ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
28
YAYLOV RESURSLARIDAN SAMARALI FOYDALANISHDA RIVOJLANGAN
MAMLAKATLAR TAJRIBASI VA O‘ZBEKISTON SHAROITIGA MOS
INNOVATSION YONDASHUVLAR
Qudratov Erali Sherali o‘g'li
Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi sohasida strategik rivojlanish va tadqiqotlar
xalqaro markazi tayanch doktoranti.
qudiratoverali@gmail.com +998 91 901 11 22
https://doi.org/10.5281/zenodo.15737272
Annotatsiya:
Tezisda yaylov resurslaridan samarali foydalanish masalasi global oziq-
ovqat xavfsizligi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqiladi. Rivojlangan mamlakatlar tajribasi asosida
sermahsul zotlar, intensiv texnologiyalar va zonal ixtisoslashuv orqali chorvachilik
samaradorligini oshirish imkoniyatlari O‘zbekiston sharoitida tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
yaylov resurslari, chorvachilik samaradorligi, sermahsul zotlar,
innovatsion texnologiyalar, ozuqa xavfsizligi, zonal ixtisoslashuv, xalqaro tajriba.
Аннотация:
В тезисе рассматривается вопрос эффективного использования
пастбищных ресурсов в контексте глобальной продовольственной безопасности. На
примере опыта развитых стран анализируются возможности повышения
продуктивности животноводства в Узбекистане за счёт высокопродуктивных пород,
интенсивных технологий и зональной специализации.
Ключевые слова:
пастбищные ресурсы, продуктивность животноводства,
высокопродуктивные породы, инновационные технологии, продовольственная
безопасность, зональная специализация, международный опыт.
Аннататион:
Тҳис тҳесис ехаминес тҳе еффиcиент усе оф пастуре ресоурcес ин тҳе
cонтехт оф глобал фоод сеcуритй. Басед он тҳе ехпериенcе оф девелопед cоунтриес, ит
аналйзес оппортунитиес то енҳанcе ливестоcк продуcтивитй ин Узбекистан тҳроугҳ
ҳигҳ-йиелд бреедс, интенсиве теcҳнологиес, анд зонал спеcиализатион.
Кей wордс:
пастуре ресоурcес, ливестоcк продуcтивитй, ҳигҳ-йиелд бреедс,
инновативе теcҳнологиес, фоод сеcуритй, зонал спеcиализатион, интернатионал
ехпериенcе.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining ma’lumotlariga ko‘ra, “2050-yilga borib jahon aholisi
soni 9,2 milliard kishiga yetishi qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini yetishtirishni 70 foizga
oshirish zaruratini keltirib chiqarmoqda”
1
. Chet mamlakatlarda go‘sht va sut yo‘nalishidagi
qoramolchilik, ayniqsa, qoramol go‘shti bilan ta’minlanish esa Argentina (110 kg) va
Urugvayga (106 kg) to‘g‘ri keladi. Sut mahsulotlari bilan ta’minlanishning eng yuqori
ko‘rsatkichlari (aholi jon boshiga 1950 kg) Yangi Zelandiya, Daniya va Gollandiyaga xos. Yangi
Zelandiya, Daniya, Gollandiya, Argentina hamda Urugvay davlatlarida sermahsul zotlar va
samarali texnologiyalar yaratilib, chorvachilikka keng joriy qilish orqali chorvachilik
tarmoqlarida samaradorlik ko‘rsatkichlariga erishilmoqda. Respublika hududining katta
qismini pichanzor va yaylovlar tashkil qiladi. Bu yerlar chorvachilikni rivojlantirish uchun
asosiy ozuqa bazasi bo‘lib hisoblanadi. 2024 yil 1 yanvar holatiga respublikada umumiy yer
1
Позаботимся о будущем сельского хозяйства. –www.bayer.ru
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
29
maydoni
21089,3 ming
gektar tabiiy pichanzor va yaylovlar mavjud bo‘lib, shu jumladan, suv
bilan ta’minlangan yaylovlarning umumiy yer maydoni
19290,1 ming
gektarni yoki umumiy
yaylov maydonlarining 95% ni tashkil qiladi. Tabiiy sharoitlariga qarab, yaylov va
pichanzorlar cho‘l-tekislik (cho‘l mintaqasi), tekislik-tepalik (adir mintaqasi) va tog‘ oldi
hududlari (tog‘ mintaqasi) ga bo‘linadi. Cho‘l-tekislikdagi pichanzor va yaylov yerlar
respublikaning shimoliy - g‘arbiy qismida, dengiz sathidan 500 m. gacha balandlikda
joylashgan. Ular yil davomida foydalaniladigan pichanzor va yaylovlardan iborat bo‘lib,
asosan, qorako‘lchilikka ixtisoslashgan zonalarda joylashgan.
Sharqda cho‘l-tekislik pichanzor va yaylovlar asta-sekin tekislik-tepalik pichanzor
hamda yaylovlarga o‘tib, dengiz sathiga nisbatan 1000-1200 m. balandlikda joylashgan. Adir
mintaqasining pichanzor va yaylovlari, asosan, kuzgi-bahorgi pichanzor va yaylovlarni tashkil
etadi.
Yaylov yerlaridan foydalanishning asosiy maqsadi chorvachilik sohasida keng qo‘llanishi
bilan alohida ahamiyat ega. Mamlakatimizni xorij davlatlari bilan taqoslaganda O‘zbekiston
aholisi asosan qoramol go‘shti, qo‘y va echki go‘shtidan iste’mol qilishni hamda bu turdagi
hayvonlarni yaylov yerlarida boqishni afzal ko‘rishadi. Shuning uchun, bu turdagi hayvonlarni
fermer, dehqon va shaxsiy xo‘jaliklarning yaylov hududlarida parvarishlash aholining go‘sht
mahsulotlariga bo‘lgan talab bilan bog‘lash mumkin. Bu borada, xo‘jaliklar faoliyatining
barqaror rivojlanishi uchun rivojlangan mamlakatlar tajribasidan foydalanish hamda sohaga
intensiv texnologiyalarni qo‘llash muhim ahamiyatga ega.
Yaylov resurslaridan samarali foydalanish bo‘yicha tahliliy tavsiyalar
Global oziq-ovqat xavfsizligi va yaylov resurslari
FAO (BMT Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti) hisob-kitoblariga ko‘ra, 2050-
yilgacha go‘sht va sut mahsulotlariga bo‘lgan talab 70% ga oshadi.
Ayni paytda dunyo yaylovlarining 60% dan ortig‘i degradatsiyaga uchragan (er
shilliqlanishi, ozuqa yo‘qolishi, shorlanish).
Yaylov resurslarini tiklamasdan bu ehtiyojni qondirish imkonsiz — ayniqsa,
chorvachilik oziq bazasining 65–80% yaylovlarga bog‘liq.
Rivojlangan mamlakatlar tajribasidan tavsiyalar
Argentina va Urugvay:
Qoramol boshiga yiliga 110 kg dan ortiq go‘sht ishlab chiqariladi.
Yaylovlarda rotatsion boqish tizimi (muqobil yaylovlarda navbat bilan boqish) asosiy
usul sifatida joriy etilgan.
Yangi Zelandiya:
Har 1 gektar yaylovdan o‘rtacha 22–30 ts/ga yem-xashak olinadi.
Chorvachilikdagi intensivlashtirish va genetik seleksiya orqali sut ishlab chiqarish
bo‘yicha dunyoda yetakchi.
Daniya:
Yashil texnologiyalar (biooziqlantiruvchilar, axborot tizimlari) asosida yaylovlar
boshqariladi.
Agrosektor va ilmiy tadqiqotlar o‘rtasida uzviy integratsiya mavjud.
3. O‘zbekistonda mavjud salohiyat va muammo
2024-yil holatiga 21 mln gektardan ortiq yaylov maydoni mavjud, bu umumiy qishloq
xo‘jaligi yerlarining yarmidan ko‘proq.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
30
95% yaylov tabiiy suv bilan ta’minlangan, ammo hosildorlik past (ko‘p joylarda 1–4
ts/ga).
Dehqon va fermer xo‘jaliklarida chorva ozuqasi ta’minoti yilda 30–35% yetishmayapti
— bu mahsuldorlikka to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir qiladi.
Tavsiya etiladigan zamonaviy yondashuvlar
• Agrofitotsenoz yaratish: shudring o‘ti, saksovul, teresken, chogon kabi o‘simliklarni
sun’iy ekish.
• Yaylov agrotexnik xizmatlari: GIS monitoring, degradatsiya xaritalari, agroagregatlar
yordamida eroziya nazorati.
• Mahalliy iqlimga mos seleksiya: qurg‘oqchilik va sho‘rlanishga bardoshli o‘simlik
zotlarini mahalliylashtirish.
• Xususiy sektor ishtirokini oshirish: subsidiya va soliq imtiyozlari orqali fermerlarni
rag‘batlantirish.
Xorijiy davlatlar tajribasini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, yuqori hosildorlikka erishish
uchun yaylov resurslarini muhofaza qilish va ularni qayta tiklashga ilmiy asoslangan
yondashuv zarur. Bu borada O‘zbekistonda ham innovatsion boshqaruv tizimlarini
rivojlantirish, fermer xo‘jaliklari uchun iqtisodiy rag‘batlantiruvchi choralarni (subsidiya,
imtiyozli kredit, texnik xizmatlar) kuchaytirish, va qishloq joylarda chorvachilik mahsulotlari
yetishtirish hajmini oshirish orqali ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikka erishish mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
BMT Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO). The future of food and agriculture:
Trends and challenges. – Rome: FAO, 2017. – 180 b.
2.
Каримов Б. Қ., Тошматов Ш. Э. Яйлов ерларидан фойдаланиш ва уларни муҳофаза
қилиш. – Тошкент: “Fan”, 2021. – 248 б.
3.
Ibragimov R., Abdurazzakov A. Innovatsion texnologiyalar asosida yaylovlardan
foydalanish samaradorligini oshirish yo‘llari. // Qishloq xo‘jaligi iqtisodiyoti va innovatsiyalar
jurnali, 2023, №2. – B. 45–51.
4.
International Livestock Research Institute (ILRI). Global Agenda for Sustainable
Livestock: Enhancing the contribution of livestock to food security and poverty reduction. –
Nairobi, Kenya: ILRI, 2020. – 96 p.
5.
Баҳодирова Н. М. Қишлоқ хўжалигида яйлов ерларидан оқилона фойдаланишнинг
илмий-амалий асослари. – Самарқанд: СамИҚХТИ нашриёти, 2022. – 190 б.
6.
OECD. Innovation, Agricultural Productivity and Sustainability in New Zealand. OECD
Food and Agricultural Reviews. – Paris: OECD Publishing, 2021. – 115 p.
7.
FAOStat – Food and Agriculture Organization of the United Nations.
https://www.fao.org/faostat/
8.
Хожиматов Ҳ. Қорамолчиликни ривожлантиришда яйлов экотизимининг ўрни. //
“Аграр фанлар ахборотномаси” журнали, 2023, №4. – Б. 30–36.
9.
Ministry for Primary Industries of New Zealand. Pasture Management Guidelines. –
Wellington: MPI, 2022. – 68 p.
10.
Халқаро чорвачилик маркази (ILRI) ҳисоботлари. https://www.ilri.org/
