ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
84
O‘ZBEK VA TURK TILLARIDAGI QARINDOSHLIK TERMINLARINING
SEMANTIK-STRUKTURAVIY XUSUSIYATLARI: TIPOLOGIK VA
SOTSIOLINGVISTIK TAHLIL
Maxsudova Dilorom Idrisovna
Alisher Navoiy nomidagi o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
1-bosqich mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15761795
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlari
semantik va strukturaviy jihatdan tahlil qilinadi. Terminlar mavzuiy guruhlarga ajratilib,
ularning shakliy umumiyliklari va semantik mansubliklari asosida tasniflanadi. Qarindoshlik
atamalarining integral va differensial semalari aniqlanib, ularning morfemik tarkibi, tarixiy
ildizlari va fonetik xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, sotsiolingvistik kontekstda bu
terminlarning ijtimoiy va madaniy vazifalari yoritiladi. O‘zbek va turk tillaridagi terminlarning
o‘zaro o‘xshash va farqli jihatlari boshqa turkiy tillar bilan qiyosiy tahlil orqali o‘rganiladi.
Tadqiqot natijalari bu atamalarning umumturkiy leksik fondga mansubligini ko‘rsatib, ularning
tilshunoslik va madaniyatshunoslikdagi ahamiyatini ochib beradi.
Kalit so‘zlar:
qarindoshlik terminlari, semantik tahlil, strukturaviy tahlil, o‘zbek tili, turk
tili, mavzuiy guruhlar, sotsiolingvistika, morfemik tuzilish, integral sema, differensial sema.
Tilshunoslikda terminologik tizimlarni o‘rganish tilning leksik tizimining murakkabligini
va uning ijtimoiy-madaniy kontekstdagi o‘rnini tushunishda muhim ahamiyatga ega. O‘zbek va
turk tillari turkiy tillar oilasining muhim vakillari sifatida qarindoshlik terminlari orqali o‘ziga
xos semantik va strukturaviy xususiyatlarni namoyon etadi.
O‘zbek tilshunosligida terminologik tizimlarni o‘rganish turli yondashuvlarni qamrab
oladi. So‘zlarning leksik-semantik guruhlarga bo‘linishi va ularning ma’nolarini tarkibiy
qismlarga ajratib tahlil qilish tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biridir. R. Safarova o‘z
tadqiqotlarida ta’kidlaganidek, “Leksikologiyaning rivojlanish bosqichi so‘zlarni tematik va
semantik guruhlarga birlashtirish, ularning ma’nosini tahlil qilish orqali xarakterlanadi
1
”. Bu
yondashuv o‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlarini tahlil qilishda asosiy metod
sifatida qo‘llaniladi.
Qarindoshlik terminlari oilaviy munosabatlarni ifodalovchi leksik birliklar bo‘lib, ularning
semantik tahlili tilning ijtimoiy va madaniy xususiyatlarini ochib beradi. Ushbu terminlarning
mavzuiy guruhlarga bo‘linishi ularning ishlatilish doirasini aniqlash, semantik tarkibini chuqur
tushunish va turkiy tillar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni aniqlash imkonini beradi
2
. O‘zbek va turk
tillaridagi qarindoshlik terminlari turkiy tillarning umumiy leksik fondiga mansub bo‘lib,
ularning semantik xususiyatlari tilshunoslik nuqtai nazaridan katta qiziqish uyg‘otadi.
O‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlari quyidagi semantik-mavzuiy guruhlarga
ajratiladi:
1.
To‘g‘ri qarindoshlikni ifodalovchi terminlar: Bu guruh ota-ona, farzandlar va boshqa
to‘g‘ri qarindoshlik munosabatlarini aks ettiruvchi terminlarni o‘z ichiga oladi. Masalan, o‘zbek
tilida “ota”, “ona”, “bola”; turk tilida “baba”, “anne”, “çocuk”.
1
Сафарова Р. Лексик-семантик муносабатнинг турлари. – Тошкент: Ўқитувчи, 1996. –Б.47
2
Ismoliov.I.A. Turkiy tillarda qavm-qarindoshlik terminlari Toshkent. O‘zbekiston SSR “FAN” nashriyoti.1966.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
85
2.
Yon qarindoshlikni ifodalovchi terminlar: Aka-uka, opa-singil kabi munosabatlarni
ifodalovchi terminlar. O‘zbek tilida “aka”, “singil”; turk tilida “abi”, “kız kardeş”.
3.
Nikoh orqali yuzaga kelgan qarindoshlik terminlari: Qaynona, qaynota kabi
munosabatlarni aks ettiruvchi terminlar. O‘zbek tilida “qaynona”, “qaynota”; turk tilida
“kaynana”, “kaynata”.
4.
Maxsus holatlarni ifodalovchi terminlar: O‘gay qarindoshlik yoki boshqa noqonuniy
munosabatlarni ifodalovchi terminlar. O‘zbek tilida “o‘gay ona”; turk tilida “üvey anne”.
5.
Hurmat yoki umumiy qarindoshlikni ifodalovchi terminlar: Masalan, o‘zbek tilida
“amaki”, “xola”; turk tilida “amca”, “teyze”.
Yuqoridagi guruhlar qarindoshlik terminlarining asosiy semantik yo‘nalishlarini ko‘rsatadi.
Har bir guruh o‘ziga xos shakliy va semantik xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning tasniflanishi
quyidagi ikki mezon asosida amalga oshiriladi:
1.
Shakliy mansublik mezoni: Terminlarning struktur tarkibida umumiy komponentlar
mavjud bo‘lgan hollarda ular bir guruhga birlashtiriladi. Masalan, o‘zbek tilida “ota” so‘zi
“otaxon”, “otalik” kabi hosilalarda umumiy komponent sifatida qatnashadi. Turk tilida “baba”
so‘zi “babalık”, “babaanne” kabi shakllarda shunday rol o‘ynaydi.
2.
Semantik mansublik mezoni: Strukturaviy umumiylik bo‘lmagan hollarda terminlarning
semantik tarkibidagi umumiy semalar asosida guruhlanadi. Masalan, o‘zbek tilida “aka” va turk
tilida “abi” so‘zlari shakliy jihatdan farqli bo‘lsa-da, ularning “katta yoshdagi erkak qarindosh”
semasi ularni bir guruhga birlashtiradi.
Shakliy mansublik mezoni qarindoshlik terminlarini guruhlashda muhim ahamiyatga ega.
O‘zbek tilida “ona” so‘zi “onaxon”, “onalik” kabi hosilalarda umumiy komponent sifatida
qatnashadi. Turk tilida “anne” so‘zi “anneanne”, “annelik” kabi shakllarda shunday rol o‘ynaydi.
Bu komponentlar terminlarning qarindoshlik munosabatlariga mansubligini aniq ko‘rsatadi.
Quyidagi misollar buni yaqqol ko‘rsatadi:
O‘zbek tilida:
“Ona” → “onaxon”, “onalik”, “ona yurt”.
“Ota” → “otaxon”, “otalik”, “ota-bobolar”.
Turk tilida:
“Anne” → “anneanne”, “annelik”, “ana vatan”.
“Baba” → “babalık”, “babaanne”, “babaoğlu”.
Yuqoridagi misollar shakliy umumiylikning terminlarning bir mavzuiy guruhga mansubligini
aniqlashda muhim omil ekanligini ko‘rsatadi. Bu mezon qarindoshlik terminlarining shajaraviy
tuzilishini shakllantirishda ham asosiy rol o‘ynaydi. Masalan, o‘zbek tilida “ota” so‘zi turli
hosilalar orqali kengayib, “otalik” (otaning roli), “otaxon” (hurmatli ota) kabi shakllarni hosil
qiladi. Turk tilida “baba” so‘zi esa “babaanne” (bobo), “babalık” (otalik vazifasi) kabi hosilalarda
ishlatiladi
3
.
Semantik mansublik mezoni shakliy umumiylik bo‘lmagan hollarda qo‘llaniladi. Masalan,
o‘zbek tilida “qaynona” va turk tilida “kaynana” so‘zlari shakliy jihatdan o‘xshash bo‘lsa-da,
ularning semantik tarkibidagi “nikoh orqali qarindoshlik” semasi ularni bir guruhga
birlashtiradi. Shu bilan birga, “qaynona” so‘zi o‘zbek tilida faqat “turmush o‘rtog‘ining onasi”
3
Ismoliov.I.A. Turkiy tillarda qavm-qarindoshlik terminlari Toshkent. O‘zbekiston SSR “FAN” nashriyoti.1966.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
86
ma’nosini anglatsa, turk tilida “kaynana” so‘zi kengroq kontekstda, masalan, “umumiy
qarindoshlik” ma’nosida ham ishlatilishi mumkin.
Semantik tahlilda integral va differensial semalarni ajratish muhimdir. Integral semalar
terminlarning umumiy ma’nosini, differensial semalar esa ularning o‘ziga xos xususiyatlarini
belgilaydi. Quyidagi misollar buni aniq ko‘rsatadi:
O‘zbek tilida:
“Aka” – katta yoshdagi erkak qarindosh (integral sema), o‘z akasi (differensial sema).
“Uka” – kichik yoshdagi erkak qarindosh (integral sema), o‘z ukasi (differensial sema).
“Opa” – katta yoshdagi ayol qarindosh (integral sema), o‘z opasi (differensial sema).
Turk tilida:
“Abi” – katta yoshdagi erkak qarindosh (integral sema), o‘z akasi yoki yaqin do‘st (differensial
sema).
“Kardeş” – umumiy qarindosh (integral sema), erkak yoki ayol qarindosh (differensial sema).
“Abla” – katta yoshdagi ayol qarindosh (integral sema), o‘z opasi yoki yaqin ayol do‘st
(differensial sema).
Yuqoridagi misollar o‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlarining semantik jihatdan
o‘zaro yaqinligini, lekin differensial semalar orqali ishlatilish doirasining farqlanishini
ko‘rsatadi. Masalan, turk tilida “abi” so‘zi nafaqat o‘z akasi, balki yaqin do‘st yoki hurmatli shaxs
sifatida ham ishlatilishi mumkin, o‘zbek tilida esa “aka” so‘zi ko‘proq qarindoshlikka xosdir.
O‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlari turkiy tillarning umumiy leksik fondidan kelib
chiqadi. Tarixiy jihatdan, bu terminlarning ko‘pchiligi qadimgi turkiy tillarda, xususan, o‘rta asr
yozma yodgorliklarida uchraydi. Masalan, Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk”
asarida “ata” (ota), “ana” (ona), “kardaş” (qarindosh) kabi so‘zlar qayd etilgan[^2]. Bu so‘zlar
hozirgi o‘zbek va turk tillarida o‘z shaklini biroz o‘zgartirgan holda saqlanib qolgan.
O‘zbek tilida: “Ota” so‘zi qadimgi turkiy “ata” shaklidan kelib chiqqan bo‘lib, o‘zbek tilida
fonetik jihatdan barqaror shaklni saqlab qolgan.
Turk tilida: “Baba” so‘zi “ata” so‘zining fonetik evolyutsiyasi natijasida shakllangan bo‘lib,
kengroq ma’nolarda ishlatiladi.
Bundan tashqari, qarindoshlik terminlarining ba’zilari boshqa tillardan o‘zlashma sifatida
kirgan. Masalan, o‘zbek tilida “qaynona” so‘zi fors-tojik tillaridagi “xona” (uy, xonadon)
komponentiga nisbatan shakllangan bo‘lishi mumkin, ammo uning “qayn” qismi turkiy ildizga
ega.
Qarindoshlik terminlarining fonetik va morfemik tuzilishi ularning semantik xususiyatlarini
tushunishda muhim ahamiyatga ega. O‘zbek va turk tillaridagi bu terminlarning ko‘pchiligi bir
yoki ikki bo‘g‘inli so‘zlardan iborat bo‘lib, ularning morfemik tuzilishi soddaligi bilan ajralib
turadi.
O‘zbek tilida qarindoshlik terminlari ko‘pincha ochiq bo‘g‘inli so‘zlardan iborat bo‘lib,
undoshlarning yumshoq yoki qattiq talaffuzi so‘zning ma’nosiga ta’sir qilmaydi. Masalan:
“Ota” – [o-ta], “ona” – [o-na], “aka” – [a-ka].
Turk tilida esa undoshlarning yumshoq-qattiqligi va unlilarning sinharmonizmi muhim rol
o‘ynaydi. Masalan:
“Baba” – [ba-ba], “anne” – [an-ne], “abi” – [a-bi]
4
.
4
Ismoliov.I.A. Turkiy tillarda qavm-qarindoshlik terminlari Toshkent. O‘zbekiston SSR “FAN” nashriyoti.1966.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
87
Fonetik farqlar o‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlarining talaffuzida sezilarli
bo‘lib, bu ularning dialektik xilma-xilligiga ham ta’sir qiladi.
Qarindoshlik terminlarining morfemik tuzilishi odatda ildiz va qo‘shimchalardan iborat.
O‘zbek tilida “ota” so‘zi ildiz sifatida ishlatilib, “otaxon” (ota+xon), “otalik” (ota+lik) kabi
hosilalar hosil qiladi. Turk tilida “baba” so‘zi “babalık” (baba+lık), “babaanne” (baba+anne) kabi
shakllarda kengayadi.
Quyidagi jadval o‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlarining morfemik tahlilini
ko‘rsatadi:
Termin
(O‘zbek)
Ildiz
Qo‘shimcha
Termin
(Turk)
Ildiz
Qo‘shimcha
Otaxon
ota
-xon
Babaanne
baba
-anne
Onalik
ona
-lik
Annelik
anne
-lik
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, o‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlari
morfemik jihatdan o‘xshash tuzilishga ega, ammo qo‘shimchalar farqli fonetik shakllarda
namoyon bo‘ladi.
Qarindoshlik terminlari o‘zbek va turk tillarida nafaqat oilaviy munosabatlarni ifodalash,
balki ijtimoiy munosabatlarni ham aks ettirish uchun ishlatiladi. O‘zbek tilida “amaki”, “xola”
kabi terminlar nafaqat qarindoshlik, balki hurmat yoki yaqinlikni bildirish uchun ishlatiladi.
Turk tilida “amca” va “teyze” so‘zlari xuddi shunday maqsadda qo‘llaniladi.
Sotsiolingvistik jihatdan, qarindoshlik terminlari ijtimoiy ierarxiya va madaniy
normalarni aks ettiradi. Masalan, o‘zbek tilida “qaynona” so‘zi oiladagi muayyan ierarxik
munosabatni anglatadi, turk tilida esa “kaynana” so‘zi shunga o‘xshash rol o‘ynaydi, lekin
ko‘proq umumiy kontekstda ishlatilishi mumkin.
O‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlarini boshqa turkiy tillar, masalan, qozog‘,
qirg‘iz va ozarbayjon tillari bilan taqqoslash ularning umumiy va farqli jihatlarini aniqlashga
yordam beradi. Quyidagi jadval ushbu taqqoslashni ko‘rsatadi:
Ma’no
O‘zbek
Turk
Qozog‘
Qirg‘iz
Ozarbayjon
Ota
Ota
Baba
Äke
Ata
Ata
Ona
Ona
Anne
Ana
Apa
Ana
Katta yoshli
qarindosh
Aka
Abi
Ağa
Ake
Ağabey
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, turkiy tillardagi qarindoshlik terminlari umumiy
ildizlarga ega bo‘lib, fonetik va semantik farqlar tilning tarixiy rivojlanishiga bog‘liq.
Qarindoshlik terminlari o‘zbek va turk tillarida keng qo‘llaniladi va ularning ishlatilish
doirasi ijtimoiy-madaniy kontekstga bog‘liq. Masalan, o‘zbek tilida “otaxon” so‘zi faqat ota
uchun ishlatilsa, turk tilida “baba” so‘zi ham ota, ham bobo ma’nosida qo‘llanilishi mumkin. Bu
holat turk tilidagi terminlarning ko‘proq umumlashtirilgan xususiyatini ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, qarindoshlik terminlari sinonimiya, antonimiya va paronimiya kabi
semantik munosabatlarga kiradi. Quyidagi misollar buni ko‘rsatadi:
Sinonimiya:
–
O‘zbek tilida: “ona” va “onaxon”.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
88
–
Turk tilida: “anne” va “ana”.
Antonimiya:
–
O‘zbek tilida: “aka” va “uka”.
–
Turk tilida: “abi” va “kardeş”.
Paronimiya:
–
O‘zbek tilida: “qaynona” va “qaynota”.
–
Turk tilida: “kaynana” va “kaynata”.
Qarindoshlik terminlarini mavzuiy guruhlarga ajratishda quyidagi formulalar qo‘llaniladi:
1.
Bir umumiy komponent: Shakliy umumiylikka ega terminlar uchun ishlatiladi. Masalan,
o‘zbek tilida “ota”, “otaxon”, “otalik”; turk tilida “baba”, “babalık”, “babaanne”. Bu formulada
umumiy komponent terminlarning bir guruhga mansubligini ta’minlaydi.
2.
Umumiy asosiy sema + Xususiy qo‘shimcha sema: Semantik umumiylikka ega terminlar
uchun qo‘llaniladi. Masalan, o‘zbek tilida “aka” va “uka”, turk tilida “abi” va “kardeş” so‘zlari
umumiy “qarindoshlik” semasiga ega bo‘lsa-da, ularning xususiy semalari (katta yosh, kichik
yosh) ularni farqlaydi.
3.
Umumiy qo‘shimcha sema: Bu formula semantik jihatdan yaqin, lekin strukturaviy farqli
terminlar uchun ishlatiladi. Masalan, o‘zbek tilida “amaki” va “xola”, turk tilida “amca” va
“teyze” so‘zlari umumiy “hurmatli qarindosh” semasiga ega.
Quyida o‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlarining semantik xususiyatlari
ko‘proq misollar bilan tahlil qilinadi:
1.
O‘zbek tilida “ota” va turk tilida “baba”:
–
“Ota” so‘zi o‘zbek tilida mustaqil shaklda ishlatiladi, lekin “otaxon”, “otalik” kabi hosilalar
hosil qiladi. Turk tilida “baba” so‘zi “babalık”, “babaanne” kabi shakllarda kengayadi.
–
“Ota” so‘zi o‘zbek tilida faqat “erkak ota-ona” ma’nosini anglatsa, “baba” so‘zi turk tilida
kengroq kontekstda, masalan, “bobo” yoki “hurmatli kishi” ma’nosida ham ishlatiladi.
–
Ikkala so‘z ham to‘g‘ri qarindoshlik guruhiga kiradi.
2.
O‘zbek tilida “qaynona” va turk tilida “kaynana”:
–
Ikkala so‘z ham shakliy jihatdan o‘xshash bo‘lib, “qayn” komponenti nikoh orqali
qarindoshlikni anglatadi.
–
“Qaynona” o‘zbek tilida faqat “turmush o‘rtog‘ining onasi” ma’nosida ishlatilsa, “kaynana”
turk tilida kengroq kontekstda qo‘llaniladi.
–
Nikoh orqali qarindoshlik guruhiga kiradi.
3.
O‘zbek tilida “amaki” va turk tilida “amca”:
–
“Amaki” va “amca” so‘zlari fonetik jihatdan yaqin bo‘lib, ularning ildizi qadimgi turkiy
“am” (ota tarafidagi qarindosh) so‘ziga borib taqaladi.
–
Ikkala so‘z ham ota tarafidagi katta yoshli qarindoshni anglatadi, lekin turk tilida “amca”
ko‘proq hurmatli shaxs sifatida ishlatilishi mumkin.
–
Yon qarindoshlik guruhiga kiradi
5
.
O‘zbek va turk tillaridagi qarindoshlik terminlari semantik jihatdan boy va murakkab
tizimni tashkil qiladi. Ularning mavzuiy guruhlarga ajratilishi shakliy va semantik mezonlar
asosida amalga oshiriladi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, integral va differensial semalar
terminlarning ishlatilish doirasini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Terminlarning tarixiy
5
Ismoliov.I.A. Turkiy tillarda qavm-qarindoshlik terminlari Toshkent. O‘zbekiston SSR “FAN” nashriyoti.1966.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
89
ildizlari, fonetik va morfemik tuzilishi, sotsiolingvistik jihatlari va boshqa turkiy tillar bilan
taqqoslanishi ularning umumiy turkiy leksik fondga mansubligini tasdiqlaydi. O‘zbek va turk
tillaridagi qarindoshlik terminlarining o‘zaro yaqinligi tilshunoslik va madaniyatshunoslik
nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Сафарова Р. Лексик-семантик муносабатнинг турлари. – Тошкент: Ўқитувчи, 1996.
–Б.47
2.
Ismoliov.I.A. Turkiy tillarda qavm-qarindoshlik terminlari Toshkent. O‘zbekiston SSR
“FAN” nashriyoti.1966.
