ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
50
ANTROPONIMIK TIZIMNING SHAKLLANISHIGA TA’SIR QILUVCHI
EKSTRALINGVISTIK VA LINGVISTIK OMILLAR
Ergashev Ulug‘bek Akbarali o‘g‘li
Farg‘ona davlat universiteti mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15744702
ANNOTATSIYA:
Mazkur maqolada antroponimik tizimning shakllanishi va
rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy omillar – lingvistik va ekstralingvistik omillar tahlil
qilinadi. Ismlar tizimi har bir xalqning madaniyati, dini, tarixi va ijtimoiy tuzumini ifoda
etuvchi muhim lingvomadaniy birliklardan biri sifatida ko‘riladi. Maqolada lingvistik
omillarning fonetik, morfologik, semantik va sintaktik jihatlari hamda ekstralingvistik
omillarning tarixiy, diniy, ijtimoiy, madaniy va hududiy ta’siri misollar orqali tahlil etiladi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, antroponimik tizim til va jamiyat o‘rtasidagi murakkab
munosabatlarni yoritib beruvchi ko‘zgudek xizmat qiladi.
KALIT SO‘ZLAR
Antroponimika, ism, lingvistik omillar, ekstralingvistik omillar, tarix, madaniyat,
fonetika, morfologiya, semantika, ijtimoiy tilshunoslik.
Kirish
Har qanday jamiyatda inson ismlari – ya'ni antroponimlar – shaxsni aniqlash, ijtimoiy
aloqalarda ishtirokini belgilash va madaniy xotirani uzviy aks ettirish vositasidir. Ismlar tili
xalqning tarixi, urf-odati, diniy e’tiqodi va siyosiy iqlimidan uzilmas holda rivojlanadi.
Antroponimika esa ana shu ismlar tizimini o‘rganuvchi muhim tilshunoslik yo‘nalishi
hisoblanadi. Antroponimik tizim faqat til qonuniyatlari bilan emas, balki tashqi ijtimoiy
omillar bilan ham shakllanadi. Shu sababli mazkur maqola antroponimik tizimga ta’sir
qiluvchi
lingvistik
va
ekstralingvistik omillar
ni chuqur tahlil qilishga qaratilgan.
Metodologiya
Maqola tahliliy-deskriptiv uslubda yozilgan bo‘lib, o‘zbek tilidagi antroponimlar korpusi
asosida lingvistik va ijtimoiy-madaniy jihatlar o‘rganildi. Komponent tahlil, struktura-
semantik tahlil, taqqoslama metodlar asosida ismlar tarkibi va ularning ijtimoiy kelib chiqishi
o‘rganildi. O‘zbek va boshqa turkiy tillardagi antroponimik tizimlar orasidagi o‘xshashlik va
farqlar ham e’tiborga olindi.
Natijalar
3.1. Ekstralingvistik omillar
Tarixiy omillar
— Turli davrlar, xususan, Sovet Ittifoqi davrida ruscha familiyalar va
patronimiklar antroponimik tizimga joriy qilindi (Masalan: Yoqubov, Anvarovna).
Mustaqillikdan so‘ng milliy shakllarga qaytish tendensiyasi kuchaydi.
Diniy omillar
— Islom dinining kirib kelishi bilan arabcha diniy ma'noli ismlar keng
tarqaldi (Abdulloh, Zaynab). Shuningdek, diniy shaxslar nomi ijtimoiy mavqega aylandi.
Madaniy urf-odatlar
— Ismlar bola haqida niyat va tilak ifodasi sifatida tanlanadi
(Baxtiyor, Saodat, Dilafruz). Ba’zida salbiy kuchlardan himoya qilish maqsadida berilgan
(To‘xta, Eshmat).
Ijtimoiy-iqtisodiy omillar
— Ommaviy madaniyat, migratsiya va globalizatsiya xorijiy
ismlarning (Malika, Amir, Rihana) tarqalishiga sabab bo‘lmoqda.
Etnik va hududiy omillar
— Hududiy o‘ziga xosliklar ismlarda aks etadi. Masalan,
Buxoro: Qosimjon, Farg‘ona: Qo‘chqor, Andijon: Asqarali.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
51
3.2. Lingvistik omillar
Fonetika
– Ismlarning talaffuzi til fonetik tizimiga moslashgan bo‘lishi kerak (masalan,
ikki yoki uch bo‘g‘inli ismlar afzal: Umida, Shavkat).
Morfologiya
– Ismlarda ishlatiladigan suffikslar (jon, bek, zoda, -ov, -ovna) grammatik
jihatdan shakllanishga ta’sir qiladi.
Semantika
– Ismlar orqali ezgulik, kuch-quvvat, go‘zallik, omad, e’tiqod kabi
tushunchalar ifodalanadi: Doniyor – aqlli; Shohruh – shoh yuzli.
Sintaksis
– Ismlar gapda egalik, to‘ldiruvchilik yoki murojaat shaklida ishlatiladi. Bu
ularning sintaktik faoliyatini belgilaydi: “Aziza keldi”, “Nodirning fikri to‘g‘ri”.
Munozara
Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, antroponimik tizim ko‘p qatlamli va murakkab
tizimdir. U nafaqat til qonunlariga, balki jamiyatdagi sotsiokulturaviy o‘zgarishlarga ham
bog‘liq. Masalan, tilshunos sifatida biz ismni morfologik analiz qilishimiz mumkin, biroq bu
ism nima sababdan tanlanganini, u zamiridagi diniy yoki tarixiy sabablardan bexabar
bo‘lishimiz mumkin. Shu boisdan, antroponimik tizim tahlilida lingvistik va ekstralingvistik
yondashuvlar bir-birini to‘ldirishi zarur.
O‘zbek jamiyatida ayniqsa diniy, madaniy va urf-odatga asoslangan nomlash an’analari
kuchli saqlanib qolgan. Shu bilan birga, zamonaviy tendensiyalar natijasida global ta’sirlar
ham kuchayib bormoqda.
Xulosa
Antroponimik tizimni to‘laqonli tushunish uchun uni ikki asosiy omil – til ichki
qonuniyatlari (lingvistik) va ijtimoiy-madaniy ta’sirlar (ekstralingvistik) asosida o‘rganish
zarur. O‘zbekiston misolida ko‘rilganda, bu ikki omil uyg‘unligi orqali shakllangan noyob va
boy antroponimik tizim mavjud. Bu tizim xalq ruhiyati, urf-odatlari, tarixiy xotirasi va til
o‘ziga xosligini ifoda etadi.
Kelajakdagi tadqiqotlarda O‘zbekistondagi zamonaviy ism tanlash tendensiyalari, global
ta’sirlar va yangi paydo bo‘layotgan antroponimik neologizmlar alohida e’tiborga olinishi
zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Atoyev, N. (2001).
O‘zbek ismlarining izohli lug‘ati
. Toshkent: Fan.
2.
Kuryokova, E.G. (2015).
Antroponimiya: Teoriya i Praktika
. Moskva: Nauka.
3.
Alpatov, V.M. (2005).
Yazyk i obshchestvo
. Moskva: URSS.
4.
Melikuziev, A. L. (2022). Historical and modern classification of paralinguistics.
Academicia Globe: Inderscience Research
,
3
(10), 126-128.
5.
Akbarali o‘g, E. U. B. (2025). ONOMASTIK TIZIMNING SHAKLLANISH TARIXI.
Лучшие
интеллектуальные исследования
,
41
(1), 277-281.
6.
Akbarali o‘g, E. U. B., & Inomjonovna, E. D. (2025). INGLIZ TILI ONOMASTIK TIZIMIDA
ANTROPONIMIYA SOHASINING SHAKLLANISHI.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
41
(1), 266-276.
7.
Akbarali o‘g, E. U. B. (2025). TILSHUNOSLIKDA ANTROPONIMLAR MUAMMOSI.
Лучшие
интеллектуальные исследования
,
41
(1), 282-289.
