ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
37
AHOLINING YOSH QATLAMIDA RAQAMLI SAVODXONLIK VA
KIBERXAVFSIZLIK MADANIYATI
Aziza Boboqulova
Buxoro innovatsiyalar universiteti
2-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15743296
Annotatsiya:
Ushbu maqolada raqamli savodxonlikning iqtisodiy va siyosiy hayotdagi
ahamiyati, kompyuter savodxonligi, axborotga xavfsiz va mos ravishda kirish, axborotni
boshqarish, tushunish, integratsiya qilish, muloqot qilish, baholash va yaratish qobiliyati tahlil
qilingan. Shuningdek, maqola video yozish va yuklash kabi boshqa ommaviy axborot
vositalarini ishlab chiqarish bo‘yicha bilimlarni ham o‘z ichiga oladi.
Аннотация:
В этой статье анализируется важность цифровой грамотности в
экономической и политической жизни, компьютерной грамотности, способности
безопасно и надлежащим образом получать доступ к информации, управлять,
понимать, интегрировать, сообщать, оценивать и создавать информацию. Статья также
включает знания о других видах медиапроизводства, таких как запись и загрузка
видео.
Annotation:
This article analyzes the importance of digital literacy in economic and
political life, computer literacy, the ability to access information safely and appropriately,
manage, understand, integrate, communicate, evaluate and create information. The article
also includes knowledge of other media production, such as recording and uploading videos.
Kalit so’zlar:
kiberxavfsizlik, raqamli savodxonlik, ommaviy axborot vositalari,
manipulyatsiya, resurs.
Ключевые
слова:
кибербезопасность,
цифровая
грамотность,
медиа,
манипуляция, ресурс.
Keywords:
cybersecurity, digital literacy, media, manipulation, resource.
Raqamli savodxonlik - bu iqtisodiy va ijtimoiy hayotda ishtirok etish uchun raqamli
qurilmalar va tarmoq texnologiyalari orqali axborotga xavfsiz va mos ravishda kirish,
boshqarish, tushunish, integratsiya qilish, muloqot qilish, baholash va yaratish qobiliyatidir. U
kompyuter savodxonligi, AKT savodxonligi, axborot savodxonligi va media savodxonligi deb
ataladigan kompetensiyalarni o‘z ichiga oladi. Raqamli savodxonlik - bandlik, munosib ish
o‘rinlari va tadbirkorlik uchun raqamli texnologiyalar orqali xavfsiz va mos ravishda
axborotga kirish, boshqarish, tushunish, integratsiya qilish, muloqot qilish, baholash va
yaratish qobiliyatini baholab beradi. Raqamli bo‘linish faqatgina qurilmaning Internetga
bog‘langanligini o‘z ichiga olib qolmasdan, shu bilan birgalikda, raqamli texnologiyalardan
foydalanish va tushunish imkoniyatlari va bilim ko‘nikmalarining yetishmasligini o‘rganishni
ham o‘z ichiga oladi. Odamlar qurilmani tokka ulay olishi va Internetga ulanishi mumkin
ammo, ulardan qanday qilib manfaatli foyda olishi insonlarning xavfsiz, ishonchli va samarali
foydalanishiga bog‘liqdir. Shu sababli jamiyatni o‘qitish va tarbiyalash zarurati tug‘iladi bu
odatda qishloq joylar, olis hududlar, infratuzulmalar yaxshi rivojlanmagan hududlarda
yashaydigan insonlarni tezlik bilan o‘zgarayotgan texnologiyalaridan foydalana olish
darajasiga yetkazish va inklyuziv raqamli iqtisodiyot landshaftni yaratish lozimdir.
Shuningdek, aholining raqamli savodxonlikda raqamli kompetensiyalardan foydalanishda
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
38
ma’lum bir soha masalan qishloq xo‘jaligi bilan bog‘liq bo‘lgan vazifalar va operatsiyalarni
bajarishda mobil telefon, smartfon, planshet va kompyuterlardan foydalanishda
foydalanuvchi o‘zlashtirishi kerak bo‘lgan 10 turdagi funksiyalar mavjud.
Ular quyidagilardan iborat:
1. Qurilmani zaryadlash va o‘chirib-yoqish.
2. Xabarlarni jo‘natish va qabul qilish.
3. Ilova tilini faollashtirish va o‘zgartirish.
4. Joylashuv ma’lumotlarini ulashish.
5. Umumiy profil yaratish.
6. Ilovaning maxfiylik siyosatini qidirish, tanlash, yuklab olish va tasdiqlash.
7. Ilova ichidagi moliyaviy operatsiyalar.
8. Tovar va xizmatlarni qidirish va narx ma’lumotlarini solishtirish.
9. Sotuvchi va xaridorning o‘zaro munosabati.
10. Hisobni ishonchli vakil orqali to‘ldirish
Mamlakatda raqamli savodxonlik mamlakatga quyidagi ijobiy tendensiyalarni taqdim
etadi:
− raqamli savodxonlik o‘quv jarayonini sezilarli darajada soddalashtiradi, bu AKT bilan
ishlashga odatlangan talabalar uchun turli xil qo‘shimcha materiallardan foydalanish imkonini
beradi;
− raqamli savodxonlik aloqaning tranzaksiya xarajatlarini kamaytiradi, bu an’anaviy
aloqa shakllariga qaraganda tezroq g‘oyalar, matnlar va ilmiy ishlarni almashish imkonini
beradi;
− raqamli savodxonlikning yuqori darajasi turli (mahalliy, mintaqaviy, xalqaro) ilmiy
hamjamiyatlarni yanada samarali yaratish va qo‘llab-quvvatlash imkonini beradi;
− raqamli savodxonlik kengaygani sari, ilmiy bilimlarni tarqatish uchun yangi
inkoniyatlar ochiladi, chunki ilmiy hamjamiyat va keng auditoriya o‘rtasidagi “ishtirok etish
bo‘shlig‘i” kamayadi.
Qolaversa, uzoq muddatli istiqbolda raqamli savodxonlikni keng yoyish mamlakatning
innovatsion rivojlanishining muhim tarkibiy qismlaridan biri sifatida e’tirof etiladi, chunki
AKT ning turli shakllari bilan ishlash bo‘yicha yaxshi rivojlangan ko‘nikmlarga ega bo‘lgan
fuqarolar katta ehtimol bilan yaratilgan yangi mahsulot va xizmatlardan foydalana oladilar.
Raqamli savodxonlik atamasi 1930-yillarda urush tashviqoti va 1960-yillarda reklamaning
kuchayishi natijasida mediasavodxonlik boʻyicha taʼlim Buyuk Britaniya va AQShda
boshlangan. Manipulyatsion xabarlar va ommaviy axborot vositalarining turli shakllarining
ko‘payishi ta’lim beruvchilarni yanada tashvishga solgan. Shundan keyin, o‘qituvchilar
ommaviy axborot vositalaridan olingan xabarlarni qanday baholash va baholashni o‘rgatish
uchun media savodxonligi bo‘yicha ta’limni targ‘ib qila boshlaganlar. Raqamli va media
kontentini tanqid qilish qobiliyati odamlarga noto‘g‘ri fikrlarni aniqlash va xabarlarni
mustaqil ravishda baholash imkonini beradi. Shaxslar raqamli va media xabarlarni mustaqil
ravishda baholashlari uchun ular raqamli va media savodxonlik malakasini namoyish etishlari
kerak. Renee Xobbs raqamli va media savodxonligini ko‘rsatadigan ko‘nikmalar ro‘yxatini
ishlab chiqib rivojlantirgan (raqamli va media savodxonligi xabarlarning ma’nosini tekshirish
va tushunish, ishonchlilikni baholash va raqamli ish sifatini baholash qobiliyatini o‘z ichiga
oladi). Raqamli savodli shaxs xabardorlikni yoyish va boshqalarga uyda, ishda yoki milliy
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
39
platformada raqamli yechimlarni topishga yordam berish orqali oʻz jamiyatining ijtimoiy
masʼuliyatli aʼzosiga aylanadi. Raqamli savodxonlik faqat raqamli qurilmada o‘qish va
yozishga taalluqli emas. Bu, shuningdek, video yozish va yuklash kabi boshqa ommaviy
axborot vositalarini ishlab chiqarish bo‘yicha bilimlarni ham o‘z ichiga oladi. YUNESKO ning
Statistika Instituti (UIS) YUNESKOning statistik idorasi boʻlib, BMTning global statistika
depozitariysi hisoblanadi. Ta’lim, fan, texnologiya va innovatsiyalar, madaniyat va aloqa
sohalarida ma’lumotlarni tahlil qiladi va turli reytinglarni shakllantiradi. UIS 1999-yilda
tashkil etilgan. U YUNESKOning statistik dasturini takomillashtirish, ishlab chiqish va yetkazib
berish uchun yaratilgan. Raqamli savodxonlik darajasini baholash indeksida 47 ta mamlakat
turli mintaqalardan qatnashadi va ular baholash metodikasidan kelib chiqib turli xildagi
metodika asosida baholanadi. Misol uchun, Kanadada “British Columbia’s Digital Literacy
Framework” asosida baholanadi, Hindistonda esa, “The Pradhan Mantri Gramin Digital
Saksharta Abhiyan”, Qozog‘iston raqamli savodxonlikni baholash uslubiyoti “ICDL” Ma’lumot
uchun ICDL bu - Xalqaro kompyuter haydovchilik guvohnomasi, xalqaro miqyosda e’tirof
etilgan malaka oshirish bo‘lib, fuqarolarga o‘zlarining kompyuter qobiliyatlarini xalqaro
miqyosda tan olingan standartga muvofiq sertifikatlash imkonini beradi. Malayziya dasturi
“MANAGEMENT, TECHNICAL AND IT skills programs” deb nomlanadi. Qirg‘iziston “ICDL”
baholash uslubiyotidan foydalanishi YUNESKO tomonidan taqdim etiladigan Raqamli
savodxonlik indeksida ko‘rsatib o‘tilgan O‘zbekiston raqamli savodxonlik indeksiga kirsa:
− Respublika aholisining axborot va ma’lumotlar savodxonligi oshadi, ya’ni bunda
ma’lumotlar va axborotlarni saralash, qidirish va ularni filtrlash imkoniyati;
− Raqamli texnologiyalar orqali boshqa insonlar bilan ma’lumotlar almashish, ulashish,
o‘zaro aloqada bo‘lish, hamkorlik qilish, shaxsga doir bo‘lgan raqamli ma’lumotlarni
boshqarish, ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish va muloqot jarayonida rioya qilinishi kerak
bo‘lgan odob-axloq qoidalari;
− Raqamli kontent yaratish, raqamli tarkibni integratsiyalash va qayta ishlab chiqish,
mualliflik huquqi va litsenziyalar, dasturlash jarayonlarini rivojlantirish;
− Qurilmalarning xavfsizligi, shaxsiy va maxfiy ma’lumotlar, sihat-salomatlik, faravonlik
va atrof-muhit xavfsizligini ta’minlash;
− Raqamli malaka bo‘shliqlari aniqlanadi, texnik muammolar aniqlanib, ijobiy hal
qilinadi, shuningdek, raqamli texnologiyalardan oqilona foydalanish yo‘lga qo‘yiladi.
Media Smarts raqamli va media savodxonligi, Kanada notijorat xayriya tashkilotidir.
Asosiy maqsadi, bolalar, yoshlar va ishonchli kattalar faol va xabardor raqamli fuqarolar
sifatida ommaviy axborot vositalari bilan aloqa qilish uchun tanqidiy fikrlash qobiliyatlariga
ega bo‘lishi lozim. Media Smarts 1996-yildan beri Kanada uylari, maktablari va jamoalari
uchun raqamli va mediasavodxonlik dasturlari va resurslarini ishlab chiqmoqda. Bu orqali
ular kattalarni axborot va vositalar bilan qoʻllab-quvvatlaydi, shunda ular bolalar va
oʻsmirlarga ommaviy axborot vositalari bilan oʻzaro aloqada boʻlish uchun zarur boʻlgan
tanqidiy fikrlash koʻnikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Yosh kanadaliklar tanqidiy,
samarali va mas’uliyatli tarzda barcha turdagi ommaviy axborot vositalariga kirish, ulardan
foydalanish, tushunish va ular bilan shug‘ullanish imkoniyatiga ega bo‘lishlari kerak.
Kanadada raqamli media savodxonligi boʻyicha taʼlim tadqiqoti asosida access, use,
understand & engage kabi koʻnikmalarni Kanada maktablarida oʻrgatish uchun yoʻl xaritasini
taqdim etadi. Raqamli media savodxonligining to‘qqizta asosiy mavzusi (quyidagi havolada
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
40
keltirilgan) va o‘qituvchilarga har bir viloyat va hudud uchun o‘quv dasturlari natijalari bilan
bog‘liq bo‘lgan yordamchi darslar va interfaol resurslarni taqdim etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O’RQ-764-son. Kiberxavfsizlik to‘g‘risida. 15.04.2022
2.
Ismailov X.M. Raqamli iqtisodiyotda raqamli savodxonlik indeksining ahamiyati. //
Raqamli iqtisodiyot ilmiy-elektron jurnali, 2023
3.
Djurayeva P.S. Raqamli savodxonlik – bugungi o’qituvchi kompetensiyasi // “Raqamli
taʼlimning zamonaviy tendentsiyalari va ularni taʼlim-tarbiya jarayoniga tadbiq qilish yo‘llari”
mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi 25-oktabr 2023-yil.
