ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
87
GIYOHVANDLIKNING SALBIY OQIBATLARI
Jabborov Zokirjon Qodirjonovich
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi “Tergov faoliyati” kafedrasi professori
vazifasini bajaruvchi yuridik fanlari bo’yicha falsafa doktori (Phd) dotsent.
Hakimboyev Hamza Askarovich
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich 326-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15720825
Annotatsiya
“Giyohvandlikning salbiy oqibatlari” mavzusidagi ushbu ishda giyohvand moddalarni
iste’mol qilish natijasida yuzaga keladigan jismoniy, psixologik, ijtimoiy va iqtisodiy
muammolar tahlil qilinadi. Giyohvandlik inson organizmining yemirilishi, aqliy va ruhiy
zaiflashuv, oilaviy inqirozlar, jinoyatchilikning ko‘payishi, ishsizlik va ta’limdan chetlanish
kabi og‘ir oqibatlarga olib kelishi qayd etiladi. Shuningdek, jamiyatda sog‘lom turmush tarzini
targ‘ib qilish va profilaktik choralar muhimligi alohida ta’kidlangan. Ishning maqsadi –
giyohvandlikning halokatli oqibatlarini keng ommaga yetkazish va yoshlarni bu illatdan ogoh
etishdir.
Kalit so‘zlar
Giyohvandlik, salbiy oqibatlar, sog‘liq, ruhiy tushkunlik, jinoyatchilik, ishsizlik, oila
inqirozi, yoshlar, profilaktika, sog‘lom turmush tarzi, ta’lim, ogohlik.
Bugungi kunda jamiyatimizda, O’zbekiston Respublikasi giyohvand moddalarning
noqonuniy ao’lanishiga qarshi kurash bo’yicha xalqaro hamjamiyat oldidagi o’z
majburiyatlarini to’laqonli bajarishiga alohida e’tibor qaratib kelinmoqda. Mazkur maqolada
giyohvandlik, uning salbiy oqibatlari, giyohvandlik balosiga qarshi kurashishda Yurtimizda
ishlab chiqilgan mustahkam huquqiy asoslar atroflicha yoritilgan. Ta’kidlash joizki,
O’zbekiston Respublikasi 1995 yil fevral oyida Birlashgan Millatlar Tashkilotining 1961-
yildagi
“Narkotik moddalar to’g’risida”
gi Yagona Konvensiyasi, 1971-yildagi
“Psixotrop
moddalar to’g’risida”
gi hamda 1988-yildagi
“"Giyohvandlik vositalari va psixotrop
moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishga qarshi kurash to’g’risida"gi
Konvensiyalariga a’zo bo’lgan. 1999-yilda O’zbekiston Respublikasining
«Giyohvandlik
vositalari va psixotrop moddalar to’g’risida»
gi Qonuni qabul qilingan bo’lib, mazkur
qonunga muvofiq giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalar bilan qonunga zid ravishda
muomalada bo’lishning har qanday ko’rinishlariga qarshi jinoiy javobgarlik belgilangan
1
.
Mamlakatimizda giyohvand moddalar savdosi va iste’moliga qarshi keskin choralar
ko’rilayotgan bo’lsa-da, bugun giyohvandlik vositalarining noqonuniy ao’lanishi eng xatarli va
dolzarb muammolardan biri bo’lib qolmoqda. Giyohfurushlar yangi usul va nayranglarni
qo’llab, zahri qotilni sotish harakatlarini davom ettirishmoqda. Ular manfur maqsadlarini
amalga oshirish yo’lida hali dunyoqarashi shakllanmagan, o’zgalar ta’siriga tushib qolishga
moyil yoshlar umriga zomin bo’lishmoqda
2
.
1
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув
юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари.
Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
2
Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда жамоатчилик ёрдамидан
фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
88
O’zbekistonda huquqni muhofaza qilish idoralari bilan hamkorlikda bojxona organlari
tomonidan ham transmilliy narkoguruhlarning qonunga zid faoliyatini aniqlash va chek
qo’yish, kontrabanda kanallarini yopish, giyohvand o’simliklar maydonlarini yo’q qilish va
giyohvandlik illati yoyilishining oldini olish bo’yicha maxsus kompleks operatsiyalar
muntazam ravishda amalga oshirilmoqda. O’ylamay bosilgan qadam ko’p hollarda afsus-
nadomatga sabab bo’ladi. Nega deganda, tavakkalchilik hamisha ham muvaffaqiyatga
yetaklayvermaydi. Aholi orasida muntazam olib borilayotgan profilaktik targ’ibot va
tushuntirish ishlariga qaramasdan, hududlarda huquqbuzarlik va jinoyatlar soni
kamaymayapti. Afsuski, tavakkalchilikni xush ko’radigan ayrim nopok kimsalar o’z g’araz
maqsadlarini amalga oshirish uchun har qanday razillikdan tap tortmaydi. Giyohvandlik
butun dunyoda keng jamoatchilikni tashvishga solayotgan eng dolzarb muammolardan
hisoblanadi. Zero, giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda
muomala qilish bilan bog’liq jinoyatlarning ijtimoiy xavflilik darajasi juda yuqori. Narkotik va
psixotrop moddalarni iste’mol qilishning ortishi birinchi o’rinda og’ir kasalliklar va jinoyatlar
sodir etilishining ko’payishiga olib keladi
3
.
Giyohvandlik - jinoyatchilik bilan bog’liq hodisa. Birinchidan, narkotiklarni qo’lga
kiritish yoki ularning oldini olish uchun pul topish maqsadida og’ir oqibatli qasddan jinoyatlar
sodir etiladi. Ikkinchidan, narkotik moddalarni qabul qilish ta’siri ostida tez-tez jinoyatlar
sodir etiladi. Giyohvandlik bilan jinoyatchilik o’rtasidagi bog’liqlik giyohvandlik vositalarining
noqonuniy ao’lanishi oqibatida Yuzaga keladigan huquqbuzarlik harakatlarining sodir
etilishida namoyon bo’ladi. Bugungi globallashuv jarayonida turli fan-texnika, iqtisod
sohalarida keskin o’zgarishlar ro’y bermoqda va bu o’zgarishlar insonlarning zamon
talablariga mos ravishda bilim va ko’nikmalarini shaqillantirishlariga, o’z ustilarida yanada
ko’proq ishlashlariga undamoqda. Kimdir savdo sohasida, kimdir IT sohasida, kimdir
fantexnika sohasida va yana kimlardir davlat xizmatlarida turli yo’nalishlarda o’z faoliyatlarini
olib bormoqdalar
4
.
Barchamizga ma`lumki qayerda rivojlanish bo’lsa, o’sha yerda jinoyatchilik ham
rivojlanib boradi. Jinoyatlarni kim yoki kimlar sodir qiladi degan savolga esa, biz yuqorida
takidlab o’tgan sohalarda faoliyat Yuritmaydigan, o’z ustida ishlamaydigan yoki bo’lmasam
moddiy jihatdan yetarli darajada ta`minlangan oilalarning farzandlari yoxud moddiy jihatdan
qiynalgan oilalar tomonidan turli darajadagi jinoyatlar sodir qilinmoqda ba`zi jinoyatlar
oilaviy tarzda sodir qilinayotgani esa juda achinarli holat. Bugungi kunda tadbirkorlikka keng
imkoniyatlar yaratib berilayotgan bir davrda giyohvandlik vositalari savdosi ham avjiga
chiqib bormoqda
5
.
Hukumatimiz tomonidan har bir jamiyatimiz a`zolariga halol rizq bilan mehnat qilish
uchun yetarli imkoniyatlar yaratib berishga harakat qilinayotgan bir davrda, turli
такомиллаштириш масалалари»: республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
3
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп моддаларини сотиш
мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В.
6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
4
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-протсессуал
қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. – 2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
5
А.Т.Аширбоев. Жиноят ишини тўхтатиш тушунчаси ва аҳамияти. Эксмерткриминалистик фаолият:
истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон
Республикаси Ички ишлар вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
89
narkosindikatlar hamda narkobozorlar o’rtasida yaqin aloqalar ornatilib narkobiznes
transmilliy xususiyat kasb etib bormoqda. Bugungi kunda turli xalqaro tashkilotlarning
bergan ma`lumotlariga ko’ra yer Yuzi aholisining deyarli 500 mlndan ortiq qismi giyohvandlik
vositalarini va psixotrop moddalarni iste`mol qilib kelmoqda. O’zbekistonda esa 5 mingga
yaqin fuqaro giyohvandlikka qaram kishilar hisobida turadi. Giyohvandlikka qaram kishilar
hisobida turgan fuqarolarning 31 foizini 20-40 yoshdagilar tashkil etadi. Bundan tashqari,
ularning 1,8 foizida OIV infeksiyasi aniqlangan
6
.
Giyohvand moddalar insonni ayni kuch-quvvatga to’lgan davrida alkogolga nisbatan 4-6
barobar tezroq halokatga uchratadi. Ba`zi olimlarning e’trof etishiga qaraganda giyohvandlik
vositalari va psixotrop moddalari savdosi avj olgan ma`mlakatlarda ushbu jirkanch illatga ruju
qo’yish quidagi asoratlarni keltirib chiqarmoqda:
1.
Iqtisodiy asoratlar
:
katta pul sarflanishi, daromadlarning yo’qolishi, ishni yo’qotish,
qarzga botish, talonchilik va tilanchilik;
2. Ma’naviy asoratlar:
oilalarning buzilishi, befarqlik, tushkunlik, norozilik, xudbinlik,
mahdudlik;
3. Jinoiy asoratlar:
o’g’rilik, bosqinchilik, odam o’ldirish, urush va terror;
4. Tibbiy asoratlari:
- odamning ongi xiralashadi, his-tuyg’ulari keskin ravishda o’zgaradi, fikrlari chalkashib
ketadi;
- ko’ziga har xil qo’rqinchli narsalar ko’rinadi, qattiq qo’rqadi;
- jinsiy mao’l yo’qoladi va mijoz keskin susayadi;
- giyohvand moddalarni in’yektsiya yo’li orqali qabul qilinishi oqibatida OITS bilan
kasallanish darajasi ortadi
7
.
Hozirgi kunda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 1987-yil 7-
dekabrdagi qaroriga asosan, 26-iyun «Xalqaro giyohvandlikka qarshi kurash kuni» deb e’lon
qilingan va mazkur tashkilot tomonidan “Narkotik moddalar to’g’risida”gi, “Psixotrop
moddalar” hamda “Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarning noqonuniy ao’lanishiga
qarshi qurash to’g’risida”gi konventsiyalar qabul qilingan. O’zbekiston Respublikasida ham
xalqaro huquqning umum e`tirof etilgan normalarini tan olgan holda 1999 yil 19 avgust kuni
O’zbekiston Respublikasining “Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalar to’g’risida”
Qonuni qabul qilingan Mazkur qonunga asosan yurtimizda giyohvandlik vositalari va
psixotrop moddalarning noqonuniy aylanmasiga chek qo’yishga qaratilgan bir qator tadbirlar
amalga oshirlib kelinmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
6
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
7
Н.Қ.Усманалиев. Протсессуал муддатларнинг ҳисоблашда қўлланилувчи меъзонларнинг айрим жиҳатлари
//проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
90
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов.
Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев.
Жиноят
ишини
тўхтатиш
тушунчаси
ва
аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
91
16.
А.Т.Аширбоев
. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев.
“Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж
. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С
. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А
. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д
. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У
. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Хушвактова Н.А
. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
26.
Хушвактова Н.А
. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
