ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
25
TA'LIM JARAYONIDA RAG'BATLANTIRISH METODINING TASHKILIY
TEXNOLOGIYALARI
Jumakulova Mavludaxon Xosilovna
Andijon davlat universiteti tayanch doktaranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15736300
Annotatsiya.
Zamonaviy ta'lim tizimida o'quvchilarning o'quv faoliyatiga qiziqishini
oshirish va ularni rag'batlantirish muhim pedagogik vazifa hisoblanadi. Ushbu maqolada
ta'lim jarayonida qo'llaniladigan rag'batlantirish metodlarining tashkiliy texnologiyalari,
ularning pedagogik asoslari va amaliy qo'llanilishi tahlil qilingan. Tadqiqot pedagogik
nazariyalar va zamonaviy ta'lim tajribalariga asoslanadi.
Kalit so'zlar:
ta'lim motivatsiyasi, o'quvchi rag'batlantirilishi, pedagogik texnologiyalar,
sinf boshqaruvi, intrinsik motivatsiya, ta'lim sifati.
Kirish.
Ta'lim jarayonida o'quvchilarni rag'batlantirish masalasi doimo pedagoglarning
e'tiborida bo'lgan. O'quvchilarning bilim olishga bo'lgan qiziqishini uyg'otish, ularning ichki
motivatsiyasini rivojlantirish va ta'lim sifatini oshirish uchun turli rag'batlantirish metodlari
ishlab chiqilgan. Zamonaviy pedagogika fani o'quvchi shaxsiyatini har tomonlama
rivojlantirishga qaratilgan rag'batlantirish texnologiyalarini tizimli ravishda qo'llashni talab
etadi.
Ta'lim tizimida rag'batlantirish metodlarining samarali qo'llanilishi o'quvchilarning
o'quv yutuqlarini oshirish, sinfda ijobiy muhit yaratish va pedagogik maqsadlarga erishishda
muhim rol o'ynaydi.
Pedagogik psixologiyada motivatsiya ikki asosiy turga bo'linadi: ichki (intrinsik) va
tashqi (ekstrinsik) motivatsiya. Ichki motivatsiya o'quvchining bilim olishga bo'lgan tabiiy
qiziqishi va ehtiyojidan kelib chiqadi. Tashqi motivatsiya esa mukofot, baho yoki boshqa
stimullar orqali hosil qilinadi.
Dunyo ta’lim tizimida rag’batlantirish usullari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
o'quvchilarning muvaffaqiyatlarini har kuni nishonlash, dars mavzularini qiziqarli qilish
uchun stiker token va teglardan foydalanish, o'rganilayotgan bilimlarni kelajakdagi kasb
faoliyatiga bog'lash va o'quvchilarga tanlov imkoniyatlarini taklif etish.
Hardré va Sullivan tomonidan aniqlangan eng keng tarqalgan to'rtta motivatsiya
strategiyasi: (a) munosabatlar qurish, (b) rag'batlantirish, (c) ahamiyatlilikni ta'minlash va (d)
og'zaki maqtov berish. Bu strategiyalar pedagogik faoliyatning asosini tashkil etadi[1].
Pedagogikada rag‘batlantirish metodining quyidagi turlari mavjud:
1. Og'zaki rag'batlantirish. Og'zaki maqtov va rag'batlantirish eng oddiy va samarali
usullardan biridir. O'qituvchining ijobiy baholashi o'quvchining o'ziga bo'lgan ishonchini
oshiradi va yangi yutuqlarga undaydi. Bu metodda muhimi - maqtovning aniq va haqiqiy
bo'lishidir.
2. Moddiy rag'batlantirish. Moddiy mukofotlar, stikerlar, diplomlar va boshqa nishonlar
o'quvchilarning yutuqlarini tan olishda qo'llaniladi. Biroq, bu uslub bilan ehtiyotkorlik bilan
muomala qilish kerak, chunki ortiqcha moddiy rag'batlantirish ichki motivatsiyani
susaytirishi mumkin.
3. Faoliyat orqali rag'batlantirish. O'quvchilar o'rtasida va ular bilan ijobiy munosabatlar
o'rnatish uchun ko'plab imkoniyatlar yaratish. Tegishlilik hissini yaratishga harakat qiling,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
26
shu bilan birga o'quvchilarning ijtimoiy qadrlang. Umumiy maqsad hissini yaratadigan
faoliyatlar o'quvchilarni rag'batlantiradi va ularning tegishlilik hissini kuchaytiradi[2].
O'quvchilarni o'rganishga undashning eng yaxshi usullaridan ba'zilari - kuchli
munosabatlar qurish, ijobiy ta'lim muhitini yaratish va ularning o'rganayotgan narsalariga
haqiqiy hayot bilan bog'liqlik o'rnatishga imkon berish. Bu uzoq muddatli strategiyalar juda
faol sinfni yaratishda uzoq yo'l bosadi.
O'quvchilarning qiziqishlarini tushunish uchun o'quv yili boshida qiziqishlar
inventarizatsiyasini o'tkazish muhim strategiyadir. Har bir o'quvchining individual
xususiyatlarini hisobga olish rag'batlantirish samaradorligini sezilarli darajada oshiradi.
Zamonaviy ta'lim tizimida raqamli vositalardan foydalanish o'quvchilar uchun yangi
imkoniyatlar yaratadi. O'zbekistondagi oliy ta'lim sifatiga innovatsiya va raqamlashtirishning
ta'siri bo'yicha tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, texnologik yechimlar ta'lim samaradorligini
oshirishda muhim rol o'ynaydi.
Talabalarga o'rganayotgan materialning kelajakdagi kasb faoliyatidagi ahamiyatini
tushuntirish motivatsiyani oshirishning samarali usulidir. Bu yondashuv talabalarning
ta'limga bo'lgan munosabatini o'zgartiradi va ularga yangi maqsadlar beradi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 28 yanvardagi „2022-2026 yillarga
mo‘jallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida“gi PF-60-sonli
farmoniga muofiq ta'lim va fanni rivojlantirish alohida ustuvor yo'nalish sifatida
belgilangan[3].
Milliy dasturni ishlab chiqish jarayonida dunyoning 30 dan ortiq yetakchi
mamlakatlarida ta'limni isloh qilish tajribasi o'rganilgan. Bu tajriba O'zbekiston ta'lim
tizimida rag'batlantirish metodlarini takomillashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
O'qituvchilar ta'lim muhiti, dars materiallari, o'qitish strategiyalari, ta'lim faoliyati va
baholash bo’yicha o’zining pedagogic mahoratidan foydalangan holda ta’lim jarayonini tashkil
eta oladi. Bularning loyihalanishi va moslashtirilishi o'quvchi motivatsiyasiga ta'sir qiladi, bu
esa o'z navbatida o'quvchi o'rganishiga ta'sir qiladi[4]. Rag'batlantirish metodlarining to'g'ri
qo'llanilishi o'quvchilarning nafaqat joriy o'quv yutuqlarini, balki kelajakdagi ta'lim faoliyatiga
bo'lgan munosabatini ham ijobiy yo'nalishda o'zgartiradi.
Ammo ba’zi holatlarda rag’batlantirish metodidan ta’lim jarayonida foydalanishda
muammolar uchrab turadi.
1. O'qituvchilarning rag'batlantirish metodlari bo'yicha bilim va ko'nikmalarining
etishmasligi
2. Sinflarda o'quvchilar sonining ko'pligi natijasida individual yondashuvni amalga
oshirishda qiyinchiliklar
3. Zamonaviy texnologik vositalar bilan ta'minlanmaganligi.
4. Rag'batlantirish tizimlarining tizimli qo'llanilmasligi
Yuqoridagi muammolarni bartaraf etish maqsadida quyidagi takliflarni beramiz:
1. O'qituvchilarni rag'batlantirish metodlari bo'yicha muntazam treninglardan o'tkazish
2. Har bir sinf uchun individual rag'batlantirish dasturlarini ishlab chiqish.
3. Zamonaviy texnologik vositalar bilan ta'minlash.
4. Maktab miqyosida yagona rag'batlantirish tizimini joriy etish.
Ta'lim tizimidagi rag'batlantirish metodining tashkiliy texnologiyalari zamonaviy
pedagogikaning muhim tarkibiy qismidir. O'quvchilarning ta'lim faoliyatiga bo'lgan qiziqishini
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
27
oshirish, ularning ichki motivatsiyasini rivojlantirish va yuqori ta'lim natijalariga erishish
uchun rag'batlantirish metodlarining to'g'ri va tizimli qo'llanilishi zarur.
Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, eng samarali rag'batlantirish tizimlari ichki va
tashqi motivatsiya metodlarini muvozanatli ravishda birlashtiradi, har bir o'quvchining
individual xususiyatlarini hisobga oladi va zamonaviy pedagogik yondashuvlarga asoslanadi.
O'zbekiston ta'lim tizimida rag'batlantirish metodlarini takomillashtirish davlat
siyosatining ustuvor yo'nalishlaridan biri hisoblanadi. Xalqaro tajribani o'rganish va mahalliy
sharoitlarga moslashtirish orqali ta'lim sifatini yangi bosqichga olib chiqish mumkin.
Kelajakda rag'batlantirish texnologiyalari raqamli vositalar, shaxsiylashtirish elementlari va
xalqaro standartlar bilan yanada boyitiladi. Bu esa har bir o'quvchining potentsialini to'liq
ro'yobga chiqarish va O'zbekiston ta'lim tizimini jahon andozalariga moslashtirishga yordam
beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Hardré and Sullivan. "10 strategies that promote motivation." December 9, 2024. URL:
https://theeducationhub.org.nz/10-strategies-that-promote-motivation/
2.
Y.Rasulova, D.Maqsudovalar tomonidan ishlab chiqilgan “Tarbiyaviy ishlar metodikasi”
nomli o‘quv qo‘llanma b-124
3.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022-2026 yillarga
mo’jallangan yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasi to’g’risida”gi PF-60-sonli Farmoni//
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 28.01.2022 y, 06/22/60/0082-son.
4.
Ahmedova Dilnoza Xabibullo qizi, Ahmadaliyeva Dilrabo Xabibullayevna. Possibilities of
the interactive encouragement method in increasing the vocabulary of primary class
students// science and innovation international scientific journal volume 3 issue 1. 2024/1.
B- 262-266
5.
Shahobiddinova Sevinch Rahimovna. Pedagogikada ragʻbatlantirish metodi.
//Conference of natural and applied sciences in scientific innovative researchIssue 2.
February 2024. B-173-177
6.
ogli Melikuziev, A. L. (2022).
HISTORICAL AND MODERN CLASSIFICATION OF
PARALINGUISTICS. Academicia Globe: Inderscience Research, 3 (10), 126–128
.
