ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
19
5-KLASLARDA MUZIKADA VOKAL-SIMFONIYALÍQ JANRÍN INTERAKTIV
METODTAN PAYDALANÍP OQÍTÍW
Bekbaulieva Feruza Majit qızı
Ájiniyaz atındaǵı NMPI studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15736228
Zamanagóy tálim sistemasında oqıwshılardıń ǵárezsiz pikirlewin rawajlandırıw, olardı
belsendilikke úyretiw hám tálim procesin nátiyjeli shólkemlestiriw úlken áhmiyetke iye
bolmaqta. Sol tárepten ınteraktiv metodlar - yaǵnıy, oqıwshı hám oqıtıwshı arasındaǵı óz-ara
aktiv baylanısqa tiykarlanǵan sabaq metodları tálimde zárúrli orın tutadı. Bul maqalada
ınteraktiv metodtıń teoriyalıq tiykarları, abzallıqları hám de onı qóllanıwda itibar beriliwi
kerek bolǵan tárepleri haqqında sóz júritiledi.
Interaktiv metod túsinigi. "Interaktiv" sózi latın tilindegi “inter” - óz-ara, “actio” - háreket
qılıw sózlerinen kelip shıqqan bolıp, "óz-ara tásir", "aktiv baylanıs" degen mánisti ańlatadı.
Pedagogikada bul termin oqıtıwshı menen oqıwshı, oqıwshılar óz-ara aktiv baylanısta bolıp,
birgelikte bilim alıw processinde qatnasıwın ańlatadı.
Hámmemizge belgili kórkem ónerdiń bir túri bolǵan muzikada janrlardıń kóplegen
túrleri bar. Bulardı mektep jasındaǵı balalarǵa qızıqlı hám mazmunlı etip oqıtıw, pedagogtan
úlken sheberlikti talap etedi. Vokal muzika - aytıw ushın arnalǵan muzika. Vokal muzikaǵa
jeke, ansambl hám de xor tárizinde, sonday-aq, muzika ásbapları menen birge yaki ulıwma
joldaslıqsız (máselen, úlken qosıq, akapella xorları sıyaqlı) atqarılatuǵın shıǵarmalar
kiretuǵınlıǵın mektep jasındaǵı balalarǵa eń aldı menen túsindirip beremiz. Ádebiyatlarda da,
vokalǵa usılayınsha anıqlama beriledi. Al, simfoniya - (áyyemgi grekshe: συμφωνία -
"ohangdoshlik") - simfoniyalıq muzikanıń jetekshi janrı, kompozitorlıq bagdarındaǵı saz
muzikasının joqarı forması. Simfoniyalıq orkestr atqarıwına mólsherlengen; ayırım
simfoniyalarda xor hám jeke atqarıwshılar da tartıladı. Bunnan basqa, tarlı orkestr, úpleme
sazları orkestrı hám basqa orkestrlerge mólsherlengen Simfoniyalar da ushırasadı.
Simfoniyanıń klassikalǵı forması ulıwma ideya hám bir pútin dramaturgiyaǵa tiykarlanǵan 4
bólimli dúrkindi quraydı:
1-bólimi - temalardıń qarama-qarsılıǵı hám de tez rawajlanıwı menen baylanıslı boladı;
2-bólimi - lirikalıq sheginiw wazıypasın atqaradı;
3-bólimi - menuet yaki skerso xarakterinde jazıladı;
4-bólimi - kóbinese saltanatlı, yoshli juwmaq bolıp tabıladı.
Mine joqardaǵı simfoniya túrlerin oqıwshılarǵa klaster arqalı úyretken maqul. Úlgi:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
20
XXI asirde tálim procesiniń túpten ózgeriwi, jańasha metod hám jantasıwlardıń
engiziliwi zamanagóy oqıtıwshıdan tek bilim beriwshi ǵana emes, bálkim oqıwshılardıń
pikirlewin rawajlandırıwshı, olardı belsendi qatnasıwshı retinde qáliplestiriwshi bolıwdı da
talap etip atır. Sol tárepten ınteraktiv metodlar - yaǵnıy óz-ara baylanıs hám sheriklik
tiykarında shólkemlestiriletuǵın oqıw iskerligi - tálimde zárúrli orın tutadı. Ínteraktiv
jantasıwda oqıwshı passiv tıńlawshıdan aktiv qatnasıwshıǵa aylanadı. Bul maqalada
ınteraktiv metodlar mazmunı, túrleri, olardıń oqıw processindegi roli hám de ámeliyatta
qollanılıwı analiz etiledi.
Klaster metodı - pedagogikalıq, didaktikalıq strategiyanıń belgili bir forması bolıp, ol
bilimlendiriw pidayılarına qálegen mashqala (tema) boyınsha erkin, ashıq pikirlew hám
pikirlerdi erkin bayan etiw ushın sharayat jaratıwǵa járdem beredi. Bul metod túrli ideyalar
arasındaǵı baylanıslar pikirlew imkaniyatın beriwshi strukturanı anıqlawdı talap etedi.
Klaster metodı anıq obyektke baǵdarlanbaǵan pikirlew forması esaplanadı. Onnan
paydalanıw insan miyi iskerliginiń islew principi menen baylanıslı halda ámelge asadı. Bul
metod belgili temanıń bilim alıwshılar tárepinen tereń hám puqta ózlestirilgenge shekem
pikirlew iskerliginiń bir bapta bolıwın támiyinlewge xızmet etedi.
Metodikalıq miynetlerde klaster metodınıń nátiyjeliligin tómendegishe kórsetedi. Bul
texnikanıń mánisi belgili bir mashqala boyınsha bar bilimlerdi sistemalastırıwǵa urınıw bolıp
tabıladı. Awdarmada klaster sózi topar, juldız toparı mánisin bildiredi. Klaster oqıwshılarǵa
tema boyınsha erkin hám ashıq pikir júrgiziw imkaniyatın beredi, [1.50]- dep kórsetiledi.
Juwmaq. Interaktiv metodlar tálim procesin janlandıradı, oqıwshılardıń bilimdi bekkem
iyelewlerine járdem beredi. Bul metodlar arqalı oqıwshı tekǵana tayın bilimdi aladı, bálki onı
talıqlaydı, sın kózqarastan bahalaydı hám real turmısta qóllanıw múmkinshiligin úyrenedi.
Simfoniya
temalardıń qarama-
qarsılıǵı hám de tez
rawajlanıwı menen
baylanıslı boladı
menuet yaki
skerso
xarakterinde
jazıladı
kóbinese saltanatlı,
yoshli juwmaq bolıp
tabıladı
lirikalıq
sheginiw
wazıypasın
atqaradı
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
21
Zamanagóy pedagogikada ınteraktiv metodlar bólek orın tutadı. Sol sebepten oqıtıwshılar
ınteraktiv metodlardı tereń úyrenip,ámeliyatta qollana alıwı tálim sapasınıń asıwına xızmet
etedi. Jaqsı islengen ınteraktiv sabaq - bul tekǵana bilim emes, bálki turmıslıq kónlikpelerdi
qáliplestiriw quralı bolıp tabıladı. Sabaq nátiyjeliligin arttırıwda innovaciyalıq usıllardan
paydalanıw, oqıtıwshılardıń sheberligin arttırıw, bárinen burın, olardıń arnawlı kásiplik
potencialına baylanıslı. Innovaciyalıq usıllardan paydalanıw oqıtılatuǵın pánlerdiń saatın
esapqa alǵan halda olardıń bilimin arttırıw mashqalasın da hár qıylı jollar menen sheshiw
zárúr. Biraq, klaster metodi sheberligi sonday universal komponentlerdi óz ishine aladı, bul
komponentlerden hár túrli oqiw pánleri pedagogları paydalana aladı hám bul bagdarda olar
tez waqitta jaqsı nátiyjege erisiwi múmkin. Potencial anıq pán baǵdarında anıq jumıstı
nátiyjeli orınlaw ushın zárúr bolǵan ózine tán ózgeshelikti bildiredi. Potencial túsinigi óz
ishine arnawlı bilimler, ózine tán kónlikpeler, pikirlew usılların hám óz háreketlerine
juwapkershilikti túsiniwdi qamtıp aladı. Jáne sol da belgili, oqıtıwshılar ótkerilip atırǵan
sabaqlardan, óziniń islep atırǵan jumısınan qanaatlanıwı da júdá úlken áhmietke ie.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Umarova G. Klaster tanqidiy fikrlash texnologiyasi texnikasi sifatida // Central asian
journal of multidisciplinary research and management studies. Toshkent, -2024 y.
2.
Nadirova A. Qaraqalpaq muzıka tariyxı. Tashkent: Sano-standart, 2018. – 384 b.
3.
Jabborov A., Begmatov S., Azamova M.. O‘zbek musiqasi tarixi. —Тoshkent: Fan va
texnologiya, 2018. – 384 b.
