki yo‘nalishning ta'lim, tibbiyot, menejment va boshqa
ko‘plab sohalar bilan integratsiyasi ularning universal ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Har bir sohaga moslashtirilgan psixologik yordam tizimi natijadorlikni oshiradi, xodimlar
salohiyatini yuzaga chiqaradi hamda muvozanatli ijtimoiy muhitni shakllantiradi.
Shu asosda aytish mumkinki, psixologik maslahat va kouching fanlari nafaqat psixologik
xizmat ko‘rsatish tizimini boyitadi, balki ularni strategik rivojlanish vositasi sifatida ko‘rish
lozim. Ularning chuqur o‘rganilishi, ilmiy asoslangan metodikalar bilan boyitilishi, milliy va
xalqaro amaliyotga tatbiq etilishi psixologik xizmatlar sifatini oshirishda muhim omil bo‘ladi.
Kelajakda ushbu yo‘nalishlarda olib boriladigan ilmiy izlanishlar, yangi texnologiyalarni
integratsiyalash, masofaviy kouching va maslahat modellarini joriy etish orqali yanada keng
ommalashuvi va samaradorligi kutilmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Rogers, C. R.
(1951).
Client-Centered Therapy: Its Current Practice, Implications and
Theory
. Boston: Houghton Mifflin.– Psixologik maslahatning klassik asoschisi, mijozga
yo‘naltirilgan yondashuvning metodik poydevorini yaratgan.
2.
Egan, G.
(2014).
The Skilled Helper: A Problem-Management and Opportunity-Development
Approach to Helping
. Cengage Learning.– Psixologik maslahatda strukturalashgan bosqichlar
asosidagi amaliy modelni taklif etadi.
3.
Whitmore, J.
(2009).
Coaching for Performance: GROWing Human Potential and Purpose
.
Nicholas Brealey Publishing.– Kouchingning GROW modelini yaratgan va amaliyotda keng
qo‘llaniladigan asosiy manbalardan biri.
4.
Grant, A. M.
(2010). “It takes time: A stages of change perspective on the adoption of
workplace coaching skills”.
Journal of Change Management
, 10(1), 61–77.
– Kouching yondashuvining tashkilotdagi o‘zgarishlarga ta’siri haqida chuqur tahliliy maqola.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
178
5.
Passmore, J., & Fillery-Travis, A.
(2011).
A critical review of executive coaching research:
A decade of progress and what’s to come
.
Coaching: An International Journal of Theory, Research
and Practice
, 4(2), 70–88.– Kouching sohasidagi so‘nggi tadqiqotlar va ularning natijalari
bo‘yicha keng ko‘lamli tahlil.
6.
Neenan, M., & Dryden, W.
(2002).
Life Coaching: A Cognitive Behavioural Approach
.
Routledge.
– Kognitiv-harakatlantiruvchi yondashuv asosida kouching texnikalarini taklif etadi.
7.
Ilyin,
E.
P.
(2003).
Psixologiya
kommunikatsii
.
Sankt-Peterburg:
Piter.
– Muloqot psixologiyasi, psixologik maslahat va trenerlik jarayonlarida muhim vosita sifatida.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori
, PQ–4477-son (2019 yil 4-oktabr).
Psixologik xizmat ko‘rsatish tizimini takomillashtirish to‘g‘risida
.– O‘zbekistonda psixologik
yordamni rasmiylashtirish va rivojlantirish bo‘yicha normativ hujjat.
9.
Karimova, Z. T.
(2021).
Kouching texnologiyalari va ularning psixologik xususiyatlari
.
Toshkent: O‘zMU nashriyoti.– O‘zbekistonda kouchingni psixologik metod sifatida joriy etish
tajribalari.
10.
Nozimova, M. A.
(2022). “Zamonaviy psixologik maslahat texnologiyalari: yondashuvlar
va muammolar”.
O‘zbekiston psixologiyasi jurnali
, №1, 45–52. – Mahalliy kontekstda psixologik
maslahatga oid zamonaviy tendensiyalar sharhi.
11.
Stober, D. R., & Grant, A. M.
(Eds.). (2006).
Evidence Based Coaching Handbook: Putting
Best Practices to Work for Your Clients
. John Wiley & Sons.– Ilmiy asoslangan kouching
amaliyotlariga doir muhim qo‘llanma.
12.
Zeus, P., & Skiffington, S.
(2001).
The Complete Guide to Coaching at Work
. McGraw-Hill.
– Ish joyida murabbiylik faoliyatini olib borish bo‘yicha amaliy yondashuv.
13.
Ataxo’Jayeva S. A. O‘QITUVCHILARINING SOTSIOLINGVISTIK XUSUSIYATLARI
//Academic research in educational sciences. – 2023. – Т. 4. – №. TMA Conference. – С. 111-
115.
14.
Ataxo’jayeva S. A. et al. INGLIZ TILINI O’RGATISHDA LOYIXA ISHINI TASHKIL QILISHNING
AFZALLIKLARI //Science and Education. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 403-406.
15.
Fayzullayev M. M. DISCRIMINATION IS A VIOLATION OF HUMAN RIGHTS AND IS A
PROBLEM FOR STUDENTS, ESPECIALLY IN TIMES OF PSYCHOLOGICAL CHANGE
//INTERNATIONAL СONFERENCE ON LEARNING AND TEACHING. – 2022. – Т. 1. – №. 4. – С.
429-431.
16.
Fayzullayev
M.
M.
Psixologik
savodxonlik
o‘rta
maktab
o‘quvchilarini
ijtimoiylashtirishning psixologik-pedagogik sharti sifatida //Educational Research in Universal
Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 15. – С. 398-400.
