ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
109
O‘ZBEK, QORAQALPOQ VA TURKIY XALQLAR ADABIYOTIDAGI BUYUK
SIYMOLAR IZDOSHI
Kabulova Zamira Adilbayevna
Qoraqalpoq davlat universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi dotsenti
Dadebayeva Malika Miratbayevna
Qoraqalpoq davlat universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15779411
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Ajiniyoz ijodining qoraqalpoq adabiyotida tutgan o‘rni
haqida so‘z boradi. Ajiniyoz asarlarining badiiyati va o‘rganilish tarixi tadqiq qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Ajiniyoz, qoraqalpoq adabiyoti, folklor, lirika, ijtimoiylashuv, badiiylik,
adabiy ta’sir.
Annotation.
This article talks about the role of Ajiniyaz's work in Karakalpak literature.
The history of art and study of Ajinyoz's works will be researched.
Key words:
Ajinyoz, Karakalpak literature, folklore, lyrics, socialization, artistry, literary
influence.
Har bir xalqning o‘ziga xos tarixiy taraqqiyot yo‘li, madaniy-ma’naviy merosi
bo‘lganidek, bu yo‘ldan munosib o‘rin egallagan buyuk siymolari ham mavjud. Ular faqat o‘z
davrining emas, balki keyingi avlodlarning ham ma’naviy-ma’rifiy tarbiyasiga bevosita ta’sir
etuvchi, millat tafakkurini shakllantiruvchi ulug‘ zotlardir. Bunday shaxslar millat tarixida
o‘chmas iz qoldirib, o‘zining adabiy, ilmiy yoki siyosiy faoliyati bilan xalq ruhiyatiga chuqur
singib ketadi. Ularning ijodi, fikr dunyosi, asarlarida aks etgan g‘oyaviy yo‘nalishlar nafaqat o‘z
zamonasining, balki butun insoniyat tarixining bebaho boyligidir.
O‘zbek adabiyotida Alisher Navoiy, turkman adabiyotida Maxtumquli, qozoq adabiyotida
Abay Kunanboyev, qoraqalpoq adabiyotida esa Berdaq singari shoir va mutafakkirlar mana
shunday ehtiromga sazovor bo‘lgan so‘z san’atkorlaridir. Ular o‘z xalqining ijtimoiy-ma’naviy
hayotiga chuqur aralashgan, o‘z davrining muammolarini yurakdan his qilib, asarlari orqali
badiiy ifoda etgan ijodkorlardir. Ularning asarlari bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini
yo‘qotmagan, aksincha, milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani tiklash yo‘lida bebaho manbaga
aylangan.
Ayniqsa, XIX asr qoraqalpoq adabiyotining yirik vakili Ajiniyoz Qo‘siboy o‘g‘lining ijodi
bu borada alohida e’tiborga loyiq. U nafaqat qoraqalpoq xalqining, balki butun turkiy xalqlar
adabiyotining faxri sanaladi. Uning asarlarida millat taqdiri, xalq dardi, ilm-ma’rifat va adolat
g‘oyalari chuqur aks etgan. Ajiniyoz nafaqat shoir, balki mutafakkir, ma’rifatparvar va
xalqparvar inson sifatida o‘z davrida katta ahamiyat kasb etgan. Uning she’rlari orqali o‘sha
davr qoraqalpoq xalqining hayoti, orzulari, dard-u quvonchlari, milliy ruhiy olami ochiladi.
Ajiniyozning ijodida ma’rifatparvarlik ruhi, xalqning ko‘ngliga yaqin va tushunarli badiiy
ifoda, milliy madaniyatga sadoqat kuchli aks etadi. U o‘z asarlari orqali xalqni bilimli, dono,
adolatparvar bo‘lishga chaqirgan, jaholatga qarshi turgan. Bu jihatdan u Navoiy, Maxtumquli,
Abay kabi siymolar bilan bir safda turishga haqli ijodkordir. Ularning barchasini
birlashtiruvchi muhim xususiyat – bu xalq dardini, ruhiyatini o‘z qalbidan o‘tkazgan holda
badiiy ifoda eta olishidir.
Ajiniyozning ijodiy merosi bugungi kunda faqat adabiy manba sifatida emas, balki
madaniy-tarixiy va pedagogik resurs sifatida ham katta ahamiyatga ega. U nafaqat qoraqalpoq
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
110
adabiyoti, balki butun turkiy tilli xalqlarning umumiy badiiy merosida munosib o‘rin
egallagan. Shuning uchun ham uni o‘rganish, asarlarini tahlil qilish, yosh avlodga yetkazish
dolzarb masalalardan biridir.
Har bir ijodkor tor doirada, faqat o‘z milliy adabiy an’analari, xalq og‘zaki ijodi va yozma
adabiyoti tajribalaridan o‘rganish bilan cheklanib qololmaydi. Agar u jahon adabiyotining
yutuqlaridan bahramand bo‘lmasa, ijodiy tamoyillarga moslashtirib foydalanmasa ko‘zlagan
maqsadiga erisha olmaydi. Adabiy jarayonda sinovdan o‘tgan haqiqat bu! Ajiniyoz bunday
imkoniyatlardan yaxshi foydalanadi. Qoraqalpoq adabiyoti tajribalarini, Sharq adabiyoti
an’analariga uyg‘unlashtirib ijodiga singdirdi va turkiy xalqlar adabiyotining takrorlanmas
so‘z san’atkorlaridan biri sifatida jahon adabiyoti tarixiga kirdi.
Ajiniyoz ilmli, bilimli, sharq mumtoz she’riyati sirlarini yaxshi o‘zlashtirgan iste’dodli
shoir. Uning Xiva madrasalarida ta’lim olishi, Firdavsiy, Nizomiy, Hofiz, Navoiy, Fuzuliy
Maxtumquli asarlari bilan yaqindan tanishuvi ijodiy faoliyatida madad bo‘ladi. U Sharq
mumtoz adabiyoti janrlarida ko‘p asarlar yozdi. Qoraqalpoq adabiyotiga yangi she’riy
shakllarni olib kelishda uning bu ijodiy tajribalari muhim rol o‘ynadi. Qoraqalpoq mumtoz
adabiyotiga g‘azal, muxammas kabi janrlarning kirib kelishi, hech ikkilanmasdan aytish
mumkinki, Ajiniyoz nomi bilan bog‘liq.
Ajiniyoz ijodiga ta’sir ko‘rsatgan Sharq mumtoz adabiyoti shoirlari orasida Alisher
Navoiyning nomi alohida ajralib turadi. Chunki Firdavsiy, Nizomiy, Jomiy, Bedil kitoblariga
nisbatan ham Navoiyning turkiy tillardagi asarlari Ajiniyoz uchun har tomonlama yaqin
bo‘lgan. Ijodning ko‘p sohalarida Navoiyga ergashishga intilganining bosh sababi shunda.
XIX asrdagi xalq she’riyati bilan yozma she’riyat xalq orasida teng ahamiyatga ega bo‘ldi.
Chunki xalq hali ham folklor asarlarini uzoq o‘tmish xotirasi deb hisoblamasa-da, kundalik
madaniy hayotida ularni ma’naviy-badiiy oziqlantirib turadi. Xalq orasida qahramonlik
kuylari, ishqiy dostonlar, xalq qo‘shiqlari, terma, kichik dostonlar ilgarigidek katta obro‘ga ega
bo‘ldi, xalqning badiiy ongiga kuchli ta’sir ko‘rsatib turdi. Shu bilan birga yozma adabiyot:
diniy kitoblar, Sharq she’riyati namunalari, mahalliy yozuv she’riyat (Kunxo‘ja, Berdaq,
Ajiniyoz, O‘tesh) xalq orasida, ayniqsa, uning o‘qimishli qatlamida katta hurmatga sazovor
bo‘ldi;
XIX asrda qoraqalpoqlar orasida o‘z asarlarini yozma ravishda yaratadigan shoirlar juda
ko‘p bo‘lgan. Lekin ularning aksariyati folklor poetikasi doirasidan oshib tusha olmay, yakka
(individual) ijod darajasiga erisha olmadi. Natijada ularning yaratgan she’rlarining e’tiborlilari
xalq she’riyatiga qo‘shilib ketdi, aksariyati esa vaqt sinoviga dosh berolmay unutilib ketgan;
XIX asr she’riyatida o‘tmish adabiy yo‘llarga, dasturlarga sadoqat, ularni amaliy
ijodkorlikda peshqadamlik qilish odat tusiga kirdi. Masalan, Yassaviy, Navoiy, Mashrab,
Maxtumqulning janriy, obraz yaratish, g‘oyaviy, tematik yo‘llari Kunxo‘ja, Ajiniyoz, Berdaq,
O‘tesh asarlarida to‘liq saqlangan. Maxtumqulining ko‘plab she’rlari jiddiy o‘zgarishlarga
uchramay, Ajiniyoz tomonidan qayta ishlanishi va shunga o‘xshash adabiy hodisalar o‘rta asr
adabiyoyining yetakchi tamoyillaridan.
Xulosa qilib aytganda, har bir xalqning buyuk siymolari uning tarixiy va madaniy
taraqqiyotining yorqin ifodasidir. Alisher Navoiy, Maxtumquli, Abay, Berdaq va Ajiniyoz
singari mutafakkirlar o‘z asarlari orqali nafaqat o‘z xalqlarining, balki butun insoniyatning
ma’naviy dunyosiga hissa qo‘shgan buyuk shaxsiyatlardir. Ular xalqni birlashtirgan, ma’rifatga
yetaklagan, adabiy tafakkurni yuksaltirgan, milliy o‘zlikni mustahkamlashda katta rol
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
111
o‘ynagan. Ajiniyoz Qo‘siboy o‘g‘li esa ana shunday siymolarning yorqin namunasidir. Uning
ijodi avlodlar xotirasida, xalq qalbida barhayot yashaydi va bundan keyin ham yashayveradi.
Bu ma’naviy merosni asrab-avaylash, o‘rganish va targ‘ib qilish esa bizning muqaddas
burchimizdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kurambaev K. Adabiy ta’sirdan ijodiy o‘ziga xoslikka. – N.: «Qoraqalpog‘iston» 2007.
2.
Kurambaev K. Tarjima va tarjimon mas’uliyati. –T.: «Cho‘lpon» 2007.
3.
Kurambaev K. Adabiy jarayon, Ijod mas’uliyati. Adabiy aloqalar. –T.: 2009.
4.
Kurambayeva G. O‘zbek va qoraqalpoq adabiy aloqalari (adabiy aloqa, o‘zaro ta’sir va
badiiy tarjima) fil. fan. dok. diss. Nukus 2023.
