ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
61
BIOPESTITSIDLAR ISHLAB CHIQARISHNING MIKROBIOLOGIK ASOSLARI VA
ULARNING EKOLOGIK AFZALLIKLARI
Aminjonova Gulmira Karimjonovna
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi chorvachilik va biotexnologiyalar
universiteti Toshkent filiali tayanch doktoranti
Safarov Muxtorjon Alijon o‘g‘li
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi chorvachilik va biotexnologiyalar
universiteti Toshkent filiali, Biotexnologiya yo‘nalishi, 23-20 guruh
https://doi.org/10.5281/zenodo.15752234
Annotatsiya:
Biopestitsidlar — tirik mikroorganizmlar yoki ularning metabolitlari
asosida yaratilgan zararkunandalarga qarshi vositalar bo‘lib, ular ekologik xavfsizligi,
selektivligi va foydali hasharotlarga ta’sir qilmasligi bilan ajralib turadi. Ushbu maqolada
biopestitsidlarning mikrobiologik turlari, ishlab chiqarish texnologiyasi va O‘zbekistonda
ulardan foydalanish istiqbollari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Biopestitsid,
Bacillus thuringiensis
, biologik kurash, mikrobiologik vosita,
ekologik xavfsizlik.
Abstract
: Biopesticides are pest control agents derived from living microorganisms or
their metabolic byproducts. They are characterized by their ecological safety, specificity to
target pests, and minimal impact on non-target organisms. This paper outlines the main
microbiological types of biopesticides, their production methods, and the prospects of
application in Uzbekistan.
Keywords
: Biopesticide,
Bacillus thuringiensis
, biological control, microbial agent,
environmental safety.
Zamonaviy qishloq xo‘jaligida hosildorlikni ta’minlash va zararkunandalarga qarshi
samarali kurashish muhim ahamiyat kasb etadi. Biroq, kimyoviy pestitsidlarning uzoq
muddatli qo‘llanilishi ekologik tizimga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, foydali organizmlarni yo‘q
qiladi va inson salomatligiga xavf tug‘diradi [1]. Shu bois, ekologik toza va xavfsiz alternativ
vositalar, xususan, biopestitsidlar tobora ommalashmoqda.
Biopestitsidlar — bu bakteriyalar, zamburug‘lar, viruslar va nematodalarga asoslangan
mikrobiologik vositalar bo‘lib, ular zararkunanda organizmlarga selektiv ta’sir etadi [2]. Ular
ekologik barqaror qishloq xo‘jaligi tamoyillariga mos tushadi va integratsiyalashgan
zararkunandalar nazorati (IPM) dasturlarida muhim o‘rin tutadi.
Biopestitsidlar turli xil mikroorganizmlarga asoslanadi. Eng keng tarqalgan va ilmiy
jihatdan yaxshi o‘rganilgan bakteriya bu —
Bacillus thuringiensis
(Bt). Bu gram-musbat
sporali bakteriya bo‘lib, hasharot ichagida Cry va Cyt kristall oqsillari ajratadi [1]. Ushbu
toksinlar hasharot ichagining epiteliy hujayralarini yemiradi, natijada hujayra lizasiga olib
keladi va hasharot o‘ladi.
Zamburug‘lar orasida
Beauveria bassiana
va
Metarhizium anisopliae
juda samarali
hisoblanadi. Bu zamburug‘lar hasharot tanasiga yopishib, kutikuladan o‘tadi va organizm
ichida o‘sib, o‘limga olib keladi. Viruslar, ayniqsa NPV (nuklear polihedroz viruslari), kapalak
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
62
lichinkalariga qarshi keng qo‘llaniladi. Nematodalar esa simbiotik bakteriyalar yordamida
hasharot tana bo‘shlig‘ini zararlaydi [4] .
Ushbu mikroorganizmlar selektivligi, tez parchalanishi, ekologik xavfsizligi va
rezistentlik rivojlanishining sustligi bilan afzalliklarga ega.
Biopestitsidlar biotexnologik usullar bilan ishlab chiqariladi. Bakterial biopestitsidlar
(masalan,
B. thuringiensis
) fermentatsiya usuli orqali o‘stiriladi. Fermentatsiya davomida
bakteriyalar maxsus oziqa muhitida ko‘payadi, so‘ngra ular biomassasi yig‘iladi va
suvsizlantiriladi. Yakuniy mahsulotlar kukun, granulalar yoki emulsiya holatida bo‘lishi
mumkin.
Zamburug‘li biopestitsidlar esa steril substratlar (masalan, guruch, bug‘doy po‘stlog‘i)
ustida yetishtiriladi. Tayyor mahsulotlarda zamburug‘ sporalari saqlanishi va faolligi uzoq
muddat davomida barqaror bo‘lishi kerak [3]. Virus va nematodali preparatlar esa maxsus
uskunalar va biologik laboratoriyalarni talab qiladi.
Texnologik jihatdan asosiy bosqichlar quyidagilardan iborat: mikroorganizmlarni
tanlash, o‘stirish, ajratib olish, formulalash, saqlash va tarqatish. Har bir bosqichda steril
sharoitlar, optimal harorat va namlik, pH darajasi, oziqaviy muhitlar nazorat qilinadi.
O‘zbekistonda biologik kurash vositalariga qiziqish so‘nggi yillarda jadal ortmoqda.
2023-yilda “Agrobiotexnologiya markazi” tomonidan ishlab chiqarilgan
B. thuringiensis
asosidagi preparatlar 36 ming gektardan ortiq maydonlarda qo‘llanilgan [5] . Shu bilan birga,
Beauveria
asosidagi mahsulotlar g‘o‘za, sabzavot va poliz ekinlarida sinovdan o‘tkazilmoqda.
Davlat tomonidan biopestitsid ishlab chiqaruvchi biofabrikalar soni ko‘paytirilmoqda,
ularga subsidiyalar ajratilmoqda va milliy standartlar ishlab chiqilmoqda. Biopestitsidlar
ekologik fermerlikka mos, eksport salohiyatiga ega va xalqaro bozorda raqobatbardosh
hisoblanadi.
Ushbu vositalarning bozordagi ulushi hozircha cheklangan bo‘lsa-da, ilmiy-tadqiqot
ishlarining kuchaytirilishi, kadrlar tayyorlash va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qo‘llab-
quvvatlash orqali bu soha tez orada strategik yo‘nalishga aylanishi mumkin.
Xulosa
Biopestitsidlar zamonaviy qishloq xo‘jaligida zararkunandalarga qarshi ekologik xavfsiz,
barqaror va samarali vositalar sifatida muhim ahamiyatga ega. Ular orqali nafaqat
hosildorlikni himoya qilish, balki atrof-muhitni saqlash, foydali hasharotlarni asrash va inson
salomatligini ta’minlash mumkin.
O‘zbekistonda bu borada boshlangan tashabbuslar — biofabrikalar, ilmiy markazlar,
hukumat qo‘llab-quvvatlovi — istiqbolda mamlakatda barqaror va ekologik qishloq xo‘jaligini
shakllantirishga xizmat qiladi. Biopestitsidlarni keng miqyosda ishlab chiqarish va qo‘llash
uchun ilmiy-tadqiqot, texnologik innovatsiyalar va xalqaro hamkorlik muhim ahamiyat kasb
etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Lacey, L.A. et al. (2015).
Insect pathogens as biological control agents: Back to the future
.
Journal of Invertebrate Pathology, 132, 1–41.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
63
2.
Hajek, A.E., & Shapiro-Ilan, D.I. (2018).
Ecology of Entomopathogenic Microorganisms
.
Annual Review of Entomology, 63, 101–117.
3.
FAO. (2023).
Global Status of Biopesticides
.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi. (2024).
Biologik himoya va biofabrika
faoliyati haqida hisobot
.
